ربوبیت خداوند در برهان محبت قابل اثبات است. برهان محبت با اين عنوان در كتب فلسفى و كلامى نيامده؛ ولى از براهين برگرفته از قرآن كريم در داستان حضرت ابراهيم (علیه السلام) است.
آن حضرت در برابر مشركان قوم خود به محاجه برخاست و از طريق اين برهان به نفى ربوبیت غير خدا و اثبات توحيد ربوبى پرداخت: «فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هذا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ». برهان مذكور از آيات 75-/ 79 انعام/ 6 استفاده می شود؛ ولى بيشتر بر آيه 76 انطباق دارد.
برهان محبت در اثبات ربوبیت خدا
حضرت ابراهيم (عليه السلام) با حد وسط قرار دادن محبت در قياسى منطقى در قالب شكل دوم فرمود: رب بايد محبوب باشد و غروب كننده محبوب نيست، پس رب غروب كننده نيست.
اين برهان بر دو مقدمه استوار است:
1. ملازم بودن ربوبیت با محبوبيت، زيرا ربوبیت پيوندى حقيقى ميان رب و مربوب است كه كشش تكوينى مربوب به سوى رب و در نتيجه دلدادگى مربوب به رب را در پى دارد.
2. افول كننده نمى تواند محبوب باشد، زيرا افول آفل مستلزم آن است كه انسان پس از دستيابى، آن را از دست خواهد داد و انسان هرگز نمى تواند در حد پرستش، دلداده چيزى شود كه از دست رفتنى است،[1] بلكه شخص خردورز بهرمند از فطرت سليم به چيزى كه از او پنهان مى شود حتى محبت عادى نمى يابد، چه رسد به محبت در حد عبادت كه فقط شايسته ربى است كه همواره حاضر باشد.[2]
مقدمات ياد شده نيازمند توضيح بيشترى است؛ انسان ذات خويش را دوست دارد، از اين رو آنچه را كه در بقاى ذات او و كمالش موثر است دوست می دارد، پس اگر انسان دريافت كه موجودى وراى خودش وجود دارد كه ممد حيات اوست، بلكه حياتش وابسته به حيات آن موجود برتر است و هر چيزى كه به او مى رسد از ناحيه اوست فطرتا و طبيعتا به سوى او مى گرايد و طالب او مى شود و هرچه معرفتش به او بيشتر شود محبتش نيز به او افزون تر خواهد شد.
بنابراين، ممكن نيست انسان چيزى را، رب و مدبر خود بداند؛ ولى محبوب وى نباشد و نيز ممكن نيست چيزى را كه انسان در حد پرستش و به صورت مستقل دوست ندارد رب خود بداند، در نتيجه، اجرام آسمانى بر اثر اين كه همواره در دسترس انسان نيستند و از حال پرستنده خود بی خبر می مانند نمى توانند به اين اندازه محبوب وى باشند، پس اجرام مزبور نمى توانند رب انسان باشند.
اين برهان نه تنها ربوبیت اجرام آسمانى را باطل مى كند، بلكه برهانى براى ابطال هر نوع شرك و بت پرستى است، زيرا معيار ارائه شده در اين برهان يعنى «تعلق نگرفتن محبت به آفل» در همه جسمانيات جارى است، بلكه ربوبیت ارباب انواع و موجودات نوريه اى كه برخى بت پرستان آنان را از ماده، طبيعت، جسمانيت و حركت برتر و منزه مى دانند، نيز با اين برهان باطل می شود، زيرا آنان تصريح می كنند كه اين انواع با همه شرافت وجود و صفا و نورانيت، مقهور خدا بوده، در برابر نور او مستهلك اند، به همين سبب اگر در برابر آنان حبى ابراز شود، اين حب متعلق به مدبر آنهاست؛ نه خود آنها.[3]
قرار داشتن آيه «وَ كَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَ …» (انعام/ 6، 75) در بين آيات متضمن حجت، خود دليل روشنى است، بر اين كه حجت مزبور از مشهودات ملكوتى ابراهيم، كه ملاك يقين به خدا و آيات اوست گرفته شده است[4]؛ اما آنچه از امام رضا (عليه السلام) در تفسير جمله «لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ» وارد شده كه ابراهيم (عليه السلام) گفت:
آفل را دوست ندارم، زيرا افول از صفات حادث است، نه از صفات قديم[5] بدين معنا نيست كه پايه استدلال افول حادث است، بلكه پايه استدلال همان عدم حب است، و در بيان معيار عدم حب فرموده: افول از صفات حادث است و حادث سزاوار آن نيست كه متعلق حب انسان قرار گيرد.[6] برخى پايه استدلال را افول حادث دانسته و وجه دلالت آن بر نفى ربوبیت اجرام آسمانى را دلالت افول بر حدوث و امكان و در نتيجه نياز آفل به محدث و واجب الوجود بالذات دانسته اند،[7] زيرا افول حركت است و حركت متوقف بر متحرك و هر متحرك حادث است و هر حادث به قديم نياز دارد[8] يا در بيان وجه دلالت افول بر نفى ربوبیت اجرام گفته اند: افول حركت است و هر حركتى محركى دارد و سلسله محرك ها به ناچار بايد به يك محرك غير متحرك پايان يابد و آن ذات بارى تعالى است.[9]
به اعتقاد برخى محبت در طرز تفكر فلسفى و عقلى محض هرگز حد وسط قرار نمی گيرد، زيرا اولا محبت از شئون عقل عملى است و در اسلوب منطقى كه از شئون عقل نظرى است نمى گنجد.
