آشنایی با کتاب مکارم الاخلاق مرحوم طبرسی

کتاب مکارم الاخلاق، کتابی به زبان عربی در باب اخلاق اسلامی است که توسط عالم برجسته شیعی، حسن بن فضل طبرسی نگاشته شده است. این اثر از معروف ترین کتاب های اخلاقی و یکی از منابع شیعه در این زمینه است. مرحوم مؤلف، کتاب مکارم الاخلاق را در ۱۲ باب نگاشته و از مسائل اخلاقی در امور مختلف سخن گفته است.

کتاب مکارم الاخلاق پس از انتشار، مورد توجه علما قرار گرفت و دارای چاپ های متعدد در کشورهای مختلف گردید؛ اما چاپ مصر، تحریفاتی را در کتاب صورت داد که با واکنش علمای نجف، نسخه های آن جمع آوری شد. کتاب مکارم الاخلاق، بارها به زبان فارسی ترجمه شده است.

رضی الدین حسن بن فضل طبرسی از عالمان شیعه در قرن ششم قمری و فرزند امین الاسلام طبرسی صاحب تفسیر مجمع البیان است.[۱]

سخن نویسنده

مؤلف در مقدمه کتاب مکارم الاخلاق، از چگونگی نگارش کتاب می گوید که قصد داشته تا شمه ای از اخلاق ستوده پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه هدی (علیهم السلام) از حالات، اعمال، نشستن و برخاستن، سفر و حضر، خوردن و آشامیدن و آنچه را از این قبیل بوده، برای زندگی و تربیت مردم نقل کند و از خداوند توفیق پایان دادن به این کار را مسئلت کرده است.[۲]

ابواب کتاب مکارم الاخلاق

کتاب مکارم الاخلاق، دارای دوازده باب است که به بیان آداب پرداخته و گاه در ذیل ابواب به فصل هایی پرداخته که عنوان اخلاقی نیز دارند.[۳]

اخلاق و اوصاف پیامبر خدا (ص)؛
بهداشت و نظافت در اخلاق اسلامی؛
آداب استحمام؛
بهداشت ناخن و اصلاح موها؛
آداب و شیوه های آرایش زن و مرد مسلمان؛
ویژگی های لباس و خانه اسلامی؛
آداب خوردن و آشامیدن؛
مسائل مربوط به ازدواج؛
آداب مسافرت؛
آداب دعا و وقت فضیلت آن؛
رفتار با بیماران و مسائل مربوط به آن؛
مسائل متفرقه در عرصه اخلاق و حقوق فردی و اجتماعی.[۴][۵]

تحریف کتاب مکارم الاخلاق

استناد کتاب مکارم الاخلاق به حسن بن فضل طبرسی قطعی است و توجه علما و وجود نسخه های فراوان، این امر را تأیید می کند.[۶] مکارم الاخلاق چاپ های متعددی در ایران، لبنان و عراق دارد؛ اما در چاپ مصر، تحریفات و تصرفاتی صورت گرفت، بدون آن که به آن ها اشاره شود.

محمدباقر بهاری همدانی (متوفای سال ۱۳۳۳ق) از جمله کسانی است که به این تحریفات اشاره کرده و رساله ای به نام «تَسْدیدُ الْمَکارم وَ تَفْضیحُ الظّالم فی بَیان تَحْریف مَکارمِ الْاَخْلاق» تألیف کرده است. او در سه فصل، به تغییرات، اضافات و حذفیات کتاب مکارم الاخلاق اشاره می کند. پس از اطلاع از این ماجرا، نسخه های خطی و قدیمی کتاب به امر میرزای شیرازی جمع آوری شد. پس از انتشار رساله تسدید المکارم، برخی عالمان شیعه، نظرات خود را در اعتراض به چاپ مصر، ضمیمه رساله تسدید چاپ می کنند که عبارتند از:

مرحوم میرزا حبیب الله رشتی
مرحوم محمد حسن مامقانی
مرحوم میرزا حسین نوری
مرحوم ملا حسینقلی همدانی
مرحوم سید محمد کاظم طباطبایی
مرحوم شیخ محمد طه نجف
مرحوم محمد کاظم خراسانی
و مرحوم سید محمدحسن شیرازی.[۷]

