کتاب الامامة و التبصرة من الحیرة، اثری است از علی بن الحسین بن بابویه، پدر شیخ صدوق، معروف به صدوق اول. کتاب الامامة و التبصرة از قدیمی ترین کتاب های حدیثی در موضوع امامت و مهدویت به شمار می آید. گرچه برخی در انتساب این اثر به علی ابن بابویه قمی تردید کرده اند ولی با توجه به برخی نکات می توان صحت این انتساب را تایید کرد. در این کتاب، احادیثی با موضوعاتی همچون خالی نبودن زمین از حجت، اختصاص امامت به خاندان پیامبر و نصوص دال بر امامت ائمه اطهار (ع) نقل شده است. ابن بابویه در کتاب الامامة و التبصرة، علاوه بر ابعاد گوناگون امامت، به مسئله مهدویت نیز می پردازد به گونه ای که ۱۱ باب از ۲۳ باب این کتاب، به مسئله مهدویت اختصاص دارد.
در ادامه این مقاله، ضمن آشنایی مختصر با مولف کتاب، دلایل مخالفان درباره صحت انتساب کتاب الامامة و التبصرة به علی بن بابویه را مورد بررسی قرار می دهیم و به اختصار به محتوای کتاب و ابواب مختلف آن اشاره می کنیم.
آشنایی با مؤلف
ولادت
کتاب های تراجم، درباره سال تولد علی بن الحسین بن بابویه قمی چیزی بیان نکرده اند. آنچه درباره تولد او گفته شده، فقط محل تولد او است که آن را شهر مقدس قم می دانند.
ابن بابویه از دیدگاه امام عسکری (ع)
علی بن حسین بن بابویه، هم با امام عسکری (ع)، و هم با امام مهدی (ع)، مکاتبه داشته است و هر دو امام، دعا می کنند او صاحب فرزندانی صالح شود. اگرچه اصل این مکاتبات نیز برای او افتخاری است، آنچه که بر این افتخار می افزاید و برای بزرگی و عظمت شأن او کفایت می کند، نامه امام عسکری (ع) به وی و عباراتی است که حضرت، برای او به کار می برد. در قسمتی از این مکاتبه آمده است: «اما بعد توصیه می کنم تو را ای شیخ من و ای کسی که مورد اعتماد من هستی، ای ابا الحسن علی بن الحسین قمی، خداوند تو را به آنچه مورد رضای او است موفق کند و به رحمتش از صلب تو اولاد صالحی قرار دهد»[1]
نکته مهم، این که علی بن الحسین بن بابویه متوفای ۳۲۹ ق می باشد و حضرت امام عسکری (ع)، در سال ۲۶۰ ق به شهادت رسید. اگر بگوییم وی، زمان شهادت حضرت ۶۰ یا ۷۰ سال عمر داشته، باید تقریباً ۱۲۰ یا ۱۳۰ سال عمر کرده و از معمّرین باشد. که هیچ کسی آن را نگفته است؛ پس این نامه در دوران جوانی و سالهای آغاز جوانی برای او نوشته شده است. نکته مهم آنکه امام (ع)، او را با عناوینی چون شیخی و معتمدی خطاب می کند که این، خود بیانگر مقام والای آن بزرگوار است.
موقعیت علمی ابن بابویه
علی بن الحسین، از نظر علمی دارای چنان مقامی بود که علمای دیگر به او اعتماد کامل داشتند و فتوایش را روایت تلقی می کردند. شهید اول در ذکری می گوید: «اصحاب، زمانی که در مسألهای روایت نمی یافتند، به آنچه از شرایع ابن بابویه می یافتند، تمسک می کردند و این به سبب حسن ظن علما به او بود و اینکه فتوایش، مانند روایت بوده است». [2]
توجه به این مسأله، اهمیت این موضوع را بیشتر روشن می کند که درباره ابن أبی عمیر با آن عظمت شأن و جلالت قدرش-که یکی از اصحاب اجماع بود- گفته اند مراسیل او مثل مسانیدش می باشد؛ یعنی اگر روایتی را به صورت مرسل نقل کرد، به آن روایت به چشم روایت مسند می نگریم. حال ببینید مقام ابن بابویه چه اندازه بوده که فتوایش را به عنوان روایت می پذیرفته اند.
