بسترها و زمینه های ایجاد رابطه صمیمی با کودک

رابطه صمیمی با کودک، نقش مهم و راهبردی در فرایند تربیت فرزند دارد و والدین را در آموزش های تربیتی لازم به کودکشان، یاری می دهد.

لحن مناسب، بستر شکل گیری رابطه صمیمی با کودک

پیدا کردن لحن مناسب کار سختی نیست. نوع و شیوه ای که انسان ها با یکدیگر ارتباط برقرار می کنند، از قوانین نانوشته بسیاری پیروی می کند که ما مجموعه آنها را احترام می نامیم و سطح آن به رفتار افراد با یکدیگر بستگی دارد. می توان احترام را با قوانین راهنمایی مقایسه کرد؛ زیرا عدم رعایت آن، سبب برخورد و در نتیجه آسیب و خسارت می شود.

هر فرهنگ و هر اجتماعی، رفتار مناسب خود را می طلبد. اگر کلمه مناسب را بدانید، این فرآیند به همین راحتی اتفاق می افتد. می توانیم بچه ها را به تدریج به استفاده از جمله های مناسب در اجتماع عادت دهیم و راه استفاده صحیح از کلمه ها را از کودکی به آنها بیاموزیم و از این طریق رابطه صمیمی با کودکان را تقویت کنیم.

دنیای کودکان و بزرگسالان

بر خلاف گذشته، امروزه دنیای پدر و مادرها و دنیای بچه ها به شدت در هم تنیده است. به علاوه، پدر و مادرها ترجیح می دهند که توانایی های خودشان را به فرزندان خود نشان دهند و از سازماندهی پیچیده مراقبت از فرزند شانه خالی کنند یا برنامه های مورد علاقه خود را با وظایف پدری یا مادری پیوند دهند، به هر حال، وظیفه شماست که فرزند خود را تشویق کنید تا حد معینی با بزرگسالان ارتباط داشته باشد و از این رابطه لذت ببرد. اما نباید فراموش کنید که مقدمه این امر، برقراری رابطه صمیمی با کودکتان است.

در نهایت کودک نیاز دارد که از راه بازی و در هنگام بازی، آداب و قوانین ادب و احترام را تمرین کند؛ چون بیشتر وقت ها، کاستی در رفتار سبب شرمندگی و احساس جهل و نادانی می شود و همه اینها به از بین رفتن اعتماد به نفس منجر می شود. دانستن راه صحیح به او اعتماد به نفس می دهد و سرانجام اعتماد به نفس به احترام منجر می شود. در عین حال، شیوه رفتاری افراد خانواده شما با یکدیگر در ذهن کودک نقش می بندد.

صبح ها حتی اگر هیجان زده هستید و عجله دارید، به فرزند خود صبح به خیر بگویید و با مهربانی او را بدرقه کنید تا به مدرسه برود. در طول روز نیز نگذارید که مسائل خارج از خانه بر رابطه شما و فرزندتان اثر بگذارد. رعایت این نکات ریز و ساده، می تواند به برقراری رابطه صمیمی با کودک کمک شایانی کند.

از گفتگو تا حرف

حرف زدن با یکدیگر، اولین شرط لازم برای برقراری رابطه صمیمی با کودک است. از آنجا که خزانه لغات کودکان کم و تجربه زندگی آنها اندک است، اولویت صحبت کردن را به بزرگسالان می دهند. گاه صدای ضعیف کودک و گاه زمان زیادی که برای دادن به یک پاسخ صرف می کند، سبب می شود که کودکان بیشتر وقت ها ابراز نظر نکنند و از عقیده خود صرف نظر کنند.

در چنین مواقعی، کودک به گوشه ای عقب نشینی و سکوت اختیار می کند. شاید با خود بگوید:” وقتی به هر حال کسی به حرف من گوش نمی دهد، چرا به خودم زحمت بدهم.”  ولی چنین احساسی در مورد نوجوان ها با خشم همراه است؛ زیرا نوجوان نیازمند توجه و ابراز عقیده است و اگر این فرصت از او گرفته شود، به خشم و دلخوری و گله و شکایت منجر می شود، صحبت کردن با همسالان نیز همیشه آسان نیست و معمولاً به بحث و سرانجام به مشاجره ختم می شود.

این نکته حتی در مورد خواهر و برادر یا به عبارتی فرزندان یک خانواده نیز صدق می کند؛ بنابراین، حرف زدن با یکدیگر را باید یاد گرفت تا بتوان رابطه صمیمی با کودک را ایجاد کرد. پس یک موضوع خاص را در خانواده انتخاب کنید. زمانی که کودکتان بتواند حرف بزند، آموزش گفتگو در خانواده می تواند شروع شود.