ثانيا استعانت به محبت قابل عرضه به خصم نيست، زيرا ممكن است آنچه را مستدل دوست دارد، محبوب خصم نباشد و او در برابر مستدل بگويد: من آفل را دوست دارم[10]، بنابراين شايد بتوان گفت حد وسط در برهان مزبور افول است؛ نه محبت، زيرا در آيات روى افول تكيه شده و به واسطه آن ربوبیت از اجرام آسمانى نفى شده است. دليل رب نبودن آفل غايب شدن آن از مربوب است، در حالى كه رب بايد حاضر باشد.
البته در بيان نتيجه از زبان دل كمك گرفته شده و گفته شده است: من آفلان را دوست ندارم، بر اين اساس با توجه به چگونگى بيان نتيجه، می توان برهان مورد نظر را برهان محبت ناميد.
به گفته اى ديگر برهان محبت يكى از دو گونه تقرير برهان فطرت است. برهان فطرت آن بخش از واقعيت انسان را كه حقيقتى ذات اضافه و داراى دو طرف است، مورد استفاده قرار مى دهد و با توجه به تضايفى كه بين دو طرف حقايق اضافى برقرار است، از تحقق يكى از دو طرف بر تحقق طرف ديگر استدلال می كند. محبت نيز حقيقتى اضافى و طرف مقابل آن محبوب بودن است.
اوصاف و حالاتى كه در برهان فطرت حد وسط قرار مى گيرد، اوصاف اضافى است؛ مانند اميد و محبت، بنابراين حد وسط برهان فطرت، وصف محبت نيز می تواند باشد، زيرا محبت وصفى وجودى است و بدون محبوب نمی تواند موجود باشد. قوام برهان فطرت در هنگام استفاده از محبت به اين است كه محبوب حقيقى انسان هيچ يك از كمال هاى دنيوى، بلكه هيچ يك از امور محدود و مقيد جهان نيست، بلكه انسان، دوستدار حقيقت مطلق و نامحدود بوده و اگر در پى كمال هاى محدود می رود به سبب نشانه اى است كه اين امور به راست يا دروغ از حقيقت نامحدود دارند[11]
بنابراين خداوندى كه در اين برهان ثابت مى شود همان حقيقتى است كه محبوب و دلپذير است. اين ديدگاه مويد به روايتى از امام صادق (عليه السلام) است كه فرمود: «هل الدين إلاالحب/ مگر دين جز دوستى و محبت چيز ديگرى است».
حضرت ابراهيم در اين برهان از محبوب نبودن هر چيز غير ازلى و محدود و افول پذير، بر نفى الوهيت ماه و ستارگان و از طرف ديگر از محبت و عشقى كه دارد، بر وجود خداوندى كه زنده و بى زوال بوده، آفريننده آسمان ها و زمين است استدلال كرده است[12]، در نتيجه انبيا خداوند را به عنوان يك فرضيه يا بحث نظرى خشك ثابت نمى كنند، بلكه آنان توحيد را با تربيت در كنار هم براى مردم مطرح، و رب را به عنوان محبوب به مردم معرفى مى كنند.[13]
در پايان بحث پاسخ به اين پرسش نيز لازم است كه آيا موضوع احتجاج و برهان حضرت ابراهيم (عليه السلام) ابطال «خالقيت» اجرام آسمانى و اثبات آن براى خداوند است يا ابطال «تدبير و كارگردانى» اجرام آسمانى؟ از برخى نظريات چنين بر می آيد كه گزينه نخست مورد نظر است؛ يعنى قوم ابراهيم چنين مى پنداشتند كه اين اجرام آسمانى همان واجب الوجود و آفريدگارند،[14] در حالى كه شيوه برهان حضرت ابراهيم برخلاف آن است، زيرا آن حضرت بر عنوان «رب» تكيه كرده است[15] و مقصود از رب در جمله «هذا رَبِّي»* خالق هستى نيست، بلكه زمامدار امر تدبير موجودات به شمار می رود.[16]
پی نوشت ها
[1]. الميزان، ج 7، ص 191-/ 193
[2] . تفسير المنار، ج 7، ص 558- 560
[3] . الميزان، ج 7، ص 191
[4] . همان، ص 193
[5] . عيون اخبار الرضا (عليه السلام)، ج 1، ص 400؛ بحارالانوار، ج 11، ص 79
[6] . الميزان، ج 7، ص 196
[7] . كشفالاسرار، ج 3، ص 409؛ مجمعالبيان، ج 4، ص 500؛ تفسير قرطبى، ج 7، ص 18؛ التفسير الكبير، ج 13، ص 52
[8] . التفسير الكبير، ج 13، ص 52
[9] . الميزان، ج 7، ص 186
[10] .. تفسير موضوعى، ج 12، ص 230
[11] . تبيين براهين اثبات خدا، ص 286
[12] . تبيين براهين اثبات خدا، ص 294
[13] . تفسير موضوعى، ج 1، ص 327
[14] . التفسير الكبير، ج 14، ص 49
[15] . منشور جاويد، ج 11، ص 225
[16] . الميزان، ج 7، ص 181
منابع
بحارالانوار؛ تبيين براهين اثبات خدا؛ التفسير الكبير؛ تفسير المنار؛ تفسير موضوعى قرآن كريم؛ الجامع لاحكام القرآن، قرطبى؛ عيون اخبارالرضا (عليه السلام)؛ كشفالاسرار و عدة الابرار؛ مجمعالبيان فى تفسير القرآن؛ منشور جاويد (تفسير موضوعى)؛ الميزان فى تفسير القرآن.
منبع: دايرة المعارف قرآن كريم، ج8، ص 398
