راهنمای انتخاب اسباب بازی مناسب کودکان

اسباب بازی مناسب باید با نیازهای رشدی کودک هماهنگ باشد، به جای منفعل کردن او، ذهن و بدنش را به فعالیت وادارد، زمینه خلاقیت و تخیل اش را فراهم کند و در عین حال با ارزش های اخلاقی و فرهنگی و اعتقادی خانواده نیز سازگار باشد…

بازی برای کودک، صرفاً سرگرمی و گذراندن اوقات فراغت نیست بلکه زبان طبیعی او برای شناخت جهان پیرامونش است. کودک در بازی با دیگران ارتباط برقرار می کند؛ حتی گاهی ترس ها و تعارض های درونی خود را به شیوه ای نمادین در بازی هایش بازنمایی می کند. از همین رو، وسیله و اسباب بازی که کودک با آن بازی می کند نیز اهمیت می یابد. امروزه بازار اسباب بازی، مملو از محصولات متنوع، زیبا، رنگارنگ و سرگرم کننده و جذاب برای کودکان است. به همین علت گاهی اوقات از سوی والدین، این پرسش ها مطرح می شود که:

1-چه اسباب بازی برای فرزندم مناسب و مفید است؟

2-آیا اسباب بازی گران تر الزاماً بهتر است؟

3-آیا هر وسیله ای که عنوان «آموزشی» دارد، برای رشد کودکم مفید خواهد بود؟

بنابراین، مسئله صرفا خرید اسباب بازی و ابزار سرگرم کننده کودک نیست بلکه انتخاب اسباب بازی مناسب کودک است. اسباب بازی مناسب باید با نیازهای رشدی کودک هماهنگ باشد، به جای منفعل کردن او، ذهن و بدنش را به فعالیت وادارد، زمینه خلاقیت و تخیل اش را فراهم کند و در عین حال با ارزش های اخلاقی و فرهنگی و اعتقادی خانواده نیز سازگار باشد.

از دیدگاه اسلام، کودک دارای نیازها، بایسته ها و ضروریات خاص دوران کودکی است و بازی کودکان، فعالیتی کم ارزش یا بیهوده تلقی نمی شود و تاثیر عمیقی بر روح و روان کودک دارد. اهمیت بازی کودکان در سیره و سخنان پیامبر اکرم (ص) و اهل بیت (ع)، نشان می دهد که نشاط و بازی، نیاز ضروری و فطری کودکان است و در تربیت دینی کودکان نیز نباید از آن غفلت نمود.(1)
با توجه به این مطالب، در این مقاله بر آنیم تا ویژگی های اسباب بازی مناسب کودکان را از دو منظر روانشناسی و اسلام بررسی کنیم و به این پرسش پاسخ دهیم که والدین برای انتخاب اسباب بازی مناسب برای فرزند خود، باید به چه نکات و ویژگی هایی توجه داشته باشند.

بازی؛ زبان طبیعی کودک

برای درک اهمیت اسباب بازی مناسب کودکان، ابتدا باید نسبت به اهمیت و ضرورت بازی برای کودکان بیشتر آشنا شویم. کودک از طریق بازی، با دنیای اطراف خود ارتباط برقرار می کند. او در بازی می تواند نقش های مختلفی را تجربه کند، قوانین را بیاموزد، شکست را تحمل کند، موفقیت را تجربه کرده و روابط اجتماعی را تمرین نماید.
در واقع، بسیاری از مهارت هایی که بعدها در زندگی واقعی مورد نیاز کودک قرار می گیرند، ابتدا در قالب بازی تمرین می شوند. کودک هنگام ساختن یک برج با قطعات خانه سازی، با مفاهیم صبر، تمرکز و تعادل آشنا می شود؛ در بازی های گروهی، رعایت نوبت و همکاری جمعی را می آموزد؛ هنگام بازی با عروسک، مراقبت و نقش آفرینی را تمرین می کند و هنگام چیدمان و حل یک پازل، عملا با مسئله و راه حل اصولی آن (توام با شکیبایی تا رسیدن به نتیجه) آشنا می شود.
امروزه اسباب بازی ها به عنوان ابزار مهم سرگرمی کودکان، جایگاه خاصی در بازی آنها دارند و کارشناسان حوزه تربیت، تعاریف و ویژگی هایی در خصوص اسباب بازی مناسب کودک مطرح نموده اند از جمله اینکه اسباب بازی مناسب و مطلوب، باید زمینه رشد، ابتکار و خلاقیت کودک را فراهم نموده و کودک را از حالت یک تماشاگر منفعل و ایستا، به بازیگری خلاق و نقش آفرین مبدل سازد. بنابراین، در تعریفی ساده از اسباب بازی مناسب کودکان، می توان گفت اسباب بازی مناسب، وسیله ای است که کودک را از یک «مصرف کننده و تماشاگر منفعل و کنش پذیر» به یک «کنشگر خلاق، نقش آفرین و پویا» تبدیل کند.