علامه مجلسی نیز در این باره چنین می گوید: «بسیاری از فقهای ما، کلام شیخ صدوق و پدرش (علی بن الحسین بن بابویه) را به منزله نص منقول قرار می دهند. [3]
درگذشت
ابن بابویه در سال ۳۲۹ هجری قمری از دنیا رفت. شیخ طوسی در الغیبه درباره رحلت وی از عده ای از اهل قم نقل می کند: در سالی که علی بن الحسین بن موسی بن بابویه درگذشت، در بغداد بودیم. ابوالحسن علی بن محمد سمری (نایب چهارم امام زمان عج)، پیوسته درباره علی بن الحسین می پرسید، و ما در پاسخ می گفتیم: خبر سلامتی او را داریم. تا این که روزی همان پرسش همیشگی را مطرح کرد و ما همان پاسخ را گفتیم. فرمود: آجرکم الله فی علی بن الحسین، که در این لحظه از دنیا رفت. ما تاریخ را دقیقا (ساعت و روز و ماه) یادداشت کردیم پس از هفده یا هجده روز، خبر رسید که علی بن الحسین درگذشته است. تاریخ درگذشت او، همان بود که علی بن محمد سمری گفت. [4]
اهمیت و جایگاه کتاب الامامة و تبصرة
کتاب الامامة و التبصرة، از گنجینه هاى ارزشمندى است که از هجوم حوادث و وقایع شکننده محفوظ مانده و به ویژه در موضوع غیبت، قدیمى ترین اثرى است که در دسترس ما قرار دارد؛ چرا که مؤلف، متوفاى سال ۳۲۹ ق است و حال آن که آثار مهم دیگرى که در موضوع غیبت نگاشته شده و موجود است، «إکمال الدین» شیخ صدوق متوفاى ۳۸۱ ق، « الغیبه» نعمانى و نیز شیخ مفید متوفاى ۴۱۳ ق و همچنین « الغیبه» سید مرتضى متوفاى ۴۳۶ ق و شیخ طوسى متوفاى ۴۶۰ ق مى باشد که همگى بعد از عصر ابن بابویه به نگارش درآمده اند.
نکته دیگرى که به اهمیت اثر حاضر مى افزاید، اشتمال آن بر روایاتى ناب و ارزشمند است که در هیچ یک از آثار حدیثى موجود اثرى از آن ها به چشم نمى خورد. کتاب الامامة و التبصرة، از جهت دیگر نیز حائز اهمیت است و آن اینکه کتاب، مشتمل بر ۸۷ حدیث است که این احادیث مى توانند به عنوان اصل و منبع روایاتى که در کتب متأخر درج شده در نظر گرفته شوند و ما از این طریق بتوانیم بسیارى از تحریف ها و تصحیف ها را در روایات موجود در آثار متأخر تصحیح و اصلاح نماییم.
مباحث ارزشمندى که مرحوم ابن بابویه در مقدمه کتاب با روشى مستحکم درباره موضوع غیبت بیان مى دارد، در شناخت ما نسبت به موضوع«غیبت» تأثیرى عمیق نهاده است و این موضوع اهمیت کتاب الامامة و التبصرة را مضاعف مى سازد.
