ابعاد و جنبه های مختلف دانش امام علی (ع)

یکی از مهمترین فضائل امیرالمومنین علی (ع)، علم و دانش آن حضرت می باشد. دانش امام علی (ع) به اندازه ای گسترده است که پرداختن به تمام زوایای آن از عهده عقل بشر عادی خارج است و تنها معصومان (ع) می توانند حقیقت دانش امام علی (ع) را تبیین کنند. از این رو در این نوشتار، صرفا به قطره ای از دریای بیکران دانش امام علی (ع) اشاره می کنیم.

دانش امام علی (ع)، برگرفته از پیامبر اکرم (ص)

یکی از جنبه های مهم شخصیت امیرالمومنین (ع)، تربیت یافتن و آموزش دیدن آن حضرت نزد رسول خدا (ص) است. در واقع شکل گیری شخصیت امام علی (علیه السلام) قبل از بعثت تحت نظر مستقیم پیامبر (ص) بوده است. از همین رو نیز دانش امام علی (ع) مستقیما از پیامبر (ص) اخذ شده است. این عبارت اعتراف خود امام علی (ع) است در گزارش از روزگار خردسالی اش:

«وَ قَدْ عَلِمْتُمْ مَوْضِعِي مِنْ رَسُولِ اَللَّهِ (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بِالْقَرَابَةِ اَلْقَرِيبَةِ وَ اَلْمَنْزِلَةِ اَلْخَصِيصَةِ وَضَعَنِي فِي حِجْرِهِ وَ أَنَا وَلَدٌ يَضُمُّنِي إِلَى صَدْرِهِ وَ يَكْنُفُنِي فِي فِرَاشِهِ وَ يُمِسُّنِي جَسَدَهُ وَ يُشِمُّنِي عَرْفَهُ وَ كَانَ يَمْضَغُ اَلشَّيْءَ ثُمَّ يُلْقِمُنِيهِ. مَا وَجَدَ لِي كَذْبَةً فِي قَوْلٍ، وَ لاَ خَطْلَةً فِي فِعْلٍ … وَ لَقَدْ كُنْتُ أَتَّبِعُهُ اِتِّبَاعَ اَلْفَصِيلِ أَثَرَ أُمِّهِ يَرْفَعُ لِي فِي كُلِّ يَوْمٍ مِنْ أَخْلاَقِهِ عَلَماً وَ يَأْمُرُنِي بِالاِقْتِدَاءِ بِهِ وَ لَقَدْ كَانَ يُجَاوِرُ فِي كُلِّ سَنَةٍ بِحِرَاءَ فَأَرَاهُ وَ لاَ يَرَاهُ غَيْرِي. وَ لَمْ يَجْمَعْ بَيْتٌ وَاحِدٌ يَوْمَئِذٍ فِي اَلْإِسْلاَمِ غَيْرَ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ خَدِيجَةَ وَ أَنَا ثَالِثُهُمَا. أَرَى نُورَ اَلْوَحْيِ وَ اَلرِّسَالَةِ وَ أَشُمُّ رِيحَ اَلنُّبُوَّةِ[1]؛

شما از پایگاه و خویشاوندی من نزد رسول خدا نیک آگاه اید. به گاه کودکی مرا در کنار خود می نهاد و بر سینه خویش جا می داد و مرا در بستر خود می خوابانید، چنانکه تنم را به تنش می سود و از بوی خوش خویش مرا عطر آگین می کرد. و گاه می شد که غذایی را می جوید و به من نیز می خورانید. از من ناراستی در گفتار نشنید و کاستی و کژی در کردار نیافت… در سفر و حضر در پی او بودم بسان شتر بچه ای در پی مادر، هر روز نشانه ای از اخلاق خود را به من می نمایانید و مرا به پیروی از آن وا می داشت. هر سال که در (غار) حِراء خلوت می گزید، تنها من او را می دیدم. در آن هنگام تنها یک خانه بود که رسول خدا (ص) و خدیجه در آن می زیستند و من سومین آن دو بودم. روشنی وحی و رسالت را می دیدم و بوی نبوت را می شنیدم.»