اسباب بازی مناسب چه ویژگی هایی دارد؟

انتخاب اسباب بازی مناسب صرفاً بر اساس رنگ، شکل، قیمت و یا جذابیت های ظاهری آن نیست. برای انتخاب یک اسباب بازی مناسب و خوب، باید به چند ویژگی مهم توجه داشت:

۱. متناسب با سن و مرحله رشد کودک باشد

نخستین معیار در انتخاب اسباب بازی مناسب کودکان، تناسب آن با سن و سطح رشد کودک است. کودک نوپایی که هنوز مهارت های اولیه حرکتی او در حال شکل گیری است، به اسباب بازی هایی نیاز دارد که امکان گرفتن، لمس کردن و جا به جا کردن را داشته باشند. به مرور زمان و با افزایش توانمندی های جسمی و شناختی کودک، او می تواند از اسباب بازی های پیچیده تر، استفاده کند. بنابراین در انتخاب اسباب بازی مناسب کودک، نباید از تناسب آن با سن و سطح رشد کودک غافل شد؛ برای مثال، یک پازل با تکه های ریز و زیاد، ممکن است برای یک کودک چهار یا پنج ساله به جای ایجاد لذت و یادگیری، بی انگیزگی و احساس ناکامی ایجاد کند؛ در حالی که همان پازل برای کودکان بزرگتر می تواند چالشی جذاب و هیجان انگیز باشد.

۲. به رشد و تقویت خلاقیت کودک کمک کند

یکی از مهمترین ویژگی های اسباب بازی مناسب، قابلیت شکل پذیری های مختلف و استفاده های گوناگون آن است؛ مثلا یک مجموعه قطعات لگو و یا آجرهای خانه سازی، قابلیت شکل پذیری و تبدیل شدن به اشکال گوناگون خانه، پل، ماشین، آدمک و… را دارد. در چنین شرایطی، کودک فقط با اسباب بازی، بازی نمی کند بلکه بر پایه ذهنیت و تخیل خود، شکل های دلخواهش را ساخته و به آن معنا می دهد. در مقابل، اسباب بازی ای که کارایی و فرایند بازی مشخص و محدودی دارد، عملا فرصت خلاقیت کمتری را برای کودک ایجاد کند.

بنابراین یک اسباب بازی مناسب و مطلوب، اسباب بازی ای است که محرک خلاقیت و ابتکار کودک بوده و او را در فرایند کنشگری و آفرینندگی، مشارکت دهد. به همین منظور توصیه شده است که والدین مواد ساده و ایمن را در اختیار کودک قرار دهند تا خود او نیز در ساختن وسایل بازی مشارکت جدی تری داشته باشد. گاهی یک جعبه مقوایی ساده با کمی چسب و کاغذ رنگی، می تواند به مراتب بیشتر از یک اسباب بازی گرانقیمت و لاکچری، فرصت بروز خلاقیت و نوآوری کودک را فراهم کند.