گوینده

از نظر گویندگی و سخن گفتن با یکدیگر، به نکاتی با توجه شود تا به مدد آن، رابطه صمیمی با کودک تقویت گردد:

۱-استفاده از کلمه من: هر کسی باید درباره خودش، افکار و احساساتش صحبت کند. جمله هایی که در آن کلمه ” تو” به کار می رود، بیشتر وقت ها جمله های سرزنش آمیز یا اتهام آمیزی هستند که به دعوا و مشاجره ختم می شوند.

۲-حقیقی بودن: هر کسی باید بر اساس شرایط حقیقی صحبت کند و از گفتن کلمه هایی مانند “همیشه” یا “هرگز” بپرهیزد. یعنی یک مورد را به کل تعمیم ندهد.

۳-صحبت درباره رفتار واقعی: به هیچ وجه رفتار خاص یک نفر را به همه تعمیم ندهید.

۴-بیان احساسات خود: هر کسی باید توصیف کند که حالش چگونه است، هر چیزی بر او چه اثری می گذارد، چه آرزویی دارد، از چه چیزی آسیب می بیند و چگونه ناراحت می شود. شما می توانید حتی قبل از آن که پدر یا مادر شوید، با همسر خود این آموزش را شروع کنید. حتماً ساده ترین قانون های گفتگو را می شناسید:

۵-احترام به یکدیگر: احترام به کودک، از ضروریات ایجاد رابطه صمیمی با کودک است و بزرگسالان نیز هنگام گفتگو باید به کودکان احترام بگذارند؛ بنابراین وقتی با کودکی هم صحبت می شوید، بهتر است که هر دو از شرایط یکسان گفتگو بهره مند شوید. پس در کنار کودک بنشینید تا اختلاف قد شما کمتر شود و سپس با او حرف بزنید.

۶-هر یک از طرفین باید بتوانند به قدر کافی حرف بزنند.

۷-هر یک باید به حرف دیگری با صبر و حوصله و توجه گوش دهد.

۸-کسی نباید حرف دیگری را قطع کند یا به وسط آن بپرد.

۹-در طول گفتگو باید ارتباط چشمی را حفظ کنید.

۱۰-مراقب باشید که بلند صحبت نکنید، از فرمول بندی تحقیرآمیز، تمسخر، رسوا کردن و به رخ کشیدن نقطه های ضعف دیگری خودداری کنید؛ زیرا هر گونه حمله به ویژگی های شخصیت فرد، به مشاجره و دعوا منجر می شود.

رعایت همه این نکته ها در تعامل با کودک، بستر مناسبی را برای والدین در رابطه صمیمی با کودکشان ایجاد می کند.

شنونده

رعایت این نکات به هنگام شنیدن سخن فرزندان، می تواند والدین را در تقویت رابطه صمیمی با کودکشان یاری دهد:

۱-شنونده ای فعال باشید: تماس چشمی، حرکات میمیک و استفاده از جمله های به موقع، نشانه علاقه شنونده است و باعث تقویت گوینده می شود.

۲-خلاصه کردن: وقتی گوینده به سخنانش خاتمه می دهد، شنونده باید مهمترین گفته های او را یک بار دیگر در ذهن خود خلاصه کند.

۳-پرسیدن سؤال: اگر شنونده مطمئن نباشد که حرف های گوینده را بطور صحیح متوجه شده است، باید از او بپرسد.

۴-تحسین: صداقت گفتار گوینده می تواند با تذکرهای مثبت تقویت شود.

۵-فراخوانی احساس سرکوب شده: اگر شنونده از شنیدن حرف دلخور شود، باید آن را بیان و احساسش را توصیف کند.

از گفتگو دست نکشید

وقت گذاشتن و حمایت عاطفی، ضامن شکل گیری رابطه صمیمی با کودک است. با توجه به فعالیت های مکانیکی روزمره مانند شستشو، سبزی پاک کردن، نظافت خانه و غیره، می توان به گفتگو با یکدیگر نیز پرداخت، یعنی در شرایطی که برقراری ارتباط چشمی کمتر اتفاق می افتد.

هرچه اینگونه فعالیت ها در خانه کمتر می شود، رابطه صمیمی اعضای خانواده با یکدیگر کمرنگ تر می شود؛ چون رادیو، کامپیوتر و تلویزیون مانع از گفتگو می شوند؛ بنابراین سعی کنید از هر فرصتی برای صحبت در خانواده و ارتقای رابطه صمیمی با آنها استفاده کنید؛ مثلاً هنگام انجام کارهای مشترک، غذا خوردن، خرید کردن یا شب نشینی های صمیمانه.

