آیین نماز و احکام مرتبط با آن در شریعت اسلام

آیین نماز یکی از آموزه های اسلام و دیگر ادیان ابراهیمی است. آیین نماز در جامعه دینی و زندگی معنوی مسلمانان نقش بسیار مهمی دارد. در این مقاله با جایگاه و اهمیت نماز، انواع نماز و احکام کلی آن آشنا می شویم.

جایگاه آیین نماز در فروع دین

عبادات بخشی مهم از مجموعه اعمال و رفتاری را تشكیل می دهند كه در فرهنگ اسلامی با عنوان «فروع دین» شناخته شده است. در كنار مجموعه اعتقادی «اصول دین »، فروع دین ناظر بر جنبه های عملی دیانت اسلام است. در آموزش های معمول میان شیعه امامی در شمارش این فروع نماز، روزه، زكات، خمس، حج، جهاد، امر به معروف، نهی از منكر، تولّی و تبّری جای دارد؛ اما نزد مذاهب اهل سنت برخی از این فروع چندان توسعه نیافته، و بر آنها تأكید نشده است.

در بررسی تحلیلی عبادات و آیین های اسلام، به سختی می توان عملی را نشان داد كه دارای جنبه فردی محض، بدون برخورداری از جنبه های اجتماعی بوده باشد، ولی در نگرش نسبی برخی از فروع دین مانند آیین نماز بیشتر در طیفی عبادی جای می گیرند، در حالی كه دسته ای دیگر از جمله زكات، خمس و جهاد از جنبه قوی اقتصادی و اجتماعی برخوردارند.

اهمیت آیین نماز

در دین اسلام، نخستین و مهم ترین آیین عبادی برای هر فرد مكلف آیین نماز است كه ۵ نوبت در روز یادآور ایمان و عقیده فرد مسلمان، و وسیله ای برای فراهم آوردن نیروهای درونی و معنوی برای اتصال به مبدأ جهان، یعنی خداوند است. با نماز باید خدای را ستود و برای رفع مشكلات و گرفتاری های بشری از نماز یاری جست و بدان استعانت كرد و آیه شریفه «وَ اسْتَعینوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلوة»[1] را راهنمای خویش قرار داد. نماز، نمازگزار را از تبهكاری باز می دارد[2]، چه حكمتی از این بالاتر كه شخص و جامعه از فساد منزه شوند و مایه ریشه كن شدن تبهكاری و آثار سوء مترتب بر آن فراهم گردد.

آیین نماز در شرائع آسمانی

توجه به این نكته لازم است كه آیین نماز اختصاص به مسلمانان ندارد، بلكه در تمامی شرایع و ادیان الهی – در هر یك به نحوی خاص – به نماز توجه شده، و بدین وسیله ارتباط بنده با پروردگار برقرار شده است.

قرآن مجید از زبان ابراهیم (ع ) خواسته او را چنین بازگو می كند: «رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي»[3]، «پروردگارا مرا و ذریه مرا از برپای دارندگان نماز قرار ده»؛ و درباره اسماعیل (ع ) آمده است كه: «وَ كَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ وَ الزَّكَاةِ»[4]، «اهل خود را به نماز و زكات امر می كرد»؛ و خداوند به مریم (ع ) چنین دستور می دهد: «يَا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَ اسْجُدِي وَ ارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ»[5]، «اى مريم، براى پروردگارت فرمانبردار باش و سجده نما و همراه با ركوع كنندگان ركوع كن»؛ و از زبان عیسی (ع ) بازگو می فرماید: «وَ جَعَلَنِي مُبَارَكًا أَيْنَ مَا كُنْتُ وَ أَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَ الزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا»[6]، «خداوند مرا به اقامه نماز و پرداخت زكات، تا زنده هستم، دستور داد».

خداوند در میثاقی كه از بنی اسرائیل گرفت و وظایفی كه برای ایشان تعیین كرد، یكی هم اقامه نماز و ایتاء زكات بود: «وَ إِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَ بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَ ذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَ الْمَسَاكِينِ وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَ آتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ»[7]، و به پیامبرش حضرت محمد (ص ) می فرماید: « وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ»[8]، «اهل خود را به نماز امر كن». باز می فرماید: «وَ جَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَ أَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَ إِقَامَ الصَّلَاةِ وَ إِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَ كَانُوا لَنَا عَابِدِينَ»[9]، «و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما [مردم را] هدایت می کردند، و انجام دادن کارهای نیک و برپا داشتن نماز و پرداخت زکات را به آنان وحی کردیم، و آنان فقط پرستش کنندگان ما بودند».

