امام جعفر صادق (عليه السلام) رئيس مذهب جعفرى (شيعه) در روز 17 ربيع الاول سال 83 هجرى چشم به جهان گشود. پدرش امام باقر (علیه السلام) و مادرش «ام فروه» دختر قاسم بن محمد بن ابى بكر مى باشد.
كنيه آن حضرت «ابو عبد اللّه» و لقبش «صادق» است. حضرت صادق (علیه السلام) تا سن 12 سالگى معاصر جد گرامى خود حضرت سجاد (علیه السلام) و 19 سال نيز در خدمت پدر بزرگوارش زيست و از خرمن دانش جد و پدر بهره مند گرديد و صرف نظر از كسب فيض از مبدا ربانى با استعداد ذاتى و ذكاوت بسيار به حد كمال علم و ادب رسيد.
پس از درگذشت پدر بزرگوارش 34 سال امامت كرد و در اين مدت «مكتب جعفرى» را پايه ريزى فرمود و با تربيت شاگردان بسيار، موجب زنده نگه داشتن شريعت محمدى (ص) گرديد. زندگى پربار امام صادق (علیه السلام) مصادف بود با خلافت پنج نفر از حاكمان جور بنی اميه و دو نفر از خلفاى عباسى (سفاح و منصور) كه در بيداد و ستم بر امويان پيشى گرفتند و امام صادق (علیه السلام) در ده سال آخر عمر شريفش در ناامنى بيشترى به سر می برد.
ايّام زندگى امام صادق (علیه السلام) از طرفى با برخوردهاى سياسى و از جهت ديگر با عصر تضاد افكار فلسفى و كلامى مواجه بود كه امام (علیه السلام) با هوشيارى بسيار مكتب جعفرى را نيرو بخشيد.
زمان امام صادق (علیه السلام) در حقيقت عصر طلایى دانش و ترويج احكام و تربيت شاگردانى بود كه هر يك مشعل دانش را به گوشه اى بردند و در هدايت مردم كوشيدند.
سرانجام حضرت صادق (علیه السلام) بر اثر توطئه هاى منصور عباسى در سال 148 هجرى مسموم و در قبرستان بقيع در مدينه مدفون شد. عمر شريف آن حضرت در هنگام وفات 65 سال بوده است و به جهت عمر بالنسبه طولانى به آن حضرت «شيخ الائمه» گفته اند. پس از حضرت صادق (علیه السلام) مقام خطير امامت- بنا به امر خداوند متعال- به امام موسى كاظم (علیه السلام) منتقل گرديد.
برخى از شعراى فارسى زبان در مديحه آن حضرت اشعارى سروده اند كه ما برخى از آنها را در اين بخش مى آوريم:
سروده لامع درميانى در باره امام صادق (ع)
در مدح امام به حق ناطق امام صادق (علیه السلام)
داد از بيداد چرخ و دور چرخ چنبرى كز فغان خيز الم سازد به دل غارتگرى
عقل باقى كى تواند ماند چون شد منعدم از جهان يكباره رسم مهترى و كهترى
گرچه آباى سپهرم از نظر افكندهاند امّهاتم را نمانده گرچه رسم مادرى
باشد اين يا رب كه يابم زين ميان راه نجات رو كنم در بارگاه فيضبخش جعفرى
همچو صبح صادق از دل نور افشانى كنم سازم اندر بارگاهش زين طليعه انورى
كاى خجل از مهر رويت آفتاب خاورى و اى مزيّن از وجودت تختگاه سرورى
دوخته خياط قدرت بر قدرت روز ازل خلعت ديباى عز و فخر و مجد و برترى
شرفه ايوان جاهت بر ثريا سوده سر مىكند در روشنى با مهر و با مه همسرى