طرق کتاب الاماه و تبصرة (مشایخ ابن بابویه)
برخی بزرگان به عنوان مشایخ ابن بابویه، در خصوص کتاب الامامة و التبصرة نام برده شده اند که ما در این قسمت به ذکر اسامی آنها اکتفا می کنیم:
- سعد بن عبدالله بن خلف اشعری
- محمد بن یحیی العطار القمی
- احمد بن ادریس
- عبدالله بن جعفر حمیری
- حمزة بن القاسم
- حسن بن احمد مالکی
- علی بن ابراهیم
- علی بن موسی بن جعفر الکمیذانی (الکمیدانی، الکمندانی، الکمنذانی)
میزان اعتبار کتاب الامامة و تبصرة
برخی علما، همچون مرحوم بحرانی و محدث نوری، استناد این کتاب به ابن بابویه را نفی کرده اند و معتقدند این کتاب، از تألیفات او نیست. در مقابل، عده ای دیگر کتاب الامامة و التبصرة را از کتب صدوق پدر دانسته و آن را در کنار سایر کتب او ذکر کرده اند. اکنون به ذکر اقوال و بررسی دلایل دو طرف می پردازیم:
۱. اقوال مخالفین
ریاض العلماء
«در این که کتاب الامامة و التبصرة از مؤلفات صدوق پدر باشد، جای تأمل است -اگرچه ابن شهر آشوب در معالم العلماء به استناد این کتاب به صدوق پدر تصریح کرده است- زیرا بنابر آنچه که از کتاب ظاهر می شود، مؤلف این کتاب، از هارون بن موسی از محمد بن علی روایت می کند، و ظاهراً هارون بن موسی، همان تلعکبری است. در این صورت، چگونه ممکن است صدوق پدر از او روایت نقل کند، حال آنکه تلعکبری از کسانی است که شیخ مفید و امثال او از وی نقل روایت کرده اند (یعنی هم طبقه نیستند). همچنین مؤلف کتاب، از حسن بن حمزه علوی نقل روایت کرده است که طبقه ایشان متأخر از علی بن بابویه است و از مشایخ شیخ مفید می باشد (که صدوق پسر از او روایات زیادی نقل کرده)؛ پس چگونه ممکن است که پدر از پسرش روایت نقل کند؟»[5]
محدث نوری
«بله؛ علامه مجلسی در اول بحار از جمله کتبی که نزد وی موجود بوده است، کتاب الامامة و التبصرة از شیخ اجل أبی الحسن علی بن الحسین بن بابویه والد صدوق – طیب الله تربتهما – را می شمارد[6] و در فصل دیگر می گوید: ”مؤلف کتاب الامامة و التبصرة، از اعاظم محدثان و فقها است که علمای ما، فتوای او را از جمله اخبار به شمار می آوردند و نسخه قدیمی تصحیح شده ای از آن، به ما رسیده است”[7] ولی ما این کتاب را به دست نیاوردیم و اخباری را که از آن نقل کردیم، به واسطه بحار بوده است و آن را به ابوالحسن علی نسبت دادیم. این کار را به پیروی از علامه مجلسی انجام دادیم، اما در دل، به این مطلب اشکالی داریم. [8]
مرحوم محدث نوری برخلاف اینکه نقل می کند نجاشی و طوسی و ابن شهرآشوب این کتاب را از مؤلفات ابن بابویه دانسته اند، ولی در این که کتابی که علامه مجلسی در اختیار داشته، همان کتابی باشد که نجاشی و دیگران گفته اند، تأمل دارد. دلیل او در این تأمل، همان دلیلی است که در ریاض آمده و در ادامه می گوید: اگرچه ممکن است درباره برخی رواتی که گفتیم طبقه آنها با طبقه صدوق پدر منافات دارد، بتوان با تکلف توجیهاتی ذکر کرد؛ ولی از مطالعه مجموع آنها، ظن قوی حاصل می شود که این کتاب، از صدوق پدر نباشد. [9]
ب) اقوال موافقین
نجاشی
علی بن الحسین بن موسی بن بابویه القمی، کتاب هایی دارد که از آن جمله، کتاب الامامة و التبصرة من الحیرة می باشد. [10]
شیخ طوسی
علی بن الحسین بن موسی بن بابویه القمی، کتاب های زیادی دارد که از جمله آنها، کتاب الامامة و التبصرة من الحیرة است. [11]
ابن شهر آشوب
علی بن الحسین بن موسی بن بابویه القمی، از جمله کتاب هایش کتاب الامامة و التبصرة است. [12]
علامه مجلسی
کتاب الامامة و التبصرة من الحیرة، برای شیخ بزرگوار، أبی الحسن علی بن الحسین موسی بن بابویه، پدر صدوق – طیب الله تربتهما – می باشد. [13]
تحقیق و بررسی
چنانکه از نظر گذشت، بیشتر اشکالات مخالفان، دو اشکال است؛ یکی اینکه برخی مشایخ این کتاب، از نظر طبقه، متأخر از صدوق پدر هستند و ممکن نیست متقدم از متأخر نقل روایت کند و دیگر این که در روایات صدوق پسر -که آنها را از پدرش نقل کرده – اصلاً اثری از مشایخ کتاب الامامة و التبصرة نیست.