ابعاد دانش امام علی (ع)

«تَاللَّهِ لَقَدْ عُلِّمْتُ تَبْلِيغَ اَلرِّسَالاَتِ وَ إِتْمَامَ اَلْعِدَاتِ وَ تَمَامَ اَلْكَلِمَاتِ وَ عِنْدَنَا أَهْلَ اَلْبَيْتِ أَبْوَابُ اَلْحُكْمِ وَ ضِيَاءُ اَلْأَمْرِ أَلَا وَ إِنَّ شَرَائِعَ اَلدِّينِ وَاحِدَةٌ وَ سُبُلَهُ قَاصِدَةٌ. مَنْ أَخَذَ بِهَا لَحِقَ وَ غَنِمَ وَ مَنْ وَقَفَ عَنْهَا ضَلَّ وَ نَدِمَ[2]؛

به خدا سوگند که رساندن پیام ها و انجام دادن وعده ها را دانستم و دریافتم. و حق گفته ها را بجای آوردم، برای ما خاندان رسالت (اهل البیت) درهای دانش الهی گشوده و نور حکمت دین برافروخته بود، بدانید که راههاى دين – كه نزد ماست – يك راه است، و آن راست – و كوتاه است، هر که آن راه در پیش گیرد، به منزل مقصود رسد و بهره برد و آنکه از آن باز ایستد، گمراه گردد و پشیمان شود.»

نخستین استاد و نخستین شاگرد در مکتب اسلام

یکی از مهمترین جنبه های دانش امام علی (ع) این است که ایشان نخستین شاگرد پیامبر (ص) بوده اند و پیامبر تنها معلم حضرت به شمار می رفتند. علی (ع) را پرسیدند علت چیست که در بین اصحاب رسول خدا (ص) از بیشترین مراتب دانش، برخوردار شدی؟ در پاسخ گفت: همیشه رسم بر این بود که هرگاه من می پرسیدم پیامبر پاسخ می داد، و چون خاموش می ماندم، او مرا آموزش می داد. و این روایت مقبول از سوی عموم مسلمانان است که رسول خدا (ص) در مراتب دانش و حکمت خود و علی می گفت: «انا مدينة العلم و على بابها» ثمره سالها دانش اندوزی علی و بهره گیری او از حکمت نبوی است که علی را در زندگی در بیت نبوت و فخر اهل البیت در پایگاهی بی همتا قرار داده بود.[3]

آغاز آموزش و داوری از سوی علی (ع)

پس از هجرت پیامبر و دیگر نو مسلمانان (مهاجران) از مکه به مدینه که پیروزی های نو مسلمانان برکفار عرب روز افزون و اسلام در جزیرة العرب فراگیر شد، علی (ع) از نخستین دست اندرکاران آموزش و رسیدگی به امر قضا (داوری) در بین مسلمانان شد، آموزشی که از پیش محتوا و آداب آن از سوی پیامبر برای او بیان شده بود، علی (ع) خود در این زمینه گفته است:

«آنگاه که رسول خدا (ص) میخواست مرا برای امر قضا در بین نو مسلمانان یمن به آن دیار بفرستند، آن حضرت را گفتم که من جوانم و قضا نمیدانم، رسول خدا دست بر سینه ام نهاد و گفت: خدایا دلش را هدایت کن و زبانش را استوار گردان، از آن پس به خدایی که دانه را شکافت در قضا (داوری) بین دو تن هیچ شک نکردم.»[4]

می دانیم که داوری در بین نو مسلمانان در آن روزگار که می بایست از آن پس عبادات، معاملات و احکام خود را بر پایه آئین جدید انجام دهند، نیازمند به ارشاد و آموزش از سوی آموزگاری فرزانه و دانشمند می بودند که بر تمامی احکام جدید آگاهی داشته باشند و این نشانه ای روشن از وسعت دانش امام علی (ع) نسبت به سایر صحابه پیامبر (ص) می باشد.

