در شرایط بحرانی و خفقان آور حکومت عباسی و تحت نظر بودن شیعیان جهت ارتباط با ائمه (ع)، از زمان امام ششم (ع)، معصومان راهی نو را برای ترویج دین مبین اسلام پیش گرفتند و آن استفاده از شبکه وکالت و نمایندگان در سایر مناطق بود. در این راستا، مهدویت در کلام امام حسن عسکری (ع) و اقدامات ایشان در این زمینه، نقش محوری در تبیین مسئله غیبت داشت.
هر چه به غیبت امام زمان (عج) نزدیکتر می شویم، سازمان وکالت از طرف ائمه (ع) جدی تر گرفته می شود. امام حسن عسکری (ع) علاوه بر کوشش های علمی، برقراری شبکه های ارتباطی و استفاده از آگاهی های غیبی، وظیفه مهم دیگری هم داشت و آن آماده سازی شیعیان، برای تولد فرزندش و غیبت او بود.
از آنجا که غایب شدن امام و رهبر هر جمعیتی، حادثه ای غیر طبیعی و نامانوس است، امامان پیشین (علیهم السلام) به تدریج مردم را با این موضوع آشنا ساخته و افکار را برای پذیرش آن آماده می کردند. این تلاش در عصر امام هادی (ع) و امام حسن عسکری (ع) به صورت محسوس تری به چشم می خورد.
امام (ع) از یک طرف با وجود تأکید بر تولد حضرت مهدی (عج) او را تنها به شیعیان خاص و بسیار نزدیک نشان می داد و از طرف دیگر، تماس مستقیم شیعیان با خود آن حضرت، روز به رزو محدودتر و کمتر می شد. بدین ترتیب آنان را برای تحمل اوضاع و شرایط و تکالیف عصر غیبت و ارتباط غیر مستقیم با امام آمده می ساخت.[1]
روایات تفسیری مهدویت در کلام امام حسن عسکری (ع)
با بررسی روایات تفسیری امام حسن عسکری (ع)، در می یابیم که روایات تفسیری کمی پیرامون مهدویت از ایشان به دست ما رسیده است. محورهایی از مهدویت در کلام امام عسکری (ع) که در این روایات تفسیری مورد توجه ایشان بوده، عبارت است از:
امام مهدی؛ مصداق تجلی اراده الهی بر وراثت مستضعفان در زمین
بر شمردن امام مهدی (عج) به عنوان مصداق تجلی اراده الهی بر خلافت و وراثت مستضعفان، یکی از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام عسکری (ع) بدان اشاره شده است. حکیمه خاتون عمه امام حسن عسکری (ع) و راوی ولادت حضرت مهدی (عج) می گوید: وقتی امام به دنیا آمدند و بچه را به پدرشان دادم، آن حضرت اولین آیه ای که تلاوت فرمودند این آیه بود:
«و نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ وَ نُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَ نُرِى فِرْعَوْنَ وَ هَامَانَ وَ جُنُودَهُما مِنْهُمْ مَا كَانُوا يَحْذَرُونَ؛[2][3]
و ما می خواستیم به آنان که در آن سرزمین به ناتوانی و زبونی گرفته شده بودند، نعمت های با ارزش دهیم، و آنان را پیشوایان مردم و وارثان [اموال، ثروت ها و سرزمین های فرعونیان] گردانیم. و برای آنان در آن سرزمین، زمینه قدرت و حکومت آماده کنیم، و به فرعون و هامان و سپاهشان که از ایشان اند چیزی را که از آن هراسناک و در حذر بودند [و آن پیروزی بنی اسرائیل بر آنان بود] نشان دهیم».
غیبت سری از اسرار الهی
غیبت امام مهدی (عج) به عنوان رازی از رازهای الهی، یکی دیگر از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام عسکری (ع) بدان اشاره شده است. بر طبق روایت تفسیری امام عسکری (ع) با استناد به آیه «لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كَانَ مَفْعُولًا»[4] مسئله غیبت و ظهور حضرت مهدی (عج) سری از اسرار الهی است.[5] بر طبق روایتی دیگر آن حضرت به احمد بن اسحاق فرمودند: «ای احمد بن اسحاق! این امری از امر الهی و سری از سر ربوبی و غیبی از غیب پروردگار است. آنچه به تو عطا کردم، بگیر[6] و پنهان کن و از شاکران باش[7] تا فردا با ما در علیین باشی».[8]
طولانی شدن غیبت
طولانی شدن غیبت در روایات مهدویت در کلام امام عسکری (ع) مورد توجه قرار گرفته است. احمد بن اسحاق خدمت امام عسکری (ع) رسید و درباره جانشین امام سؤال کرد و امام (ع)، حضرت مهدی (عج) را به ایشان نشان داد و نکاتی درباره غیبت و شباهت ایشان با حضرت خضر (ع) و ذوالقرنین در غیبتشان به او فرمود.