به دو اشکال فوق، چنین پاسخ می دهیم:
۱. ممکن است شاگرد پیش از استاد، فوت کند و استاد، از معمرین باشد؛ چنانکه مرحوم آقابزرگ تهرانی بدان اشاره فرموده است.
اشکال: اگر ما ابن بابویه را هنگام شهادت امام عسکری (ع)، حداقل سی ساله بدانیم، هنگام رحلت (۳۲۹ ق) صدساله بوده و اگر اساتیدش را همسن او هم بدانیم، هارون بن موسی، هنگام رحلت (۳۸۵ ق) ۱۵۵ ساله و محمد بن عبدالله الشیبانی هنگام رحلت (۳۸۷ ق)، ۱۵۷ ساله بوده است. که پذیرش این عمر طولانی برای شخصیت های یاد شده، بسیار مشکل است.
جواب: التزام به چنین سنّی، هیچ محذور عقلی و شرعی ندارد، اگرچه مُثبِت تاریخی هم ندارد؛ اما با توجه به داشتن نظائر آن (از عمرهای طولانی در محدثان و شیوخ اجازه) در اسناد شیعه و سنّی – به ویژه ثلاثیات بخاری که مدعی است با سه واسطه از پیامبر اکرم (ع)، حدیث نقل می کند- و با توجه به این مطلب که در کتب ما به ویژه در کافی شریف نیز مواردی یافت می شود که شاگرد (راوی) سال ها پیش از استاد (شیخ الاجازه) رحلت کرده و شاید استاد ۴۰ سال یا بیشتر، پس از شاگرد وفات کرده، می توان ادعا کرد این مورد نیز از همین قبیل بوده است و به اصطلاح، روایة المتقدم عن المتأخر هیچ اشکالی ندارد.
۲. اول این که شاید چون صدوق پسر، معاصر و هم طبقه این مشایخ بوده و روایات را مستقیماً و بدون واسطه از آنان شنیده، دیگر نیازی نبوده که همین روایات را با واسطه پدر بزرگوارش از همین مشایخ – که فعلاً خودش معاصر آنان است – نقل کند.
اما اشکال دوم: با مراجعه به کتاب الامامة و التبصرة هیچیک از افراد نامبرده – که مورد اشکال بودند – در سند این کتاب وجود ندارد و فقط همان هشت نفری که پیشتر در محور دوم آنها را ذکر کردیم، به عنوان مشایخ کتاب آمده است و کاری نداریم به اینکه کتابی که در اختیار مجلسی بوده چگونه بوده است؛ پس اشکال دوم، مورد تأمل است و شاید کتاب دیگری را مورد نظر و بحث قرار داده اند، نه این کتاب موجود را؛ زیرا کتاب الامامة و التبصرة دو نسخه دارد که یکی از این دو، مرکب از دو جزء است؛ جزء اول از کتاب الامامة و التبصرة و جزء دوم کتاب جامع الاحادیث. ظاهراً نسخ های که در اختیار علامه مجلسی بوده، همین نسخه بوده و چون اول، کتاب جامع الاحادیث، مفقود شده، با کتاب الامامة و التبصرة مخلوط شده است.