آیین نماز در شریعت اسلام

بر پا داشتن نماز بر همه – از تندرست و بیمار، در صلح و در جنگ، ایستاده، نشسته یا خوابیده – واجب است، مگر بر كسی كه تكلیف از او ساقط باشد.

نمازهای واجب در اسلام شامل این موارد می باشد:

1. نمازهای یومیه (روزانه)؛

2. نماز جمعه (در صورت تحقق شرائط)؛

3. نماز عید فطر و قربان (در صورت تحقق شرائط)؛

4. نماز آیات؛

5. نماز طواف؛

6. نماز میت؛

7. نمازهایی كه از طریق نذر و عهد و سوگند بر مكلف واجب شده باشد.

طهارت در آیین نماز

نخستین مقدمه آیین نماز، مراعات طهارت است، و منظور از آن، «وضو» و «غسل» و «تیمم» است.

آب در شریعت اسلام برترین پاك كننده ها است و در قرآن كریم «طهور» خوانده شده است[10]؛ و اصل در رفع حدث، چه در وضو و چه در غسل، تطهیر با آب است. در نبودن آب یا لازم بودن آن برای امری مهم تر، از قبیل حفظ تن از هلاك، یا در دسترس نبودن آب و ضیق وقت، نیازمند طهارت باید به عنوان بدل از وضو یا غسل، تیمم كند كه طهارت به «صعید» (زمین) است. در وضو و غسل، پاكیزگی ظاهری هم مشهود است، ولی در تیمم فقط اطاعت متعبدانه از دستور الهی و اجابت منظور شارع است.

طهارت برای رفع پلیدی و ناپاكی معنوی است كه در اصطلاح شرعی حَدَث نامیده می شود. به جز مرتفع ساختن ناپاكی معنوی یا حدث، نمازگزار باید از گونه ای دیگر از ناپاكی نیز پرهیز نماید كه ناپاكی ظاهر است و در اصطلاح فقیهان «خَبَث» خوانده می شود. مصادیق خبث كه اجسامی پلیدند، در فقه با عنوان «نجس» شناخته می شوند و در تماس مرطوب با اشیای پاک، آنها را آلوده یا به اصطلاح «متنجس» می سازند.

قبله در آیین نماز

قبله در دیدگاه فقهی عبارت از جهتی است كه نمازگزار باید در هنگام نماز به سوی آن بایستد.[11] افزون بر آن در برخی دیگر از مباحث عبادی و غیر عبادی فقه مانند ذبح، روی كردن به قبله یا روی گرداندن از آن موضوعیت یافته است. با این وصف، بیرون از دایره فقه و در نگرشی بر فرهنگ عمومی مسلمانان، قبله قطبی معنوی و روحانی است كه همه مسلمانان در سراسر دنیا، آمال خود را در سوی آن جست و جو می كنند و با روی كردن به سوی آن، تقرب به خداوند و معنویت می جویند.

در آغاز دعوت اسلامی، بیت المقدس به عنوان قبله تعیین شده بود و پس از چندی، با ابلاغ پیامبر اکرم (ص) قبله به خانه كعبه در مكه برگردانده شد.[12] از همین رو بیت المقدس در فرهنگ اسلامی به عنوان قبله عتیق و قبله اول شناخته می شود.

1. نمازهای یومیه

نمازهای یومیه (۱۷ ركعت)، به عنوان مصداق اجلای نماز واجب، باید در ۵ نوبت خوانده شوند كه از آن میان، نماز صبح دو ركعت، نماز مغرب ۳ ركعت و نمازهای دیگر ۳ نوبت (ظهر، عصر و شام) هر یك ۴ ركعت است. نمازهای ۴ ركعتی مسافر دو ركعت است كه نماز شكسته خوانده می شود.