روز بعد احمد بن اسحاق سؤال کرد: آیا غیبت او به طول خواهد انجامید؟ فرمود: «به خدا سوگند چنین است تا به غایتی که اکثر معتقدان به او بازگردند و باقی نماند، مگر کسی که خدای تعالی عهد و پیمان ولایت ما را از او گرفته و ایمان را در دلش نگاشته و “با روحی از جانب خود مؤید کرده باشد”.[9] ای احمد بن اسحاق… “آنچه به تو عطا کردم بگیر”[10] و پنهان کن و “از شاکران باش”[11] تا فردا با ما در علیین باشی».[12]
امام (ع) در روایتی دیگر می فرماید: «این فرزندم قائم پس از من است و او همان کسی است که سنت های انبیا از طول عمر و غیبت در او جاری است تا به غایتی که دلها به واسطه طول مدت سخت گردد و جز کسی که خدای تعالی ایمان را در دلش نقش کرده و وی را “با روحی از جانب خود مؤید ساخته است”[13]».[14]
دقت در این نکته ضروری است که با توجه به سختگیری دستگاه خلافت در پیدا کردن جانشین امام عسکری (ع)، آن حضرت ولادت فرزندش را از مردم مخفی نگه داشت تا آسیبی از جانب دشمنان به وی نرسد؛ لذا این امر موجب شد مردم چنین تلقی کنند که آن حضرت فرزندی برای جانشین خویش ندارد و در نتیجه برای شیعیان پرسش ایجاد می شد که بالاخره امام بعد از آن حضرت چه کسی خواهد بود؟ این امر موجب شد امام عسکری (ع) بیشترین دغدغه اش، معرفی فرزند خود و اثبات ولادت وی و امام بعد از خودش البته برای شیعیان مخلص خویش باشد.
مهدویت در کلام امام حسن عسکری (ع)؛ روایت احمد بن اسحاق
یکی دیگر از روایات مهم مهدویت در کلام امام حسن عسکری (ع)، روایتی است که احمد بن اسحاق اشعری قمی نقل کرده است. او می گوید: «خدمت امام عسکری (ع) رسیدم و خواستم از جانشین آن حضرت سؤال کنم امام فرمودند:
ای احمد بن اسحاق! خداوند زمین را تا روز قیامت هرگز از حجت خود خالی نمی گذارد. پرسیدم: ای فرزند پیامبر! بعد از شما چه کسی امام خواهد بود؟ امام (ع) با سرعت بلند شدند و داخل اتاق رفتند؛ سپس برگشتند و بر دوش مبارک ایشان فرزندی حدود سه ساله مانند قرص ماه بود. امام (ع) فرمودند: ای احمد بن اسحاق! اگر بزرگی و کرامت شما نبود، فرزندم را به شما نشان نمی دادم. این همان کسی است که رسول خدا وعده داده مبنی بر اینکه او زمین را پر از عدل و داد می کند؛ همانگونه که از ظلم و جور پر شده باشد».[15]
مهدویت در کلام امام حسن عسکری (ع)؛ روایت کامل بن ابراهیم
جلوه دیگری از مهدویت در کلام امام حسن عسکری (ع)، در روایت کامل بن ابراهیم نمایان است. شیخ طوسی در کتاب الغیبه از جعفر بن محمد بن مالک از محمد بن عبدالله بن جعفر از محمد بن احمد انصاری روایت کرده است:
«گروهی کامل بن ابراهیم مدنی را نزد امام حسن عسکری (ع) فرستادند. کامل می گوید: من پیش خود گفتم: به امام خواهم گفت هیچ کس داخل بهشت نمی شود، مگر اینکه آنچه من شناخته ام بشناسد و اعتقاد به چیزی داشته باشد که من معتقدم. من سلام کردم و کنار دری که پرده ای بر آن آویزان بود نشستم. ناگاه باد گوشه پرده را بالا زد و بچه ای مانند قرص ماه را که تقریباً چهار ساله به نظر می آمد، دیدم.