علامه مجلسی، تمام احادیثی که از این کتاب (جامع الاحادیث) نقل کرده، به ابن بابویه نسبت داده است؛ اما با تأمل در مضمون روایات جامع الاحادیث، معلوم می شود که این کتاب، از الامامه و التبصره نیست؛ زیرا دارای مضامین اخلاقی و فقهی است؛ ولی کتاب الامامة و التبصرة، به موضوع امامت اختصاص دارد. [14]
آشنایی اجمالی با محتویات کتاب
کتاب الامامة و التبصرة، دارای یک مقدمه و بیست و سه باب می باشد. خط سیرى که در این ابواب دنبال مى شود اتصال سلسله امامت از زمان حضرت آدم (ع) و خالى نبودن زمین از امام و حجت خدا (چه حاضر و چه غائب) و نیز انحصار امامت در خاندان محمد مصطفی (ص) حسب نصوص وارده مى باشد. مؤلف در ابواب ۶ تا ۱۷ کتاب حاضر به نقد دیدگاه هاى کسانى مى پردازد که از امامت ائمه اثنا عشر روى گردانده و به امامت کسانى دیگر از این خاندان معتقد شده و یا اینکه در یکى از ایشان متوقف گشته اند. در برخى دیگر از ابواب کتاب با اعتقاد فرقه هایى از شیعه که به انکار امامت برخى امامان دوازده گانه و یا شک در امامت ایشان گردیده و یا کسى را با امام در امر امامت شریک ساخته اند به معارضه و مبارزه پرداخته است.
اما در خصوص موضوع «غیبت»، مؤلف کتاب الامامة و التبصرة دست به ابداع و نوآورى زده است؛ چرا که میان روش اهل حدیث که تنها بر نصوص اعتماد مى ورزند و بین اسلوب اهل کلام که به بحث آزاد رهاى از قید و بند نصوص ملتزمند، گرد آورده است. از این رو، وى در مقدمه کتاب، تمام فروض و تشکیکات را به روش متکلمان مورد بررسى قرار داده سپس نتایج به دست آمده را براى رسیدن به محتواى نصوص به کار مى گیرد. از سویى چونان محدثى محض، به بررسى حدیث از جوانب مختلف پرداخته تا سرانجام به نتایج مورد نظر براساس تعبّد و انقیاد به سنت شریف معصومان (ع) دست یابد.
مقدمه و ابواب کتاب الامامة و التبصرة شامل مطالب زیر است:
مقدمه: مقدمه این کتاب، تقریباً مفصل بوده و بحثی دارد درباره این که امامت، از اصول و احکام؛ از فروع است و پس از آن نیز بحث هایی درباره غیبت، سرّ غیبت، بداء، نسخ و تفسیر دارد.
ابواب: این کتاب شامل بیست و سه باب است که برخی از آن ها، درباره امام مهدی (ع)، است. برخی از این ابواب عبارتند از: باب ۱: جانشینی از جانب آدم (ع)؛ باب ۲: زمین از حجت خالی نمی شود؛ باب ۳: امامت، عهدی از جانب خدا است؛ باب ۴: خداوند عزوجل، امامت را به آل محمد اختصاص داده است؛ باب ۵: امامت در فرزندان حسین (ع) است؛ روایات این باب، بیانگر آن است که امامت، پس از امام حسین (ع)، در فرزندان او است و پس از او، امامت از برادر به برادر دیگر یا از برادرزاده به عمو نمی رسد. همچنین روایاتی در این باب ذکر شده است که امامت بعضی از کسانی که مردم معتقد به امامت ایشان بودند را رد می کند.
باب ۱۸: هر کس بدون امام بمیرد، به مرگ جاهلی مرده است؛ باب ۱۹: شناخت امام از منتهی شدن امر به سوی او، پس از وفات امام پیشین؛ باب ۲۰: آنچه بعد از وفات یک امام بر مردم واجب است؛ باب ۲۱: کسی که یکی از امامان را انکار کند؛ باب ۲۲: هر کس امام غیرالهی را با امام الهی شریک کند؛ باب ۲۳: نوادر.
نسخه های کتاب الامامة و التبصرة
تا قبل از زمان علامه مجلسى، اطلاعى از وجود چنین اثر ارزشمندى در دست نبود و علامه مجلسى، اولین کسى بود که از آن به عنوان مصادر بحار یاد کرد و نسخه اى قدیمى از آن در اختیار داشت.
اکنون دستکم دو نسخه از این اثر نفیس در دست است:
- نسخه علامه مجلسى که در رجب المرجب ۱۰۹۷ ق تحریر گشته است. این نسخه در کتابخانه علامه سید محمد على روضاتى اصفهانى موجود است.