وقت نماز صبح از طلوع فجر صادق است تا طلوع خورشید. از ظهر شرعی (زوال) تا غروب آفتاب وقت نمازهای ظهر و عصر است. از ظهر به مقدار زمانی كه برای خواندن نماز ظهر لازم است و همچنین نزدیك غروب به مقدار زمانی كه برای خواندن نماز عصر لازم است، زمان مختص هر یك از این دو نماز و فاصله میان آن، زمان مشترك است. همچنین از غروب آفتاب (از بین رفتن سرخی در مشرق پس از پنهان شدن قرص خورشید) تا نیمه شب شرعی، وقت نمازهای مغرب و عشا است، به همان ترتیب كه زمان لازم برای ۳ ركعت نماز مغرب در آغاز، و وقت كافی برای ۴ ركعت نماز عشا در پایان، زمان مختص هر یك از این دو نماز، و باقی زمان مشترك است. در قرآن مجید[13]، به هنگام یا به اصطلاح به «مواقیت» نمازهای یومیه اشاره شده است.

جدا خواندن نماز ظهر و عصر، همچنین نماز مغرب و عشا را در اخبار، افضل از جمع میان دو نماز (بدون فاصله) دانسته اند، اما پیامبر اسلام (ص) برای بیان جواز هر دو حالت گاهی خود جمع میان دو نماز می كرده اند.[14]

یكی از مقدمات نماز، گفتن اذان و اقامه برای نمازهای یومیه و گفتن ۳ بار «الصلاة» برای دیگر نمازهای واجب است.

برخی از افعال نماز ركن به شمار می آید كه ترك آنها عمداً یا سهواً موجب بطلان نماز است و دیگر افعال واجب، در صورت فراموشی به نحوی قابل جبران است.[15]

2. نماز جمعه

در قرآن كریم یك سوره به نام جمعه نامیده شده، و در ۳ آیه پایانی آن دستور داده شده است كه مسلمانان به نماز جمعه بشتابند و خرید و فروش را به كنار نهند. نماز جمعه نمازی است دو ركعتی بدل از نماز ظهر و وقت آن از ظهر شرعی است تا هنگامی كه سایه هر چیز پس از ظهر به دو برابر برسد. امام جمعه باید پیش از نماز، دو خطبه ایراد كند.

نماز جمعه در مذاهب اهل سنت واجب عینی است، اما نزد شیعه امامی، بنا بر مشهور، این وجوب عینی به حضور امام یا نایب خاص او مشروط شده است و در زمان غیبت با استجماع دیگر شرایط، واجب تخییری (تخییر میان نماز جمعه یا نماز ظهر) است.

از دید اهمیت اجتماعی، جمع شدن انبوه مسلمانان در یك مكان و آگاه شدن از اوضاع یكدیگر، و نیز اطلاع بر توانایی ها یا كاستی ها و مخاطرات، امكان چاره جویی را فراهم می سازد و دیگر فایده مترتب بر این تجمع عظیم، پدید آمدن شعور اجتماعی برای مردمانی است كه به علت شرایط خاص از دست یابی بدان دور بوده اند.

3. نماز عید فطر و قربان

نمازهایی كه در دو عید بزرگ مسلمانان، فطر و اضحی (قربان) به جای آورده می شوند، نیز در شروط مانند نماز جمعه اند. وقت نماز عید از طلوع آفتاب تا ظهر شرعی است. این نماز دو ركعت است كه در ركعت اول پس از حمد و سوره ۵ بار، و در ركعت دوم ۴ بار قنوت می خوانند (با تكبیر بین قنوت ها). دو خطبه نماز پس از گزاردن نماز است، بر خلاف نماز جمعه كه در آن خطبه باید پیش از نماز ایراد شود. نمازهای عیدین از بارزترین مراسم دینی با نمود جمعی هستند، اگر چه مسلمانان در این عیدها، مراسمی دیگر از جمله اطعام و قربانی به طور فردی یا با اجتماعات كوچك تر نیز بر پا می دارند.[16]

4. نماز آیات

نماز آیات، نمازی است که به هنگام رخ دادن حوادث طبیعی ای مانند خورشیدگرفتگی، ماه گرفتگی، زمین لرزه و نیز هر پدیده طبیعی ای که موجب ترس بیشتر مردم شود مانند بادهای زرد و سرخ واجب می شود.[17]