۳. اسباب بازی مناسب باید کودک را به فعالیت وادارد

کودک برای رشد سالم، به فعالیت بدنی و ذهنی نیاز دارد. وسایل ساختنی، خمیر بازی، ابزار نقاشی، توپ و بسیاری از وسایل ورزشی مناسب سن کودکان، ایزار و اسباب بازی مناسبی محسوب می شوند که می توانند کودک را به فعالیت و نشاط وادارند. در مقابل، اگر بیشتر زمان بازی کودک صرف تماشای حرکت، نور و صدای انواع اسباب بازی های خودکار و کنترلی شود، نقش فعال کودک کاهش پیدا می کند. فناوری به خودی خود بد نیست اما مسئله این است که آیا فناوری، کودک را به مشارکت بیشتر و خلاقیت سوق می دهد یا او را صرفاً به یک تماشاگر منفعل و کنش پذیر تبدیل می سازد.

۴. اسباب بازی باید امکان بازی مشترک با دیگران را فراهم کند

یک اسباب بازی مناسب، تنها وسیله ای برای سرگرمی و بازی کودک نیست بلکه می تواند پلی جهت تعامل بیشتر وی با همسالان یا والدین باشد. وقتی پدر کنار کودک می نشیند و با او خانه می سازد، وقتی مادر همراه او داستان عروسک ها را دنبال می کند یا وقتی چند کودک با یک بازی گروهی مناسب سن خود، سرگرم می شوند، علاوه بر ارضای نیاز کودک به بازی، روابط او با والدین و همسالان نیز شکل سازنده تری به خود گرفته و منجر به تقویت مهارت های ارتباطی کودک می شود و بدین ترتیب اثربخشی و ارزش تربیتی اسباب بازی نیز افزایش می یابد.(2)

کودک در جریان بازی با دیگران، مهارت های اجتماعی را تمرین می کند. نوبت گرفتن و رعایت قانون، تعامل و همکاری، مذاکره و حل اختلاف، پذیرش و تحمل شکست، از جمله مهارت هایی هستند که می توانند در بازی های کودک با همسالان شکل بگیرند.(3) این قبیل تجربه ها برای کودک، بسیار آموزنده و ارزشمندند؛ زیرا کودک بعدها در مدرسه، خانواده و جامعه به همین مهارت ها نیاز خواهد داشت. از این رو، اسباب بازی ها و بازی های فکری دو یا چند نفره، از قابلیت تقویت رشد اجتماعی و مهارتهای ارتباطی کودک برخوردارند و اسباب بازی مناسب کودکان محسوب می شوند.

۵. اسباب بازی مناسب باید تخیل کودک را تقویت کند

تخیل از جایگاه مهمی در زندگی انسان برخوردار است به طوری که گفته اند در رویارویی قدرت تخیل و اراده، این تخیل است که بر اراده پیروز می شود.(4) تخیل، یکی از سرمایه های مهم دوران کودکی است. کودکی که یک تکه چوب را شمشیر، یک کارتن بزرگ را خانه و یک پارچه را به عنوان لباس یک شخصیت خیالی تصور می کند، در حال تمرین توانایی مهمی است که بعدها در قالب تخیل، تحلیل و تفکر خلاق، او را در حل مساله یاری خواهد داد.
انواع عروسک ها و اسباب بازی حیوانات، آجرهای کوچک خانه سازی و انواع قطعات ساختنی، خمیر و وسایل گوناگون نقاشی، ابزار و اسباب بازی مناسب کودکان محسوب می شوند و می توانند چنین فرصتی را برای کودک ایجاد کنند. در واقع، هرچه اسباب بازی فضای بیشتری برای آفرینش گری به کودک دهد، ظرفیت تقویت خلاقانه آن بیشتر است.

6. اسباب بازی با ارزش های اعتقادی و فرهنگی تعارض نداشته باشد

یکی از روش های اولیه یادگیری کودکان، الگوپذیری آنان از والدین، اطرافیان و به طور کلی محیط پیرامونشان است(5) و یکی از عناصر الگو دهنده و تاثیرگذار بر کودکان، اسباب بازی های آنهاست. بنابراین والدین باید نسبت به محتوای اسباب بازی هایی که در اختیار کودک قرار می دهند، دقت و حساسیت لازم را باشند. این حساسیت به معنای حذف هر وسیله ای که با سلیقه والدین کاملاً مطابقت ندارد نیست؛ بلکه باید دید محتوای اسباب بازی چه الگوهایی را به کودک منتقل می کند؛ مثلا شکل و شمایل و نوع پوشش عروسک ها و آدمک ها، رفتارهای ترویج شده توسط اسباب بازی و نوع کنش ها و واکنش هایی که از سوی کودک در بازی با آن ها بازنمایی می شود، لازم است مورد توجه والدین قرار گیرند.