- نسخه اى که محدث بزرگوار شیخ عبد اللّه بن نور اللّه البحرانی ضمن یکى از مجلدات موسوعه «عوالم العلوم و المعارف» آورده است. بحرانى یادآور مى شود که این نسخه از روى نسخه اى که به خط خود مصنف نگاشته شده اقتباس و به دقت با آن مقابله گردیده است. این نسخه در مجموعه نسخ خطى کتابخانه آیت اللّه مرعشى نجفى قم نگهدارى مى شود.
نسخه اصلى که این دو نسخه از روى آن تهیه گردیده، به خط حسین بن على بن الحسین الحمیرى است که در محرم الحرام سال ۴۷۹ ه. ق کتابت شده است با این تفاوت که نسخه مجلسى، ظاهرا بدون واسطه از نسخه حمیرى نقل شده ولى نسخه« عوالم» با واسطه.
جمع بندی
کتاب الامامة و التبصرة من الحیرة، یکی از آثار ارزشمند حدیثی در موضوع امامت و مهدویت است که به علی بن الحسین بن بابویه قمی، از محدثان برجسته شیعه در قرن سوم و چهارم هجری، منسوب است. با وجود تردیدهایی درباره انتساب این اثر، بررسی اقوال موافقان و مخالفان و پاسخ به اشکالات مطرح شده، قرائنی در تأیید این انتساب به دست می دهد. اهمیت کتاب افزون بر قدمت تاریخی، در روایات ارزشمند آن درباره ضرورت وجود حجت الهی، اختصاص امامت به خاندان پیامبر (ص)، امامت ائمه دوازده‌گانه (ع) و مسئله غیبت است.
پی نوشت ها
[1] محدث نوری، خاتمه المستدرک الوسائل، ج ۳، ص ۲۷۷.
[2] شهید اول، ذکری الشیعه، ص ۴.
[3] مجلسی، بحارالانوار، ج ۱۰، ص ۴۰۵.
[4] طوسی، الغیبه، ص ۳۹۵.
[5] افندی اصفهانی، ریاض العلماء، ج ۴، ص ۵، پاورقی.
[6] مجلسی، بحارالانوار، ج ۱، مقدمه، ص ۷.
[7] مجلسی، بحارالانوار، ج ۱، مقدمه، ص ۲۶.
[8] محدث نوری، خاتمه مستدرک الوسائل، ج ۳، ص ۲۸۳.
[9] محدث نوری، خاتمه مستدرک الوسائل، ج ۳، ص ۲۸۳.
[10] نجاشی، رجال نجاشی، ص ۲۶۱.
[11] طوسی، الفهرست، ص ۱۵۷.
[12] ابن شهر آشوب، معالم العلماء، ص ۱۰۰.
[13] مجلسی، بحارالانوار، ج ۱، مقدمه، ص ۷.
[14] مقدمه الامام و التبصرة من الحیرة، ص ۱۵، اقتباس.
فهرست منابع
ابن بابویه، علی بن الحسین، الامامه و التبصره من الحیرة، بیروت، موسسه آل البیت لإحیاء التراث، ۱۹۹۲.
ابن شهر آشوب، معالم العلماء، قم، بی نا، بی تا.
آقابزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۳.
افندی اصفهانی، عبدالله، ریاض العلماء، قم، چاپخانه خیام، ۱۴۰۱.
شهید اول، محمد بن جمال الدین، ذکری الشیعه، بی جا، بی نا، ۱۲۷۲.
طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم، مؤسسه معارف اسلامی، ۱۴۱۱.
طوسی، محمد بن حسن، فهرست، بی جا، موسسه نشر الفقاهه، ۱۴۱۷.
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الاطهار، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳.
محدث نوری، خاتمه المستدرک الوسائل، قم، موسسة آل البیت لأحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، مؤسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۶.
منابع اقتباس مقاله: طبسی، نجم الدین؛ لطفی محمدمهدی، حدیث شناسی الامامه و التبصره من الحیرة، نشریه انتظار موعود، ش ۱۸، ۱۳۸۵، ص ۱۸۲ـ ۱۸۷، ۱۹۳ـ ۲۰۶؛ ویکی نور، مدخل کتاب الامامة و التبصرة من الحیرة.