امام علی (ع) از نخستین کاتبان وحی و عالم به علوم قرآنی

امام علی (ع) که در کودکی و نوجوانی خواندن و نوشتن را در مکتب خانه ای در مکه فرا گرفته بود.[5] پس از بعثت رسول خدا (ص) از نخستین کاتبان وحی و نویسندگان خاص پیامبر بود.[6] پیشینه دانش اندوزی علی و بهره گیری او از دانش نبوی وی را در مرتبه ای ممتاز از دیگر صحابه در شناخت قرآن و شأن نزول و تفسیر و تأویل آیات کتاب خدا قرار داده بود و چنان بود که خود میگفت: از من بپرسید که بگویم آیه لیلی است یا نهاری سهلی است یا جبلی …»[7]

علی از دیدگاه قاطبه نویسندگان و صاحبنظران قدیم و جدید از بیشترین مراتب دانش و دیانت، دادگری، فصاحت کلمه و بلاغت در کلام برخوردار و حکمت از جوانب گفتار و کردارش نمایان بود.[8] کتاب نهج البلاغه که فراگیر بیشترین سخنان، مواعظ، نامه ها و خطبه های بازمانده از علی است، به اعتراف قاطبه خداوندان بلاغت و ناقدان حکمت گنجینه ای است دون کلام خالق و فوق کلام مخلوق.[9]

عبدالحمید کاتب از درخشان ترین چهره های آغاز عصر تدوین در ادب عربی که با ابداع شیوه های بلاغی و ابتکار در فنون نویسندگی معیارهای نوینی را در نثر نوخاسته زبان عربی بنیان و سرآمد نویسندگان اواخر عصر اموی شد، به گاه اسارت در چنگال عمال عباسی و در پاسخ به این پرسش منصور عباسی ،که چه عاملی ترا بدین پایگاه در بلاغت رسانید، (ما الذي مكنك من البلاغة و خرجک فیها) با آنهمه وابستگی به حکومت اموی ضدّ علوی و گرفتار ایادی عباسیان با سخنی نه در حد ادب در اعتراف به فضیلت امام علی (ع) در بلاغت گفت: «حفظ کلام الأَصلح» یعنی توجه به سخنان علی (ع).

این تازی نویس ایرانی نژاد، عنفوان جوانی را در کوفه به آموزگاری اشتغال داشت که حدود نیم سده ای پیش از او امیرالمؤمنین علی (ع) مرکز خلافت را از مدینه به این شهر نوبنیاد اسلامی نزدیک به مدائن پایتخت ساسانیان انتقال داده بود و در این دارالخلافه جدید بود که افزون بر خطبه ها و مواعظ آموزنده آن حضرت نامه ها، وصایا و عهدنامه های او در سراسر قلمرو وسیع اسلام آن روز انتشار می یافت و این مواعظ بلیغ و تعابیر رسا و دلنشین بیش از همه آویزه گوش کسانی میشد که در این شهر اقامت داشتند و در حفظ و روایت کلامی که مثل اعلای فصاحت و بلاغت بود به جان میکوشیدند.

بنا به روایت ابن ابی الحدید یکی از شارحان نهج البلاغه، عبدالحمید گفته بود که: هفتاد خطبه از خطبه های علی (ع) را حفظ کردم و پس از آن ذهنم جوشید که جوشید.[10]

دانش امام علی (ع) از دیدگاه دیگر صحابه

دانش امام علی (ع) مورد اعتراف صحابه پیامبر (ص) نیز قرار گرفته است. ابن عباس (م ۶۸ هـ) که خود به صفت یک دانشمند معتبر در بین اصحاب رسول خدا و جامعه مکه و مدینه عصر خلفای نخستین معروف و موصوف بود با آن همه مراتب علمی از فتاوی علی در نمی گذشت و آن حضرت را دانشمندترین مَدَنِیان در امر قضا می دانست، و چنین بود عمر خلیفه دوم که همواره در مشکلات مسائل مربوط به قضا از دانش علی بهره میگرفت.[11]