از نگاه تربیت اسلامی، کودک امانتی الهی و ارزشمند است و والدین مسئول مراقبت و تربیت او هستند و این موضوع، ضرورت توجه والدین به محیط رشد کودک و حفظ کرامت و شخصیت او را به خوبی روشن می سازد.(6) برخی از محصولات و اسباب بازی ها مانند عروسک باربی نیمه عریان، اسباب بازی مناسب کودک نبوده و با کرامت انسانی و فرهنگ متعالی اسلامی در تضادند و موجب کمرنگ شدن قبح ناهنجاری های فرهنگی و دینی در کودک می شوند.

7. اسباب بازی نباید کودک را به خشونت سوق دهد

برخی از اسباب بازی های خشن مانند تفنگ، خنجر و شمشیر، که سلاحی برای از بین بردن طرف مقابل اند، ناخودآگاه کودک را با جنایت و شرارت آشنا کرده و می توانند بر روحیات او تأثیر منفی بگذارند. حالت تهاجمی و پرخاشگری، ضرب و شتم، نافرمانی و زورگویی، انعطاف ناپذیری و برتر دانستن خود ار دیگران، از مهمترین علائم و نشانه های خشونت در این قبیل از کودکان است.(7) به همین دلیل خانواده ها باید در انتخاب اسباب بازی دخالت کنند و هر وسیله ای را برای بازی و سرگرمی فرزندشان انتخاب نکنند.
البته در این مورد باید میان بازی نمادین و ترویج واقعی خشونت تفاوت قائل شد. برای مثال، کودک ممکن است با تفنگ اسباب بازی، بازی کند و در قالب بازی، نقش پلیس یا قهرمان را بگیرد. صرف وجود چنین بازی ای به تنهایی به معنای رفتار خشونت آمیز کودک نیست و باید به محتوا و الگوی کلی بازی، میزان و فراوانی خشونت و نحوه استفاده از اسباب بازی توجه داشت.

اسباب بازی مناسب برای سنین مختلف کودکان

نوزادی تا دو سالگی

در این دوره، رشد حسی ـ حرکتی اهمیت زیادی دارد.(8) انواع توپ های بادی یا اسفنجی سبک ترجیحا با روکش های نرم و مناسب، اسباب بازی های ساده، ایمن، با قطعات درشت که کودک آن ها را با دست بگیرد، بررسی و لمس کند و حرکت دهد، گزینه های خوبی هستند. در این بازه سنی، ایمنی باید بر جذابیت اسباب بازی مقدم باشد؛ زیرا کودک بسیاری از اشیا را به دهان می برد و از این طریق با اشیاء و جهان پیرامون خود آشنا می شود.

دو تا چهار سالگی

در این دوره، بازی های تخیلی و نقش آفرینی اهمیت بیشتری پیدا می کنند. انواع عروسک ها و اسباب بازی حیوانات، وسایل آشپزخانه، اسباب بازی لوازم پزشکی، ماشین، قطعات ساختنی ساده، خمیر بازی و ابزار نقاشی، برای کودکان این سنین مناسب اند. کودکان در این دوره رشدی، از بازی با این قبیل اسباب بازی ها، جهان بزرگسالان را تجربه کرده و درک بهتری از روابط اجتماعی بدست می آورند.

چهار تا شش سالگی

در این دوره می توان به تدریج بازی های فکری، بازی های علمی و آموزشی، پازل و ساختنی های کمی پیچیده تر، بازی های گروهی و سرگرم کننده با نقش آفرینی گسترده تر را در اختیار کودک قرار داد. حتما باید توجه داشت که اسباب بازی، متناسب با سطح توانایی و رشد شناختی کودک انتخاب شود.