هنر خوش صحبتی

حرکت در جهت اهداف و رسیدن به آنها که امروز بیشتر وقت ها نادیده گرفته می شود، نوعی احترام در روابط به شمار می رود و برای آینده فرزندان نقش مهمی دارد. کودکان ابتدا در مدرسه و سپس در اجتماع ابراز وجود را می آموزند و هر جا که احساس ناتوانی کنند، وظیفه پدر و مادر است که شرایط مناسب را برای آنها فراهم آورند.

یکی از راه های ابراز وجود، نشان دادن ادب است راه دیگر، خوش صحبتی است که در این مورد نیز قوانینی برای رعایت ادب وجود دارد. آهنگ صدای نه خیلی کوتاه و نه خیلی بلند و مؤدبانه و ارتباط چشمی را هر کسی باید رعایت کند. عادت به رعایت این موارد در کودکی، علاوه بر اینکه سبب تقویت رابطه صمیمی با کودک می شود، ضامن موفقیت شغلی فرد در بزرگسالی است.

هدف از خوش صحبتی، لزوما موافقت کردن کلامی با مخاطب نیست، بلکه توانایی هم کلام شدن با مخاطب و به کار بردن کلمه ها و الفاظ مؤدبانه و در خور شأن او است. هر کودکی باید این شیوه گفتگو را بیاموزد. البته لازم نیست که پدر و مادر در خانه با او این طور صحبت کنند؛ ولی می توانند به او کمک کنند تا او بین صحبت کردن برای ابراز وجود و حرف زدن در شرایط عادی تفاوت قائل شود و هرکدام را به موقع به کار گیرد.

صحبت کردن

از حرف های نامفهوم گرفته تا جمله های ادبی

شیوه حرف زدن صحیح و واضح شما با فرزندتان، رابطه صمیمی با کودکتان را تقویت نموده و بهترین کارت ویزیتی است که شما می توانید همراه فرزند خود کنید. آنچه که در ارتباط کلامی مهم است، چگونه حرف زدن است. رعایت قواعد دستوری آهنگ صدا و تلفظ صحیح کلمات، همه قسمت کوچکی از مسائل تربیت کودک را تشکیل می دهند، به حرف زدن بچه های کوچک توجه کنید و نگذارید که کلمه ها را جویده جویده یا نامفهوم ادا کنند.

به آنها یادآوری کنید که تلفظ غلط کلمه ها از نظر مخاطب ناخوشایند است و اثر بدی بر او می گذارد. به علاوه، کودکی که درست حرف می زند، مجبور نمی شود حرفش را دوباره تکرار کند و کسی حرف او را نشنیده نمی گیرد، بد حرف زدن، اعتماد به نفس فرد را کاهش می دهد. پس اگر کودک کلمه ای را اشتباه می گوید، با صبر و حوصله از او بخواهید که آن را آنقدر تکرار کند تا درست ادا کردن را یاد بگیرد.

اگر احساس کردید که کودک شما در صحبت کردن مشکل اساسی دارد، با دکتر کودکان مشورت کنید و او را نزد یک ” گفتار درمان” ببرید. بیشتر اینگونه اختلالات قابل درمان هستند. با کودکان پیش دبستانی می توان با این روش تمرین کوچکی در خانه انجام داد؛ بگذارید کودک چند جمله بیان کند و شما صدای او را ضبط کنید.

شاید کودک هنگام شنیدن صدای خود، اول کمی خجالت بکشد؛ ولی سپس خودش به سرعت متوجه ایرادش در حرف زدن می شود و سعی می کند آن را اصلاح کند. یکی از اختلالات مهم و دیرگذر گفتاری، لکنت زبان است که هرچه زودتر برای درمان آن اقدام شود، نتیجه بهتری خواهد داد. در این مورد؛ به هر حال باید با یک گفتار درمان مشورت کنید. و اما چه نوع گویشی مناسب است؟

هر کسی باید هم با گویش ادبی و هم عامیانه، آشنا باشد؛ ولی گویش عامیانه نیز سبک هایی دارد. گاه به شدت آمیخته با کلمات دست و پا شکسته بیگانه است و گاه آمیخته با اصطلاحات و کلمات ساخته شخصیت های محبوب تلویزیونی، یا ابداعی گروهی خاص است؛ کلمه هایی بی محتوا که در یک دوره زمانی باب می شوند و سپس به فراموشی سپرده می شوند.