تحریفات کتاب مکارم الاخلاق

مرحوم سیدمحسن امین در کتاب اعیان الشیعه، تمام موارد تحریف کتاب مکارم الاخلاق را آورده و درباره آن ها توضیح داده است:

احادیث فضائل امیرمؤمنان علی (علیه السلام) و حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) را به کلی حذف کردند.
در بسیاری از موارد نام علی (علیه السلام) را حذف کرده و به جای آن نام یکی از شیخین (ابوبکر و عمر) را نوشتند.
جمله «علیه السلام» را بعد از نام ائمه (ع) پاک کرده و «رضی الله عنه» نوشتند.
نام های ائمه هدی (علیهم السلام) را حذف کرده و به جای آن در بسیاری موارد، واژه بعض العلماء، بعض الحکماء و بعض الصالحین گنجانده اند.
نام حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) را در برخی موارد برداشته و عایشه و حفصه را جایگزین آن کرده اند.[۸]

ترجمه های کتاب مکارم الاخلاق

کتاب مکارم الاخلاق بارها ترجمه شده است که در ادامه، به برخی از آن ها اشاره می شود:

ترجمه مکارم الاخلاق، میرزا محمدعلی مدرس چهاردهی؛
ترجمه مکارم الاخلاق، محمدباقر بهاری همدانی؛
ترجمه مکارم الاخلاق، سیدابراهیم میرباقری، در دو جلد، ناشر: فراهانی، تهران، ۱۳۶۵ش.
ترجمه مکارم الاخلاق، احمد احمدزاده
آداب زندگی اسلامی، عبدالرحیم عقیقی بخشایشی.[۹]

چاپ

نسخه ای که در سال ۱۳۰۵ق استنساخ شده بود، در سال ۱۳۱۱ق با تصحیح میر محمدصادق حسینی خوانساری چاپ سنگی شد اما در استنساخ و چاپ، توجهی به چاپ مصر و محرف بودن آن نشده است.[۱۰]

اما این اثر، بعدها پس از سه بار چاپ در مصر، چون مرتکب تحریف شده بود، به دستور میرزا ابوالفضل تهرانی صاحب شفاء الصدور، شیخ محمود بن ملا صالح بروجردی با آن نسخه ها تطبیق داده شد و با هزینه سید کاظم صراف به چاپ رسید و تمام موارد تصحیح شده در پایان کتاب آورده شد.[۱۱]

این کتاب، بارها در کشورهای مختلف چاپ شده است.

پی نوشت ها

1- پاک نیا، آشنایی با منابع دست اول شیعه، ۱۳۸۷ ش.
2- طبرسی، مکارم الاخلاق، ۱۳۷۷ ش، ص ۸.
3- احمدپور، کتابشناخت اخلاق اسلامی، ۱۳۸۵ ش، ص ۲۷۷.
4- علامه مظفر، عقائد الامامیه، ۱۳۷۷ ش، ص ۴۷۸-۴۸۰.
5- پاک نیا، آشنایی با منابع دست اول شیعه، ۱۳۸۷ ش.
6- استادی، تحریف «مکارم الأخلاق» و عکس العمل فقهای شیعه، ۱۳۷۷ ش.
7- استادی، تحریف «مکارم الأخلاق» و عکس العمل فقهای شیعه، ۱۳۷۷ ش.
8- پاک نیا، آشنایی با منابع دست اول شیعه، ۱۳۸۷ ش.
9- پاک نیا، آشنایی با منابع دست اول شیعه، ۱۳۸۷ ش.
10- استادی، تحریف «مکارم الأخلاق» و عکس العمل فقهای شیعه، ۱۳۷۷ ش.
11- استادی، تحریف «مکارم الأخلاق» و عکس العمل فقهای شیعه، ۱۳۷۷ ش.

فهرست منابع

طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، شریف رضی، ۱۳۷۷ ش.
استادی، رضا، تحریف «مکارم الأخلاق» و عکس العمل فقهای شیعه، علوم حدیث، تابستان ۱۳۷۷ ش، شماره ۸.
پاک نیا، عبدالکریم، آشنایی با منابع دست اول شیعه (مکارم الاخلاق)، مبلغان، آبان و آذر ۱۳۸۷ ش، شماره ۱۰۹.
احمدپور، مهدی، کتابشناخت اخلاق اسلامی، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۵ ش.

منبع: ویکی شیعه