آن فرزند به من فرمودند: ای کامل بن ابراهیم! آمده ای از ولی الله و حجت خدا سؤال کنی؟ … گفتم: آری به خدا قسم برای پرسیدن این مطلب آمده ام. آنگاه پرده مانند اول پایین آمد و من نتوانستم آن را بالا بزنم در این هنگام، امام حسن عسکری (ع) با تبسم به من نگاه کردند و فرمودند: ای کامل! دیگر برای چه نشسته ای؟ شنیدی که امام بعد از من آنچه می خواستی به تو گفت؟ من برخاستم و بیرون آمدم و دیگر آن فرزند را ندیدم».[16]
مهدویت در کلام امام حسن عسکری (ع)؛ روایت معاویه بن حکیم
جلوه دیگری از روایات مهدویت در کلام امام عسکری (ع)، روایت معاویه بن حکیم است. معاويه بن حكيم و محمد بن ایوب بن نوح و محمد بن عثمان عمری گویند: «ابو محمد حسن بن علی (ع) و پسرش را در منزل خودش با حضور چهل نفر از ماها به ما نشان دادند و فرمودند: این است امام شما بعد از من و خلیفه من بر شما بعد از من. از او اطاعت کنید و در دین خود اختلاف نکنید که هلاک می شوید. آگاه باشید که بعد از امروز، دیگر او را نخواهید دید. گوید ما از حضورش بیرون آمدیم، چند روزی نگذشت که ابو محمد (ع) رحلت کردند».[17]
مهدویت در کلام امام حسن عسکری (ع)؛ روایت احمد بن حسن بن اسحاق قمی
احمد بن حسن بن اسحاق قمی گوید: «چون حضرت مهدی (عج) متولد شد، از مولایم امام حسن عسکری (ع) به جدم احمد بن اسحاق نامه ای رسید که در آن، امام با دست خط خود که توقیعات با آن دست خط صادر می شد آمده بود: «برای ما فرزندی متولد شده است و باید نزد تو مستور و از مردم مکتوم بماند که ما جز به خویشان و دوستان اظهار نمی کنیم. خواستیم خبر آن را به تو اعلام کنیم تا خداوند تو را شاد سازد؛ همچنان که ما را شاد ساخت. و السلام».[18]
از این رو امام حسن عسکری (ع) بیشترین دغدغه اش معرفی فرزند خود و اثبات ولادت آن حضرت بوده است و روایات مهدویت در کلام آن حضرت نیز ناظر به امر ولادت و غیبت امام مهدی (عج) است.
نتیجه گیری
بررسی روایات با موضوع مهدویت در کلام امام حسن عسکری (ع) نشان می دهد که آن حضرت، نقش ویژه ای در آماده سازی شیعیان برای عصر غیبت و ارتباط غیرمستقیم شیعیان با امام (عج) داشته است. ایشان با پنهان نمودن ولادت فرزند بزرگوارش امام مهدی (عج)، معرفی محدود و هدفمند آن حضرت به خواص، و تبیین موضوع غیبت و طولانی بودن آن، جامعه شیعه را برای رویارویی با دوره ای دشوار اما سرنوشت ساز آماده ساخت.
پی نوشت ها
[1] پیشوایی، سیره پیشوایان، ص650-651.
[2] قصص/ 5-6.
[3] شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج2، باب42، ص424، ح1.
[4] انفال/44.
[5] طوسی، الغیبه، باب 2، ص234.
[6] اعراف/144.
[7] اعراف/144.
[8] شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج2، باب38، ص384، ح1.
[9] مجادله/22.
[10] اعراف/144.
[11] اعراف/144.
[12] شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج2، باب38، ص384، ح1.
[13] مجادله/22.
[14] شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج2، باب46، ص524، ح4.
[15] شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج2، باب46، ص384.
[16] طوسی، الغیبه، ص246-247.
[17] شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج2، ص435.
[18] شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج2، ص433-434.
فهرست منابع
- قرآن کریم.
- پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان: نگرشی بر زندگانی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی امامن معصوم (ع)، 9ج، قم، موسسه تحقیقاتی و تعلیماتی امام صادق (ع)، 1378ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی(ابن بابویه)، کمال الدین و تمام النعمه، قم، دارالکتب الاسلامیه، 1395ق.
- طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، الغیبه، تحقیق: عبادالله الطهرانی و علی احمد ناصح، قم، موسسه المعارف الاسلامیه، 1411ق.
منبع اقتباس: عبدی چاری، مرتضی، سیر تطور دیدگاه مفسران درباره آیات مهدویت، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ اول، 1400ش، ص197-203.