صبح صادق را كه نورانى بود جيب و بغل ذرّهيى دريافته از مهر دين جعفرى
آن شهنشاهى كه از راى منيرش لمعهيى بر فلك تابيد و خورشيدش چو مه شد مشترى
گلبن باغ سلونى ، ماه برج انما قوت سرپنجه بازوى فتح خيبرى
عالم علم لدنى، حاكم احكام غيب هادى راه حقيقت، پيشوا در رهبرى
گر خليل اللّه ز اعجاز نبوت زنده كرد سر بريده مرغ چند او كرد بىپيغمبرى
ور كليم الله اژدر از عصا مىساختى بىعصا در دم نمودى بهر دشمن اژدرى
ور سليمان را ز خاتم بود حكم ممكنات او ز خاتم بود و فرمان داد بىانگشترى
انبيا جمله خريدارند باغ خلد را همت عالى او بفروخت روز داورى
ور به گردون گويد از گردش دمى تسكينپذير كشتى گردون به يك دم پيشه سازد لنگرى
شهسوارا! گشتهام بر توسن فكرت سوار اشهب نطقم درين ره مىنمايد لاغرى
دارم از الطاف بىپايان تو اميد آن كز عنايت يك زمان در حال زارم بنگرى
شوى از مرآت حالم زنگ آز و حرص را راه مىيابم به مطلب گر نمايى رهبرى
گر رسد يك جذبه از لطفت به «لامع» مىرسد گر ثناخوانى كند بر جمله اقران مهترى
مىدهد داد سخن در مدحت آل نبى گر عنايات خدا سازد در آنش ياورى
باد روشن محفل اقبال احبابت مدام بر فلك تا نور بخشد مهر و ماه و مشترى
روز و شب تاريك بادا كلبه اعداى تو تا كه شام آيد به ملك صبح در غارتگرى «*»
سروده فياض لاهيجى در باره امام صادق (ع)
كمال عقل همين است در جهان غرور كه آدمى چو پرى از نظر شود مستور
مجوى نام كه هست آسمان سياه زبان بپوش چهره كه شور است چشم كوكب ، شور
چه چشم مردميت از سپهر هست كه هست عيون انجمش انباشته ز گرد فتور
چه خفتهاند درين كاروانسرا، مردم كه اين محلّ عبور است نه مكان حضور
چه اعتماد به قصرى كه كرده است پديد درو شكست حوادث، هزار گونه قصور
كنون كه كرده و ناكرده جز ندامت نيست كجا رويم زمين سخت و آسمان بس دور
صداى كاسه چينى به گوش نكتهشناس حكايتى بود از كاسه سر فغفور
هزار ساله عبادت بدين قدر نرسد كه دل شكستهاى از خويشتن كنى مسرور
به زهد خشك اگر كس بلند رتبه شدى به بام چرخ بُدى جاى بلعم باعور «4»
به نفس ناطقه آدم شرف ز حيوان برد وگرنه پيل پيمبر شدى به شوكت و زور
ندانم از نظر من چه سان بود مستور رخى كه يك نفس از خاطرم نگردد دور
ز تاب نور نشايد جمال او ديدن خوشا رخى كه بود در شعاع خود مستور
به چشم ذرّه نظر كن كه تا شود روشن كه آفتاب به هر ذرّه كرده است ظهور
كنون كه دور ز كويت اسير هجرانم چو در شكنجه شهباز، ناتوان عصفور
هواى فرّ سليمانى است در سر من كه كرده تنگ جهان را به من چو ديده مور
ز ذوق خاك نشينى درگهى كه بود قضاش نادره معمار و آسمان مزدور
چه درگه آن كه ز شرم بلنديش گردون بود در آب حيا گشته چون زمين مغمور
بلند درگه سلطان شرع و ملّت و دين كه صيت «6» سلطنتش هست تا به نفخه صور
