«تفسیر الصراط المستقیم»، تاليف سيد حسين بروجردى، به زبان عربى است که توسط غلامرضا مولانا بروجردى تحقيق و تعليقه نگارى شده است.
تفسیر الصراط المستقیم شامل تمام قرآن نمی باشد؛ مرحوم شيخ آقا بزرگ تهرانى در این باره نوشته است: «سه مجلد ضخيم از اين تفسير بيرون آمده است. در جلد اول، 14 مقدمه را بحث كرده است. جلد دوم به سوره فاتحه اختصاص يافته و بهطور مبسوط به اين سوره مى پردازد و جلد سوم مشتمل بر تفسير سوره بقره تا آيه 255 آن است. تاريخ تاليف اين 3 جلد از 1270 تا 1275 ق، مى باشد».
ساختار تفسیر الصراط المستقیم
مفسر در هر سوره، سخن را با بيان وجه تسميه سوره، آغاز مى كند و با بحث هاى فضل سوره، نزول سوره (كه سخن از مكى، مدنى بودن و اختلاف موجود در آن مى باشد)، عدد آيات (كه با بيان راى كوفى، بصرى، حجازى، شامى و… به تحليل و نقد آنها مى پردازد) ادامه مى دهد.
مفسر محترم در نقل اقوال و مطالب، از منابع تفسيرى و روايى عامه و خاصه بهره برده كه برخى از آنها عبارتند از:
- تفسير امام حسن عسكرى (علیه السلام)
- تفسير مجمع البيان.
- تفسير قمى.
- تفسير البرهان.
- تفسير نور الثقلين.
- تفسير عياشى.
- تفسير صافى.
- تفسير كنز الدقائق.
- تفسير فخر رازى.
- تفسير كشاف.
- نهج البلاغه.
- صحيفه سجاديه.
- كافى ( اصول و فروع).
- بحار الانوار.
- صحيح مسلم.
- صحيح ترمذى.
و…
روش تفسیر الصراط المستقیم
اگر بخواهيم روش غالبى تفسیر الصراط المستقیم را توصيف نماييم، بايد گفت كه روش مفسر، روایى، با استفاده از روايات پيامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل بيت (علیم السلام) است. وى در كنار آن، رويكردى اخبارى در بعضى مسائل از خود نشان مى دهد ( مانند بحث تجسم اعمال، ج 4، ص 500 به بعد).
شيوه كلامى را نيز كم و بيش در تفسير خود دارد. او در مباحث كلامى وارد شده و توضيحات بيش از مقام تفسير مى دهد (مانند ج 3، ص 506، به بعد ذيل «إياك نستعين» و بحث استعانت، در اعيان ثابته، اغراض افعال الهى، نظر اشاعره و رد آن و نيز ج 4، ص 209 به بعد، بيان مفصل مجسمه، مشبهه، مجبره، مفوضه و نقد آنها).
بعد تحليلى و اجتهادى و بيان احتمالات متعدد در معانى آيات و الفاظ را نيز بايد به شيوه ايشان اضافه كرد (مانند ذكر اقوال و احتمالات در«ذلك الكتاب»،ج 4، ص 92، به بعد.)
در بيان اقوال مفسرين فقط به نقل آنها اكتفا نكرده، به نقد و بررسى آنها مى پردازد ( مانند ج 3، ص 511 به بعد، بحث مفصل در معناى استعانت).
در اين بين نظرى به مسائل عرفانى داشته، براى توضيح مطلب خود و گاه براى نقد، آنها را مطرح مىنمايد. ( مانند اشاره به نظر مولوى با استفاده از اشعار وى، ديدگاه افلاطون، كفر دانستن اعتقاد به وحدت وجود در بحث هدايت، ج 3، ص 540 تا و همچنين اشاره به بحث عوالم الهيه ج 4، ص 15 به بعد و نقد ابن عربى در بحث عذاب ج 4، ص 263)
در اين بخش گاهى بحثى مستقل به نام « تبصره عرفانيه» را مطرح مىنمايد ( مانند ج 3، ص 78).