سنین مدرسه

با افزایش سن، بازی های قانونمند، فکری، ورزشی، ساختنی و گروهی اهمیت بیشتری پیدا می کنند. بازی هایی مانند شطرنج، لگو‌های پیچیده، وسایل ورزشی (انفرادی و گروهی) متناسب با سن دانش آموز، می توانند مهارت هایی مانند تصمیم گیری، برنامه ریزی، قانونمداری، مدیریت زمان، صبر و همکاری با دیگران را در کودک تقویت کنند. البته در این میان لازمست تا نیم نگاهی هم به علاقه و استعداد کودک داشت.

اسباب بازی های دخترانه و پسرانه

کودکان دختر و پسر هر دو به حرکت، خلاقیت، بازی های گروهی و تجربه نقش های مختلف نیاز دارند. همچنین بازی های دارای نقش مانند آشپزی، خانه داری، مراقبت از عروسک، پزشکی و معاینه بیمار، فروشندگی و خریداری، رانندگی و مسافرکشی نیز می توانند فرصت هایی برای رشد مهارت های اجتماعی و ارتباطی کودکان دختر و پسر ایجاد کنند.

بنابراین نباید به دلیل جنسیت، علاقه کودک به بازی با اسباب بازی که معمولا جنس مخالف او با آن بازی می کند را نادیده گرفت. باید فرصت تجربه های متنوع را به او بدهیم. گاهی اوقات دختر بچه ها علاقمند به بازی با اسباب بازی های به اصطلاح پسرانه (مانند ماشین، موتور و…) و پسر بچه ها علاقمند به بازی با اسباب بازی های دخترانه (مانند عروسک، کالسکه، لوازم آشپزخانه و…) می شوند؛ هرگز با این انتخاب آنها مخالفت نکنید و اجازه دهید تا تجربه بازی با این اسباب بازی ها را نیز داشته باشند. آنها پس از مدتی بازی با این اسباب بازی ها، به طور غریزی به سمت اسباب بازی های متناسب با جنسیت خود کشیده شده و آن ها را برای بازی انتخاب خواهند کرد.

آیا اسباب بازی های گرانقیمت، مناسب ترند؟

برخلاف باور رایج، چه بسا یک اسباب بازی ساده و ارزان قیمت، از نظر کارکرد و تاثیر مثبت بر رشد شناختی و جسمی کودک، بسیار بهتر از یک اسباب بازی گرانقیمت باشد. یک مجموعه بلوک و آجرهای خانه سازی، پازل، خمیر بازی و… می توانند فرصت ها و موقعیت های خلاقانه ای را در بازی برای کودک ایجاد کنند. اگر اسباب بازی کودک، ظرفیت آن را داشته باشد که او بتواند به وسیله آن، چیزی بسازد، تغییر دهد، تخیل کرده و داستانی ایجاد کند، نقش بگیرد و به وسیله آن تعامل با دیگران را در بازی پیاده سازی کند، چنین اسباب بازی ای در فرایند تربیت و رشد و تقویت مهارت های کودک، نقشی موثر و سازنده دارد و اسباب بازی مناسب کودک محسوب می شود.

در دنیای امروز نمی توان فناوری را از زندگی کودکان حذف کرد. مسئله اصلی، استفاده متعادل و آگاهانه از این فناوریهاست. با وجود آنکه برخی از اسباب بازی های کنترلی و الکترونیکی می توانند جذاب و حتی آموزشی باشند اما نباید اجازه داد جایگزین اسباب بازی های مناسب و فعالیت های پرتحرک جسمی کودک و بازی او با همسالان شوند.