امام جعفر صادق كه صبح صادق راى به مهر خاك درش دم همى زند از نور
شهى كه دايره عدل او دو عالم را كشيده است در آغوش چون بلد را سور «7»
اگر ز چهره رايش نقاب بردارند چو آفتاب شود كاينات غرقه نور
محيط علمش اگر موج ور شود گردد به نيم رشحه او حلّ مشكلات امور
به گِرد خاطر او سيرِ فوج فوج اسرار چنان كه در چمن باغ خلد جلوه حور
جراحت دل صد خسته را شود مرهم تبسّمش به لب لعل چون شود پرشور
ز فيض معدلت عام او عجب نبود خرابه دل عاشق اگر شود معمور
اگر نداند قدرش چه غم كه رفته به خواب رگ شعور حسودش كه هست خصم شعور
به او عداوت بدخواهش اختيارى نيست بود جبلّى خفّاش دشمنى با نور
وجود خصم براى ظهورش اسباب است كه آفتاب به تقريب سايه شد مشهور
زواهر حِكَمَت آسمان دين را نجم جواهر كَلِمَت مُلك شرع را دستور
دمى به سايه ديوار كويت آسودن مرا ز سايه طوبى به است و حور و قصور
اگر به راه تو كمتر روند خلق چه باك پل صراطى و سخت است بر صراط عبور
تويى خلاصه عترت تويى نقاوه نسل كه هست روح رسول از تو تا ابد مسرور
منم يكى ز غلامان درگهت كه مدام به مدحت تو زبانم بود زبانه نور
منم كه هست ز فكر مديح حضرت تو سرادقات ضميرم سراى پرده حور
درين قصيده تو كردى مدد روان مرا وگرنه مانده به بند «ظهير» بود اين زور
اگرچه زلّت «فياض» بيش در بيش است گناه او به تو بخشد يقين خداى غفور
هميشه تا كه گريبان عقل كل باشد چو جيب خامه از مدحت تو مشرق نور
بود به دامن لطف تو متصل دستم چو دست حسرت زاهد به طرف دامن حور
سروده واعظ قزوينى در باره امام صادق (ع)
شور عشق است بر سر منِ زار يا طبيبى است بر سر بيمار
بر سر عاشق آتش عشق است يا طبقهاى نور گشته نثار؟
دود آه است از دل عارف يا كه ابرى به روى دريا بار؟
تار اشك است، يا ز ديده دل نگه حسرت از پى دلدار؟
راز عشق است، يا كه يوسف حسن مىكند جلوه بر سر بازار؟
جان من! تن به سيل گريه بده چشم من! كم مباش ز ابر بهار
شورش عشق، گريه پُر خواهد اين نمك آب مىبرد بسيار
رگ و پى در گرفته ز آتش عشق بر تنت به ز جامه زر تار
تا كى از شانه؟ جسم ساز چو موى! چند از سرمه؟ چشم كن خونبار
جامه بر تن دَرَدْ حباب صفت هر كه دارد هواى آن دلدار
هيچ از نعمت جهان كم نيست عاشقان را ز دولت غم يار
آگهان را نظر به دنيا نيست خواب ديدن نيايد از بيدار
جان من! تن به خاكسارى ده كه به خاك است عاقبت سر و كار
عمر من! سركشى بنه از سر كه ز پايت درآرد اين غدّار
زندگى را به خويش آسان كن كه ره مرگ هست بس دشوار
بهر يك جسم خاكى اين همه رنج؟ بهر ويرانى اين همه پيكار
چه كند؟ يك دل و دو صد تشويش چه كند؟ يك گل و هزاران خار
چون به منزل رسى كه در ره دين توسن نفس بر تو گشته سوار؟
گوى چوگان عشق كن سرِ نفس تا برى گوى دولت از مضمار
نه همين دل، كه درد بايد درد! نه همين حرف، كار بايد كار!