مطالبى مفصل در استعاذه و تفسير بسم الله الرحمن الرحيم را در ابتداى سوره حمد بيان كرده اند كه در سوره بقره اين دو مطلب مطرح نمى شود.
در تفسير آيات، ابتدا لغات مشكل آيات را بيان كرده، به توضيح آن مى پردازد، سپس قرائت كلمات را در حد بيان بعضى قرائات شاذه و مطرح كردن برخى مسائل تجويدى مانند موارد وقف (مانند ج 4، ص 102)، گوشزد كرده، گاهى نيز در اين قسمت عنوانى به نام «قرائة غريبه» بازگو مى كنند (مانند ج 4، ص 98). پس از آن شان نزول آيه را (در صورت دارا بودن) نقل و تجزيه و تحليل مى نمايد.
بعد از اتمام مباحث فوق، عنوان «تفسير فراز آيه» آغاز شده، به تبيين و شرح مفصل آن مى پردازد.
در توضيح كلمات و معنا و تفسير آنها در كنار روايات و تحليل هاى اجتهادى خود، از آيات ديگر قرآن نيز بهره مى برند (مانند ج 4، ص 219- 220 و 221).
گزارش محتوای تفسیر الصراط المستقیم
درباره محتوا و ويژگى هاى تفسیر الصراط المستقیم، توجه به نكات زير مفيد است:
- مفسر در مقدمه مى نويسد: آنچه كه ارزش تنافس و مباهات دارد، اكتساب فضائل نفسانى و علوم الهى است كه ذخيره ابدى و سبب سعادت ازلى و ابدى است. من در ابتداى جوانى توفيق يافتم كه از معقول و منقول علوم اسلامى خوشه چينم و در اصول و فروع آن، عميقا تفكر نمايم و بهره وافرى ببرم، اما دريافتم كه اينها پوسته اى بيش نيست؛
لذا تصميم گرفتم دوباره در معارف حقيقيه و اسرار ربانى و علوم لدنى و فيوض قدسى و اسرار دين و انوار شريعت محمدى (ص) تعمق نمايم، همه آنها را در قرآن كريم يافتم كه مشتمل بر «ما كان و ما يكون إلى يوم الدين»، بلكه تا ابد الآبدين است و نيز يافتم كه به جنبه هاى مختلف علوم و فنون قرآن و مراتب ظهور و بطون آن جز راسخان در علم دسترسى ندارند؛
پس در اخبار و آثار آنها شب و روز تعمق نموده و از انوار آنها استمداد كردم… پس از آن با بضاعتى قليل و تلاشى كثير اخبار مربوط به هر آيه را استقصا نموده و در حل مشكلات و متشابهات به آنها رجوع كردم و در معانى لغوى، فنون ادبى، مقاصد حكمى، مسائل فقهى، اختلافات مذهبى، اصول كلامى، حقايق ربانى، علوم نبوى و امامى و علوم ديگر، آنچه كه مى توانستم از آيات به طريق دلالات و اشارات، استنباط كردم و آنها را جهت افاده بيشتر ثبت كرده و نوشتم؛ نام آن را «الصراط المستقيم فی تفسير الكتاب الكريم» نهادم؛ اميد كه نافع براى من و ساير مومنين از شيعه اميرالمومنين (علیه السلام) واقع شود.
- مفسر قبل از شروع به تفسير، 14 مقدمه را مورد بحث قرار داده اند:
- حقيقت علم، انواع علوم و مراتب آنها و علم تفسير.
- فضيلت قرآن و تمثل آن در روز قيامت و تعليم و تعلم و قرائت و حفظ آن.
- حقيقت قرآن و مراتب آن در هستى و ظهور آن در تنزيل به شكل حروف و كلمات و قرآن ناطق.
- اسما و القاب قرآن، معناى كلام نفسى، كيفيت وحى و الهام و تحدث و حظ ائمه (علیهم السلام) از وحى و الهام و معناى تلقى و انواع مكاشفات.
- تبيان و تفصيل بودن قرآن و بيان كيفيت انشعاب علوم از آن.