نماز آیات دو رکعت است و هر رکعتِ آن پنج رکوع دارد و به دو شیوه خوانده می شود: در شیوه نخست قبل از هر رکوع، یک حمد و یک سوره کامل خوانده می شود. در شیوه دوم یک سوره به پنج قسمت تقسیم می شود و قبل از هر رکوع یک قسمت از آن خوانده می شود. در این صورت، در هر رکعت، فقط قبل از رکوع اول، سوره حمد خوانده می شود و قبل از رکوع های دیگر، فقط یک قسمت از پنج قسمت سوره دیگر.[18]

5. نماز طواف

نماز طواف یکی از واجبات حج و عمره است. این نماز دو رکعت مانند نماز صبح است که پس از طواف، پشت مقام ابراهیم خوانده می شود. نماز طواف نساء تنها در نیت با این نماز تفاوت دارد.

قبله قرار دادن مقام، از زمان ابراهیم و اسماعیل تا زمان پیامبر(ص) سابقه تاریخی دارد؛ و قرآن نیز مسلمانان را دعوت به نماز در این جایگاه می کند.[19]

6. نماز میت

نماز میت نمازی است که واجب کفایی بوده و پیش از دفن و پس از غسل و کفن کردن بر جنازه مسلمانان خوانده می شود. نماز میت پنج تکبیر دارد. در آن پس از تکبیر اول شهادتین، پس از تکبیر دوم صلوات، پس از تکبیر سوم طلب مغفرت برای مؤمنان و مسلمانان، و پس از تکبیر چهارم طلب آمرزش برای میتی که برایش نماز خوانده می شود، انجام می شود و با تکبیر پنجم نماز پایان می یابد. در نماز میت، نمازگزار باید رو به قبله بایستد.[20]

نمازهای مستحبی

آیین نماز به طور عام در فرهنگ اسلامی به عنوان «قربانی پرهیزگاران» و برترین راه تقرب به خدا شناخته شده است.[21] و از همین رو، افزون بر نمازهای واجب یومیه، برخی نمازهای مندوب به طور روزانه، و برخی به مناسبت تشریع شده است.

نمازهای مندوب روزانه یا به اصطلاح نمازهای نافله ۳۴ ركعت در روز است كه از آن ۸ ركعت پیش از نماز ظهر، ۸ ركعت پیش از نماز عصر، ۴ ركعت پس از نماز مغرب و ۲ ركعت نشسته پس از نماز عشاء كه یك ركعت به شمار می آید. نماز شب ۸ ركعت است كه دو ركعت نماز شفع و یك ركعت نماز وتر در پی آن خوانده می شود؛ سرانجام، دو ركعت نیز نافله فجر است. به جز نماز تك ركعتی وتر، نمازهای مستحبی اصولاً دو ركعتی است.

از شمار نمازهای مندوب كه اختصاص به وقتی خاص از اوقات روز ندارد و هرگاه مسبب آن به وجود آید، به عنوان استحباب گزارده می شود، نماز استسقاء (به هنگام خشك سالی)، نماز حاجت، نماز استخاره، نماز شكرگزاری، نماز زیارت و نماز تحیت مسجد است. همچنین برخی نمازها مخصوص به زمانی خاص از سال است كه از آن میان می توان به نوافل ماه مبارك رمضان و نیز نمازهایی مندوب اشاره كرد كه به مناسبت عیدهایی چون فطر، مبعث، غدیر خم و نیمه شعبان خوانده می شوند.

«نماز تراویح» نمازهای مستحبی شب های ماه رمضان است که اهل سنت به دستور عمر بن خطاب آن را به جماعت می خوانند، اما شیعیان به جماعت خواندن آنها را بدعت می دانند، برخی از بزرگان اهل سنت توصیه به ختم قرآن در رکعت های نماز تراویح کرده اند.[22]