غم چو دارى، دگر چه غم دارى غم دين، ليك نى غم دينار
دين، ولى دين «جعفر صادق» قرّة العين سيّد اخيار
آن كه از وى قوى است، دين را پشت هم ازو گرم، شرع را بازار
ملك دل را به ياد اوست معاش چرخ دين را به مهر اوست مدار
ز آسمان است رتبتش را ننگ وز جهان است همّتش را عار
راه حق راست، دانشش رهبر روى دين راست، رايش آينهدار
خلق را از شباهت سخنش شد به گوش آشنا دُر شهوار
حرف علمش چو در ميان آيد مىكشد بحر، خويش را به كنار
داده از حيرت رخش همه روز نور خورشيد پشت بر ديوار
بر سر صبح صادق، از نامش طبق نور كرده مهر نثار
پيش گلزار خلق او از شرم عرق فيض مىچكد ز بهار
هر كه را در دعا وسيله نه اوست باشد از زاريش خدا بيزار
نشود گفت از هزار يكى گويم از فضل او يكى ز هزار
نيست حدّ تو اى زبان اين حرف نيست كار تو اى قلم اين كار
تو، چه با اين شكستگى واعظ كردهيى عزم اين ره دشوار؟!
در طريق عميق مدحت اوست پاى فكر سخنوران افگار
از مديحت چه آورم به زبان بجز اين، كآورم به عجز اقرار؟
قبله گاها! گذشته زان جرمم كه برآيد ز عهده استغفار
روز بر من ز نامه سيهم همچو شب بس كه گشته تيره و تار
گر نه مهر تو در ميان باشد روى بخشش نبيندم كردار
تا نيفتد به پيش، آب رخت بر در حق دعا نيابد بار
بار الها به آبروى شهى كوست آب رخ صغار و كبار
از دو عالم معاصيم بگذر در دو عالم حوائجم بگزار
امام صادق (ع) در اشعار ملك الشعراى بهار (1266- 1330 ه. ش)
باز بپا كرد نوبهار سرادق بلبل آمد خطيب و قمرى ناطق
رايتى فروردين به باغ درآويخت پرچم سرخ از گلوى سبز سناجق
طبل زد از نيمروز لشكر نوروز وز حد مغرب گرفت تا حد مشرق
لشكر دى شد به كوهسار شمالى بست به هر مرز برف، راه مضايق
رعد فرو كوفت كوس و ابر ز بالا بر سر دشمن ز برق ريخت صواعق
باغ چو شطرنج گشت و شاه جنوبى آمد بر لشكر شمالى فائق
لاله نوخيز رُسته بر دو لب جوى همچو به شطرنج از دو سوى بيادق «5»
غنچه بخندد به گونه لب عذرا ابر بگريد به سان ديده وامق
سنگدلى بين كه چهر در هم معشوق باز نگردد مگر ز گريه عاشق
دفترى گل كشد ز جزوه كش اوراق تا كه سوابق كند درست و لواحق
چون كه شد اوراق گل تمام مرتّب عضو گلستان شود به حكم سوابق
هست گلستان اداره و گلش اعضا مهر فروزان بود، مديرى لايق
نيست خلل اندرين اداره كه خورشيد هست به تشويق جمله اعضا شايق
عضو هنرمند، جاه و مرتبه يابد خاصه كه با وى بود رئيس موافق
نوز «6» نتابيده صبح، خواه صبوحى ز آن كه صبوحى است ليل غم را فالق
از مى فكرت بساز جام خرد پر جام خرد پر نگردد از مى رائق
با مى فكرت صبوح كن كه بود فكر خمرى كان را خمار نبود لاحق
هر كه سحرخيز گشت و فكركننده راحت مخلوق جست و رحمت خالق
و آن كه فروخفت تا برآمد خورشيد بر تن و بر جان خويش نبود مشفق
چون گل خندان، پگاه، روى فروشوى جانب حق روى كن به نيّت صادق
غنچه صفت پرده خمود فرو در يكسره آزاد شو ز قيد علايق
