اشاره:
خلافت ابوبکر مورد اتفاق همه صحابه نبود بلکه بر اساس شواهد تاریخی معتبر در میان صحابه و پیروان ایشان افراد زیادی بودند كه با انگیزه های گوناگون از بیعت با ابوبكر خودداری كردند. در این نوشته به طور اختصار از بعضی از آنها نام برده میشود:
سعد بن عباده كه از بزرگان انصار و رئیس قبیله خزرج بود با رحلت پیامبر (صلیالله علیه و آله) برآن شد تا انصار اوس و خزرج را بر بیعت با خود متحد گرداند ولی آن گاه كه در اثر حسادت رقبای اوسی و خزرجی خود از دستیابی به هدف خود بازماند و خلافت را از دست رفته دید از بیعت با ابوبكر نیز امتناع كرد و از هرگونه همراهی با حكومت خودداری كرد و در همین راستا از یثرب كه موطن او بود خارج شد و به شام رفت و سر انجام در سال 15 هجری كشته شد و مرگ او را به اجنه نسبت دادند. سخنان سعد در اجتماع سقیفه بنی ساعده و پس از آن در كتب تاریخی از جمله: تاریخ یعقوبی، الامامه و السیاسه ابن قتیبه، تاریخ طبری،الكامل ابن اثیر و رجال برقی… گزارش شده است.
علی(علیهالسلام) و بنی هاشم نیز از جمله اصحابی بودند كه در مخالفت با ابوبكر و به تبعیت از سخنان پیامبر(صلیالله علیه و آله) در روز غدیر با خلافت ابوبكر مخالفت كردند.
برخی از صحابه نیز در مدینه در حمایت از خلافت و امامت علی(علیهالسلام) از بیعت با خلیفه خودداری كردند، یعقوبی از برخی از این صحابه یاد كرده است: زبیر بن عوام، خالدبن سعد، مقداد بن عمرو، سلمان فارسی، ابوذر غفاری، عمار یاسر، براء بن عازب و ابی بن كعب ازجمله این افراد بودند(1)، حباب بن منذر انصاری كسی بود كه در حمایت از علی(علیهالسلام) و مخالفت با ابوبكر شمشیر كشید عمر دستور داد تا شمشیر او را گرفتند و به سنگ زدند و آن را شكستند.(2)
ابن هشام نیز ضمن بیان حوادث سقیفه بنی ساعده به اعتراض عدّهای از صحابه به خصوص انصار و امام علی (علیه السّلام) و زبیر بن عوام به خلافت ابوبكر اشاره میكند(3). زبیر بن بكار كه از خاندان زبیر بوده و ابن ابی الحدید او را از منحرفان از امیرمؤمنان معرفی می كند در كتاب اخبار الموفقیات سخنان و اخبار زیادی درباره اختلاف میان انصار و قریش آورده است.
محدثان و علمای اهل سنت نیز به بسیاری از این مخالفت ها اشاره كرده اند: بخاری و مسلم، دو محدث بزرگ اهل سنت به سرپیچی علی (علیه السّلام) از بیعت با ابوبكراشاره كرده وآورده اند كه علی (علیه السّلام) با ابوبكر بیعت نكرد تا هنگامی كه فاطمة زهرا (علیها السّلام) از دنیا رفت(4).
یعقوبی در تاریخ خود بعد از نقل جریان مخالفت علی (علیه السّلام) و عدّهای از صحابه با خلافت ابوبكر میگوید:
«پس ابوبكر نزد عمر بن خطاب و ابو عبیدة بن جرّاح و مغیرة بن شعبه فرستاد و پرسید كه مصلحت چیست؟ گفتند مصلحت آن است كه عباس بن عبد المطلب را ببینی و برای او در این امر بهرهای قرار دهی كه حق او و سپس حق فرزندان او باشد و بدین وسیله دست علی (علیه السّلام) را كوتاه كنید تا آن گاه كه عباس به شما پیوست شما را حجتی بر علی (علیه السّلام) باشد و …(5)».
مورّخین دیگری نیز مخالفت امیرمومنان (علیه السّلام) را با ابوبكر به صراحت نوشتهاند از جمله آنان ابن عبدربه در العقد الفرید، ابن قتیبه در الامامة و السیاسة، مسعودی در مروج الذهب، ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه، و … میباشند.
شهرستانی دانشمند بزرگ اهل سنت نیز مسألة خلافت را یكی از بزرگترین اختلافات اسلامی میشمارد و چنین بیان میكند: « … مسألة (خلافت) خلفا از جمله مسائلی است كه برای مسلمانان گران و سنگین تمام شده است و در هیچ زمان بر سر یك اصل دینی بسان این اصل شمشیر كشیده نشده است و…(6)»
در خارج از مدینه نیز برخی قبائل در حمایت از امامت علی(علیهالسلام) از اطاعت خلیفه و حكومت مركزی سرباز زدند گرچه جریان حاكم تلاش كرد تا با هدف سرپوشی این اعتراضات، از این گروه نیز با عنوان «رده» یاد نمایند و آنان را همانند آن دسته از قبائل تازه مسلمانی، كه پس از رحلت پیامبر (صلیالله علیه و آله) اسلام را رها كرده و بت پرستی را ادامه دادند، بدانند اما گزارش های برخی از منابع از تمایلات این گروه از قبایل پیرو علی(علیهالسلام) سخن رانده اند. واقدی در كتاب خود با عنوان«الرده»و ابن اعثم كوفی در«الفتوح» به این دسته از گزارشات اشاره دارند.
پی نوشت:
- یعقوبی، تاریخ، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، انتشارات علمی فرهنگی، ج 1،ص 524.
- طبری، تاریخ ، بیروت، انتشارات دارالكتاب العلمیه، ج2، ص144.
- ابن هشام، السیره النبویه ، بیروت، انتشارات دارالقلم، ج 4، ص 306.
- صحیح بخاری، جزء سوم، قاهره، چاپ سنه 1309، ص 36، صحیح مسلم، جزء دوم، چاپ سال 1327، ص 72، (این دو نفر به اسنادی كه به عایشه میرسد مخالفت علی ـ علیه السّلام ـ را صریحاً بیان میكنند و این قضیه را دنبال غزوة خیبر و به مناسبت تقسیم خمس غنائم این جنگ آوردهاند).
- تاریخ یعقوبی، چاپ بیروت، ج 1،ص 524.
- شهرستانی، الملل و النحل، بیروت، انتشارات دارالمعرفه، ج 1، ص 24.
منبع: نرم افزار پاسخ مرکز مطالعات حوزه.