نماز جماعت

جماعت در ادای نمازهای یومیه مستحب، در نماز جمعه و نیز در نمازهای عیدین با تحقق شرایط، واجب است، ولی در نمازهای مندوب، جز در نماز باران، جایز نیست. اولین بار كه از نماز جماعت اثری به یادگار مانده، مربوط به دوران زندگانی ابوطالب است. در هنگامی كه رسول خدا (ص) و حضرت علی (ع) نماز می خواندند، ابوطالب و پسرش جعفر از آنجا می گذشتند؛ ابوطالب به جعفر گفت: پسرم در كنار پسر عمویت نماز بخوان و چون رسول خدا اقتدای جعفر را احساس كرد، بر این دو مأموم مقدم شد و از آن پس جایگاه امام و مأموم مقرر گردید.[23] در قرآن مجید دو بار دستور آمده است كه با ركوع كنندگان (مقصود نماز گزاران) باید ركوع كرد، گرچه هیچ كدام در خطاب به مسلمانان نیست و یك بار در سیاق خطاب به یهود آمده است[24]، و یك بار در خطاب به حضرت مریم (ع).[25]

نتیجه گیری

در دین اسلام، نخستین و مهم ترین آیین عبادی برای هر فرد مكلف، آیین نماز است. البته گزاردن نماز اختصاص به مسلمانان ندارد، بلكه در دیگر ادیان الهی نیز به نماز توجه شده، و بدین وسیله ارتباط بنده با پروردگار برقرار شده است. در شریعت اسلام نمازهای گوناگونی وجود دارد که به دو دسته واجب و مستحب تقسیم می شود.

 

پی نوشت ها

[1] . بقره/۴۵

[2] . عنكبوت/۳۵

[3] . ابراهیم/۴۰

[4] . مریم/۵۵

[5] . آل عمران/۴۳

[6] . مریم/۳۱

[7] . بقره/۸۳

[8] . طه/۱۳۲

[9] . انبیاء/۷۳

[10] . فرقان/۴۸

[11] . ابن رشد، بدایۀ المجتهد، ج۱، ص۱۱۱-۱۱۳؛ محقق حلی، شرائع الاسلام، ج۱، ص۶۵-۶۸

[12] . بقره/۱۴۴،۱۴۹-۱۵۰

[13] . اسراء/۷۸؛ هود/۱۱۴

[14] . مجلسی، بحارالانوار، ج۷۹، ص۳۳۵-۳۴۰

[15] . ابن رشد، بدایۀ المجتهد، ج۱، ص۸۸؛ محقق حلی، شرائع الاسلام، ج۱، ص۵۹

[16] . ابن رشد، بدایۀ المجتهد، ج۱، ص۱۵۷؛ محقق حلی، شرائع الاسلام، ج۱، ص۹۳

[17] . علامه حلی، تبصرة المتعلمین، ص۴۸

[18] . علامه حلی، نهایة الأحکام، ج۲، ص۷۱

[19] . طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۲۰۳

[20] . شهید اول، الدروس الشرعیه، ج۱، ص۱۱۲-۱۱۳

[21] . حر عاملی، وسائل الشیعۀ، ج۳، ص۲۵-۲۷، ۳۰

[22] . ابن رشد، محمد، بدایۀ المجتهد، ج۱، ص۲۰۰؛ محقق حلی شرائع الاسلام، ج۱، ص۶۰، ۱۰۸

[23] . ابن بابویه، أمالی، ص۴۱۰

[24] . بقره/۴۳

[25] . آل عمران/۴۳

 

منابع

1. قرآن کریم

2. ابن بابویه، محمد بن علی، الأمالی، تهران، کتابچی، چاپ ششم، 1376ش

3. ابن رشد، محمد، بدایۀ المجتهد، تهران، المجمع العالمي للتقريب بين المذاهب الإسلامية، چاپ اول، 1431ق

4. حر عاملی، محمد، وسائل الشیعۀ، تهران، اسلامیه، چاپ اول، 1372ش

5. شهید اول، محمد بن مکی، الدروس الشرعیة فی فقه المامیة، قم، جماعة المدرسین، چاپ اول، 1412ق

6. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة، چاپ دوم، 1408ق

7. حلی، حسن بن یوسف، تبصرة المتعلمين في أحكام الدين، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، 1411ق

8. حلی، حسن بن یوسف، نهایة الاحکام، قم، اسماعیلیان، چاپ دوم، 1410ق

9. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، 1403ق

10. محقق حلی، جعفر، شرائع الاسلام، قم، اسماعیلیان، چاپ دوم، 1408ق

 

منبع مقاله | اقتباس از:

1. سلیم، عبدالامیر، اسلام، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائر ة المعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1377ش

2. ویکی فقه: نماز آیات، نماز طواف، نماز میت