این نوع گویش به شدت به زبان ما لطمه می زند و نباید مورد حمایت اعضای خانواده قرار بگیرد. در عوض هرچه کودک با گویش ادبی آشناتر باشد، بهتر می تواند از عهده مکاتبات رسمی برآید و در صورت لزوم رسمی صحبت کند. در بسیاری از شغل ها گویش فرد نقش مهمی ایفا می کند و این گویش، از شیوه گویش خانواده نشأت می گیرد.

کلمه های ناسزا و “قلّک”

تا وقتی کودک در خانه می ماند، کنترل او در دست پدر و مادر است و ایجاد رابطه صمیمی با کودک، آسانتر است و هر چه بزرگتر می شود، هم تغذیه او و هم قدرت کلامی اش بهتر می شود؛ ولی همین که وارد مهد کودک و مدرسه می شود، پدر و مادر را شگفت زده می کند. فشار گروهی سبب گفتن سخنان خشن و لحن تند کودک می شود و خود او ممکن است بر اینگونه گویش دامن بزند و الگوی کودک دیگر می شود.

شما نمی توانید حرف زدن او را در بیرون از خانه کنترل کنید؛ ولی می توانید از ورود کلمه های ناسزا به خزانه لغات خانوادگی خود جلوگیری کنید. یک راه این است که به کودک خود توضیح دهید که معنی هر فحشی چیست و چرا ناخوشایند است و می تواند انسان های دیگر را ناراحت کند یا به آنها آسیب برساند. بهتر است که به بعضی از این کلمه ها اصلاً اشاره نکنید.

مشکل با توضیح درباره آنها و درکشان تمام نمی شود؛ چون کودک از شرایط غیرعادی و فتنه جویانه ای که به وجود آورده و دیدن شگفت زدگی شما لذت می برد؛ بنابراین باید برای او حد و مرزی قائل شوید و بطور آشکار این حدود را برای او معلوم کنید. می توانید از یک قلّک کمک بگیرد و هرگاه کلمه های خاصی از زبان او شنیدید، مقداری از پول تو جیبی او را در قلک بیندازید.

در زمانی که او با ادب است، قلک را فراموش کنید و در زمان استفاده از کلمه های زشت، آن را فعال کنید. می توانید صحبت کردن خشن یا همراه با کلمه های ناخوشایند را در خانه و با شخص شما، قدغن کنید و هربار که کودک این قانون را زیر پا گذاشت، به او تذکر بدهید. به هیچ وجه کوتاه نیایید تا او بفهمد که این شیوه سخن گفتن پسندیده نیست.

در دراز مدت کودک خود به خود خزانه واژگان خانواده را می آموزد و سعی می کند که در چارچوب آنها صحبت کند. البته استفاده نکردن از کلمه های رکیک در خانه یا در حضور شما به این معنی نیست که آنها را فراموش کرده یا هرگز از آنها استفاده نخواهد کرد؛ ولی دست کم می‌فهمد که جای گفتن آنها در خانه نیست و افراد خانواده، این کلمه ها را ناپسند می دانند.

نوشتنی ها

امروزه همه بچه ها از ضرورت نوشتن آگاه هستند؛ زیرا هرکسی که بخواهد از وسایل ارتباطی جدید مانند ایمیل و ارسال پیام کوتاه استفاده کند، باید بتواند بنویسد (و بخواند)، با توجه به این امکانات، امکان غلط گیری سریع وجود دارد. باید به دست نوشته های آنها بها بدهیم، آنها را به نوشتن تشویق و اشتباه هایشان را اصلاح کنیم. اهمیت به این حوزه، یکی از راه های ایجاد رابطه صمیمی با کودک است.

نامه نگاری صحیح

خصوصی ترین و مؤدبانه ترین نوع ارتباط نوشتاری، هنوز هم نامه است؛ به خاطر همین، باید بچه ها را با این سبک آشنا کرد. در مورد کودکان سال های اول دبستان می توان با نوشتن چند جمله برای تشکر یا تبریک تولد یک دوست آغاز کرد و سپس آنها را به فرستادن کارت پستالی برای یکی از بستگان یا دوستان تشویق کرد. با آموزش نامه نگاری به کودک، می توان از طریق نامه نوشتن و ابراز احساساتشان به والدین، رابطه صمیمی با کودک را تقویت نمود.