- معناى تفسير، تنزيل، تاويل، ظاهر، باطن، محكم، متشابه، ناسخ، منسوخ، حجيت قرآن، صحت استدلال به ظواهر آن در اصول و فروع، تفسير به راى و ضابطه تاويل.
- معناى انزال و تفاوت آن با تنزيل، معناى سوره و اقسام چهارگانه آن، آيه، كلمه، حروف و ضبط سور، آيات و حروف قرآن.
- اينكه علم قرآن، مخزون نزد اهلبيت (علیهم السلام) مى باشد و بيان اينكه انتهاى سلسله قرآن و علم تفسير، آنها هستند.
- قرآن در حق ائمه (علیهم السلام)، شيعه آنها و اعداى آنهاست.
- وجوه اعجاز قرآن و فرق آن با حديث قدسى.
- بحث سبعه احرف، اشاره به منشا اختلاف قرائات، قرائات سبعه و عشره، تواتر و جواز اخذ آنها.
- كيفيت قرائت، آداب ظاهرى و باطنى آن، معناى غنا و حرمت آن، معناى ترتيل و اشاره به حجب قلبيه در قرائت و كيفيت رفع آنها.
- احكام قرائت، وجوب، حرمت، كراهت و استحباب.
- استشفاء و استكفاء به آيات، سبب مخالفت رسم الخط قرآن با غير آن، سجده هاى قرآن و كيفيت استخاره به آن.
- وى در ذيل «الم»در سوره بقره، بحث را به كل حروف مقطعه مى كشاند و اقوال را بيان و تجزيه و تحليل مى نمايد (ج 3، ص 56 تا 76 بعد از بيان قول نهم، وجوه آخر را مطرح مىكنند).
- در بحث «دلالة الحروف و الألفاظ على مدلولاتها» واضع را خداوند مى داند و اين دلالت را ناشى از وضع او محسوب مى دارد.
- عنوانى به نام «دليل اعجاز القرآن»، ذيل برخى از آيات مطرح مى نمايد كه در آن بحث، از وجوه و جنبه هاى مختلف اعجاز آيه يا آيات مورد نظر، سخن به ميان مى آورد (مانند ج 4، ص 479).
- مفسر محترم ضمن رعايت تفسير ترتيبى، از بيان موضوعات قرآنى متناسب با آيات و توضيح آنها به كمك روايات و آيات ديگر، كوتاهى نكرده و بحث هاى موضوعى زيادى را مطرح مى نمايد.
محقق کتاب تفسیر الصراط المستقیم
محقق ارجمند اين تفسير، غلامرضا مولانا بروجردى، انگيزه خود را از تحقيق، اين مى داند كه با مطالعه تفسير الصراط المستقيم، آن را از هر جهت جامع و پرمحتوا دانسته و از اينكه تا آن زمان منتشر نشده ابراز تاسف مى نمايد، سپس شوق خود را براى نشر آن به نوادگان مفسر كه نسخه خطى به خط مصنف و نسخه استنساخ شده از آن، نزد آنان بوده، ابراز داشته، با مساعدت آنها، امر تحقيق را انجام داده است.
وى در ابتدا مقدمه اى در 120 صفحه ارائه داده است. در اين مقدمه پس از بيان اجمالى درباره تفسير و مشاهير صحابه در تفسير، طبقات مفسران را از قرن اول هجرى تا زمان مفسر (قرن سيزدهم هجرى) مطرح كرده كه جمعا 349 نفر را مورد بررسى قرار داده است، سپس به معرفی مفسر، اساتيد و شاگردان او، ديدگاه علما درباره وى، وفات، تاليفات و فرزندان ايشان، پرداخته است.
وى در پاورقى سعى در بيان مصادر روايات و اقوال، آدرس آيات و تراجم اعلام داشته است.
منابع
- مقدمات و متن كتاب.
- دائره المعارف تشيع، ج 4، ص 554.
- طبقات مفسران شيعه، عقيقى بخشايشى، ج 4، ص 134.
- دانشنامه قرآن و قرآن پژوهى، ج 1، ص 720، بهاءالدين خرمشاهى.