رسالت آموزشی امام علی (ع)

امام علی (ع) از گاه رحلت رسول خدا (ص) و حتی پیش از آن تا آنگاه که در مسجد کوفه به شهادت رسید، به عنوان کسی که بار رسالت و هدایت مردم را پس از رسول خدا (ص) بر دوش داشت و خود را موظف به ارشاد خلق می دانست، دمی از آموزش و پرورش مردم باز نایستاد.[12] و چنین بود که همواره به منظور ایفای رسالت و ادای امانت علمی، اطرافیان را می گفت: «سلونی قبل ان تفقدونی» از من بپرسید پیش از آن که مرا در میان خویش نیابید.[13] علی اهم وظائف پیشوایان یعنی آموزگاران را پدراختن به فراگیری و تأدیب خویش پیش از آموزش دادن به دیگران می داند.

جمع بندی

یکی از فضائل امیرالمومنین علی (ع)، دانش بی پایان آن حضرت است. دانش امام علی (ع) مستقیما از رسول خدا (ص) گرفته شده است. ارسال امیرالمومنین (ع) از سوی پیامبر (ص) برای هدایت مردم یمن شاهدی بر گستردگی دانش امام علی (ع) است. آن حضرت از نخستین کاتبان وحی است که برتری دانشش، مورد اعتراف صحابه رسول خدا (ص) بوده است.

پی نوشت ها

[1] امام علی (ع)، نهج البلاغه، ص ۲۲۲.

[2] امام علی (ع) نهج البلاغه، ص ۱۲۰.

[3] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج ۲، ص ۱۳۸.

[4] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج ۲، ص ۳۳۷. سبط ابن الجوزی، تذکرة الخواص، ص ۵۲.

[5] شیخ مفید، مصنفات.

[6] احمدی، مکاتبی الرسول، ج ۱، ص ۲۰ -۲۱.

[7] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج ۲، ص ۳۳۸.

[8] ابونعیم اصفهانی، حلیة الاولیاء، ج ۱، ص ۸۴-۶۱.

[9] مطهری، سیری در نهج البلاغه، ص ۱۱.

[10] جهشیاری، الوزراء و الکتاب، ۸۲؛ مطهری، سیری در نهج البلاغه، ص ۱۱.

[11] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج ۲، ص ۳۳۸ -۳۳۹.

[12] بستی، مشاهیر علماء الامصار، ص ۲۴.

[13] امام علی (ع)، نهج البلاغه، ص ۲۰۶.

فهرست منابع

1. ابن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، بی تا.
2. ابونعیم اصفهانی، حلیة الاولیاء، بیروت، ۱۴۰۷هـ.
3. احمدی، علی بن حسین علی، مکاتیب الرسول، بیروت، بی تا.
4. امام علی (ع)، نهج البلاغه، ترجمه سید جعفر شهیدی، تهران، انتشارات انقلاب اسلامی، ۱۳۷۰.
5. بستی، ابن حبان، مشاهیر علماء الامصار، تحقیق مرزوق علی ابراهیم، بیروت، ۱۴۰۸هـ.
6. جهشیاری، الرزراء و الکتاب، ترجمه ابوالفضل طباطبایی، تابان، ۱۳۴۸.
7. سبط ابن الجوزی، تذکرة الخواص، قم، شریف رضی، ۱۳۷۶.
8. شیخ مفید، مصنفات.
9. مطهری، مرتضی، سیری در نهج البلاغه، دارالتبلیغ، ۱۳۵۴.

منبع اقتباس: کسائی، نور الله، دانش و آموزش از دیدگاه امام علی (ع) مندرج در «امام علی(ع)، فرهنگ عمومی و همبستگی اجتماعی»، به کوشش فردرو، محسن، تهران، موسسه فرهنگی انتشاراتی زهد، ۱۳۸۰، ص ۲۰۷-۲۰۱.