لحن خوب تلفنی

صحبت کردن تلفنی هم، آدابی دارد و در ایجاد رابطه صمیمی موثر است. صدا از پشت تلفن، جور دیگری به گوش می رسد. صدای بچه ها مانند بزرگسالان و پسرها مانند دخترها و … برای این که کسی با کسی عوضی گرفته نشود، بهتر است هر کسی در آغاز گفتگو، خود را معرفی کند، بچه ها می توانند خود را با نام کوچک و نام فامیل معرفی کنند و بزرگسالان تنها با نام فامیل. این کار به رعایت حدود افراد خانه نیز کمک می کند.

گفتن فقط یک “الو” مؤدبانه نیست و کسی که در آن طرف خط قرار دارد، نمی داند با چه کسی صحبت می کند. کسی هم که به خانه دیگری تلفن می زند، باید قبل از هر چیز اگر برای اعضای آن خانواده بیگانه است، اول سلام و سپس خود را معرفی کند، مثلاً: سلام، من رضا هستم، می توانم با سهراب صحبت کنم.

معمولاً بیشتر بچه ها و بزرگسال ها، به دلیل هیجانی که دارند، گفتن سلام را یا فراموش می کنند یا سخت می دانند؛ ولی به تدریج این مشکل حتماً برطرف می شود. سعی کنید فرهنگ سلام کردن و احترام گذاردن را در فرزندتان نهادینه کنید و به مدد آن به تقویت رابطه صمیمی با کودکتان دست یابید.

کلمه های جادویی “لطفاً” و “متشکرم”

بسیاری از بچه ها وقتی از دیگری چیزی می خواهند، از جمله های امری استفاده می کنند. البته کلمه های لطفاً و خواهش می کنم را می شناسند و می دانند که این کلمه های جادویی، راهگشا هستند؛ ولی ” خواهش کردن” همیشه کار آسانی نیست. شاید به این دلیل که پدر و مادرها امروزه به قدری درگیر هستند که در برابر بچه ها از این کلمه ها استفاده نمی کنند.

این کلمه ها تنها نباید برای خواسته های بزرگ بکار رود؛ بلکه در زندگی روزمره و برای هر خواسته ای می توان از کلمه های ” لطفاً” یا ” خواهش می کنم” استفاده کرد؛ مثلاً : لطفاً بشقاب سبزی را به من بده… خواهش می کنم برو و نان بگیر… لطفاً صدای موسیقی را کم کن…” یا حتی هنگامی که به خرید می روید، می توانید با مغازه دار با عبارت: ” لطفاً…” صحبت کنید.

مطمئن باشید احترامی که می گذارید، به خودتان باز می گردد و معمولاً جواب لطفاً یا خواهش می کنم، کلمه مؤدبانه “بفرمایید” است. این یک نوع سرمایه گذاری جهت ایجاد رابطه صمیمی با کودک است. این شیوه حرف زدن هم برای کودکان و هم برای بزرگسالان به یک اندازه ضروری است؛ همانطور که ” تشکر کردن” یا گفتن “متشکرم” برای همه لازم است.

قانون های کوچک، تأثیرهای بزرگ

خانم باادبی گفت: “در بچگی به من آموخته اند وقتی هدیه ای مال توست که تو به خاطر آن تشکر کنی.”

به عبارتی تشکر کردن یعنی داشتن و بیان نکردن آن به معنی نداشتن است. مسلماً عادت دادن کودک به رعایت این نکته، در آغاز برای پدر و مادر دشوار است؛ چون خود آنها نیز باید مواظب باشند که قانون را زیرپا نگذارند. هدایت رفتار بچه ها به سمت رفتار تشکر آمیز یعنی کمک به آنهادر جهت کنترل و اصلاح رفتار با ارائه الگوی مناسب. این کمک به خصوص در مورد کودکان کوچک تر که تازه زبان باز می کنند، زودتر به نتیجه می رسد. بنابراین از شیوه تشکر کردن می توان به عنوان یکی از روش های رابطه صمیمی با کودک بهره جست.

جمع بندی

رابطه صمیمی با کودک، بستر لازم و ضروری در جهت فرایند تربیت صحیح فرزندان است. رابطه صمیمی با کودک، نمودهای گوناگونی داشته و از طریق گفت و شنود والدین با کودک، نوشتن متن و نامه و تبادل هیجانات و احساسات قابل دستیابی است. رابطه صمیمی با کودک، علاوه بر اینکه آموزش به او و تربیت فرزند را تسهیل می کند، به تعامل و تبادل احساسات وی با دیگران در زمان بزرگسالی اش نیز کمک شایانی خواهد کرد.

منبع اقتباس: داگمارف، کرام؛ آموزش آداب معاشرت به کودکان و نوجوانان؛ ترجمه خلیلی سپیده؛ موسسه نشر پنجره؛ ۱۳۸۸