خيز كه گل روى خود به ژاله فروشست تا كه نماز آورد به ربّ مشارق
خيز كه مرغ سحر سرود سرآيد همچو من اندر مديح جعفر صادق
حجّت يزدان كه دست علم قديمش دين هدى را نطاق بست ز منطق
راهبر مؤمنان به درك مسائل پيشرو عارفان به كشف حقايق
جام علومش جهان نماى ضماير ناخن فكرش گرهگشاى دقايق
از پى او رو كه اوست هادى امّت گفته او خوان كه اوست ناصح مشفق
راه به دار الشفاى دانش او جوى كاوست طبيبى به هر معالجه حاذق
داروى فقهش اگر نكردى چاره شرع نبى مرده بودى از مرض دق
محضر درس امام گشت مقوى شربت لطف امام گشت معرّق
خود نشنيدى مگر كه بود به عهدش دوره ضعف كتاب و نشر زنادق
وز طرفى خيل صوفيان اباحى بسته زهر سو به هدم شرع مناطق
مرجئه و ناصبيّه نيز ز سوئى در ره دين خدا نهاده عوائق
تيرگى جهل گشت يكسره زايل چهر منيرش چو گشت لامع و شارق
ساخت بنائى متين ز سنّت و تفسير كان نه ز پاى افتد از هجوم طوارق
در ره ارشاد خلق توسن عزمش جست فزونى به تك ز سابق و لاحق
شافعى و بو حنيفه، مالك و حنبل ابجد خوانند و او معلّم مفلق
خود نشنيدى كه «بود وانق ملعون خواست كه خون ريزدش به خنجر بارق
هيبتش آن سان گرفت ديده منصور كش ز سر صدق جست و گشت معانق
آيت حق است و هست ذات شريفش مظهر ذات و صفات صانع رازق
گر ز سر مهر بنگرد سوى دشمن قهر خدائى شود به دشمن طارق
او پى تهذيب خلق آمد از آن رو بود صبور و حليم و سهل و مرافق
ور شدى از حق به پادشاهى مأمور گشتى ازو شمل دشمنان متفرّق
خصم بر قدرت امام چه باشد توده كاهى به پيش ذروه شاهق
دولت مروانيان چو طى شد و آمد جيش خراسان به جيش مروان فائق
قاصدى آمد بر امام ز كوفه گشت شبانگه به درگهش متعلّق
داشت ز بو سلمه خلال كتابى كاى تو به شرع نبى بزرگ محقّق
مهتر آل رسول جز تو كس امروز نيست كه گردد به ملك راتق و فاتق
كار به دست من است و جز تو كسى را من نشناسم به ملك درخور و لايق
خيز وز يثرب به كوفه آى از آن پيش كايند از رمله كودكان مراهق
چشم به راهت اعالىاند و ادانى بنده حُكمت مغاربند و مشارق
صادق آل رسول نامه فرو خواند ديد سخن با حقيقت است مطابق
ليك ز شاهى چو بود فرض ترش كار فقر به شاهى گزيد و دين به دوانق
نامه بو سلمه را نداد جوابى تا كه نيفتد به مشكلات و مضايق
اى خلف مرتضى و سبط پيمبر جور كشيدى بسى ز خصم منافق
خون به دلت كرد روزگار جفا كيش تا تن پاكت به قبر گشت ملاصق
هستى نزد خداى زنده و مرزوق اى تو به خلق خداى منعم و رازق
پرتو مهرت مباد دور ز دلها سايه لطفت مباد كم ز مفارق
مدح تو گفتن بهار راست نكوتر تا شنود مدح مردم متملّق
كيش تو جويم مدام و راه تو پويم تا ز تن خسته روح گردد زاهق
بر پدر و مادرم ز لطف كرم كن گر صلتى دارد اين قصيده رايق
چشم من از مهر برگشاى و نگهدار گوهر ايمان من ز پنجه سارق
خدایا به حرمت صادق آل رسول جایگاه گوینده این اشعار را همانطور که خود دعا فرموده است حرمت فراوان عطا فرما به پدر و مادر او نیز جایگاه بلندی نزد خود هدیه فرما