چک لیست ساده برای انتخاب اسباب بازی مناسب

والدین می توانند هنگام انتخاب و خرید اسباب بازی مناسب کودکشان، این سوالات را از خود بپرسند:

۱. آیا این اسباب بازی برای سن کودک من مناسب است؟
۲. آیا کودک در بازی با آن، نقشی فعال دارد؟
۳. آیا خلاقیت و نوآوری او را تحریک می کند؟
۴. آیا به رشد مهارت های حرکتی یا شناختی او کمک می کند؟
۵. آیا قابلیت بازی گروهی با دوستان و همسالان را دارد؟
۶. آیا محتوای آن با ارزش های اعتقادی و فرهنگی خانواده سازگار است؟
7. آیا استانداردهای لازم ایمنی و بهداشت و سلامت را دارد؟
8. آیا کودک من واقعاً به آن علاقه دارد؟

پاسخ مثبت به همه این پرسش ها، می تواند نشانه انتخاب درست یک اسباب بازی مناسب برای کودکتان باشد.

نتیجه گیری

امروزه اسباب بازی، یکی از ابزارهای مهم شناخت و آشنایی بهتر کودکان با جهان پیرامون آنهاست. اسباب بازی مناسب وسیله ای است که با مراحل گوناگون رشد کودک تناسب داشته باشد و او را به فعالیت و تحرک بیشتر، خلاقیت، تخیل و تعامل با همسالان وادارد. اسباب بازی مناسب، وسیله ای است که با ارزش ها و هنجارهای اعتقادی و فرهنگی خانواده تضادی نداشته باشد و در چارچوب تربیت دینی و پرورش متعالی کودک و حفظ کرامت انسانی او باشد.

نویسنده: حسین فاضلی

پی نوشت ها

1-ر.ک: فلسفی، کودک از نظر وراثت و تربیت، ج2 ص79-80.
2- شرکت والدین در بازی کودک و همبازی شدن با او، علاوه بر اشباع شدن نیاز فطری کودک به بازی، سبب صمیمیت بیشتر و تقویت و تعمیق رابطه کودک با والدین می شود. در سیره رسول خدا (ص) آمده که آن حضرت در بازی کودکان شرکت می کرد و با آنان همبازی می شد. پیامبر اکرم (ص) می فرماید: «مَن کانَ عِندَهُ صَبِیٌ فَلیَتَصابَ لَه» هر کس کودکی داشته باشد، باید با او مانند خودش رفتار کند. حرعاملی، وسائل الشیعه، ج15 ص303.
3- بنگرید: کاپلان، روانشناسی رشد کودک، ص549-550.
4- ثابت قدم و دیگران، پرورش خلاقیت، ص31.
5- ر.ک: فقیهی، تربیت جنسی، ص205.
6- بنگرید: بهشتی، اسلام و بازی کودکان، ص84-87.
7- نجاتی، روانشناسی کودک، ص221-222.
8- بنگرید: کاپلان، روانشناسی رشد کودک، ص265-269.

فهرست منابع

1-بهشتی، احمد؛ اسلام و بازی کودکان؛ بازبینی و ویراست دکتر سعید بهشتی؛ شرکت چاپ و نشر بین الملل؛ تهران؛ 1391 ش
2- حرعاملی، محمد بن حسن؛ تفصیل وسائل الشیعه الي تحصيل مسائل الشريعه؛ موسسه آل البیت (ع)؛ قم؛ 1416 ق
3-ثابت قدم، مرتضی؛ بهرامیان، پریسا؛ پرورش خلاقیت، کودکان و نوجوانان خلاق را بهتر بشناسیم؛ انتشارات فرهنگ مردم؛ اصفهان؛ 1389 ش
4-کاپلان، پاول اس؛ ترجمه مهرداد فیروزبخت؛ روانشناسی رشد، سفر پرماجرای کودک؛ موسسه خدمات فرهنگی رسا؛ تهران؛ 1390 ش
5-فقیهی، علی نقی؛ تربیت جنسی از منظر قرآن و حدیث، مبانی اصول و روش ها؛ انتشارات دارالحدیث، 1429 ق
6- نجاتی، حسین؛ روانشناسی کودک؛ حرکت، تلاش، تکاپو، چگونگی رفتار با کودکان؛ انتشارات بیکران؛ تهران؛ 1391 ش
7- فلسفی، محمد تقی؛ گفتار فلسفی (کودک از نظر وراثت و تربیت)؛ دفتر نشر فرهنگ اسلامی؛ تهران؛ 1377 ش