در سینه امیرمؤمنان على (ع) حکمت موج می زد و علم و دانش ـ که جوشیده از سرچشمه وحى الهى و نشأت گرفته از علوم نبوى بود ـ از منطق استوار و بیان شیوایش نمایان بود. او خود می فرمود: ینحدر عنى السیل و لایرقى إلى الطیر(۱) خطابه هاى رسا و کلام دلربایش، جانهاى شیفته را برانگیخت تا سخنان وى را به خاطر بسپارند و کتابهاى فراوان در جمع و ضبط آنها فراهم آرند.(۲) در این میان، کلمات قصار حضرت، به دلیل کوتاهى و زیبایى و آسانى حفظ آنها، مجموعه هاى فراوانى را به خود اختصاص داده است که یکى از معروفترین آنها، کتاب غررالحکم و دررالکلم است. این نوشتار بر آن است که کتاب نامبرده و مؤلف گرامى اش را به اجمال معرفی کند.
مؤلف کتاب غررالحکم و دررالکلم
کتاب غررالحکم و دررالکلم که «دریایى پر از گوهر و آسمانى پر از نجم و اختر که یاقوتهاى فروزان و اختران تابان آن، دیدگان بیننده را در پرتو و لمعان انوار درخشانش، خیره و مات می سازد.»(۳)
پدیدآورنده کتاب غررالحکم و دررالکلم، قاضى ناصح الدین ابوالفتح عبدالواحد بن محمد بن عبدالواحد تمیمى آمدى است، که از زندگى و شرح حال وى آگاهی هاى بسیارى در دست نیست. بنا بر گزارش مرحوم میرزا عبدالله افندى ـ که بهترین شرح زندگى او را به دست داده است(۴) ـ او «فاضل عامل محدث امامى شیعى» بود. وى در آغاز شرح خود، علی(ع) را با «کرم الله وجهه» می ستاید که شاید بتوان آن را تقیه، یا تصرف نابجاى کاتبان و ناسخان حمل کرد.
گروهى از فضلا، وى را از بزرگان دانشمندان امامیه برشمرده اند. ابن شهر آشوب(سروى مازندرانى) در آغاز کتاب مناقب، در اثناى شمارش کتابهاى شیعه و بیان اسانید آنها می گوید: «آمدى، روایت غررالحکم را به من اجازه داد.»(۵) همو در معالم العلماء نیز از آمدى و کتاب غررالحکم و دررالکلم یاد کرده است.(۶) علامه مجلسى، در آغاز بحار از او و کتابش یاد و بدان استناد کرده است و او را از علماى امامیه می شمارد. سپس کلام ابن شهر آشوب را در معالم ذکر مى نماید.(۷)
محدث بزرگ شیعه، مرحوم حاج میرزا حسین نورى نیز هنگام شمارش مشایخ ابن شهر آشوب، از آمدى سخن گفته و با استناد به قرائن و شواهد بسیارى، امامى بودن او را ثابت کرده است.(۸) آمدى، شاگرد احمد غزالى(م ۵۲۰ق)(۹) و استاد ابن شهر آشوب و گویا پدر شیخ فقیه، ابومحمد عبدالله بن عبدالواحد ـ استاد شاذان بن جبریل قمى ـ بوده است.(۱۰) از دیگر کتابهاى آمدى، جواهرالکلام فى الحکم و الاحکام من قصه سیدالانام است.(۱۱)
صاحب ریاض به نقل از تاریخ اربل ـ نوشته شرف الدین ابوالبرکات اربلى ـ حکایت می کند: «ابوعبدالله بستى(م ۵۸۴ق)، این کتاب را از مؤلفش ـ عبدالواحد آمدى ـ شنیده است.»(۱۲) حاجى خلیفه، خصوصیات و بخشى از مقدمه کتاب را در اثر خویش نقل کرده است.(۱۳) سال مرگ آمدى را برخى(۱۴) ۵۱۰ق و بعضى(۱۵) ۵۵۰ق نوشته اند. آوازه آمدى، بیشتر مدیون کتاب شریف «غررالحکم» است، که بدان مى پردازیم.
محتوای کتاب غررالحکم و دررالکلم
کتاب غررالحکم و دررالکلم، حاوى ۱۰۷۶۰ حدیث کوتاه از امیرمؤمنان على (ع) است، که به ترتیب حروف الفباى نخستین کلمه حدیث و در ۹۱ باب از کتابهایى مانند نهج البلاغه، صد کلمه جاحظ، تحف العقول ابن شعبه حرانى و دستور معالم الحکم قاضى قضاعى گردآورى شده و به دلیل عظمت کلام و بزرگى معنا و روشمندى کتاب از دیرباز مشهور و آوازه اش از همان زمان مؤلف، طنین افکن بوده و مورد کتابت و قرائت و اجازه و استجازه واقع شده است.
قدیمی ترین نسخه کتاب غررالحکم و دررالکلم، نسخه ش ۱۱۶۸ کتابخانه آستان قدس رضوى است، که به سال ۵۱۷ق استنساخ گردیده است.(۱۶) مؤلف، در آغاز کتاب غررالحکم و دررالکلم، انگیزه خود را از گردآورى آن، چنین بیان مى دارد:
«آنچه مرا بر گردآورى این احادیث و قلمداد کردن این کتاب برانگیخت، همانا چیزى بود که ابوعثمان جاحظ را دلشاد ساخته بود… و آن چیز، صد کلمه از کلماتى بود که دربردارنده انواع سودها و بخشاینده لذتها به گوشها بود، و آن کلمات را جاحظ از کلمات امیرالمؤمنین(ع) گرد آورده بود. من ـ همین که آن را از جاحظ دیدم، خندیدم و ـ پیش خود گفتم، عجبا! پناه بر خدا از این مرد! با اینکه او علامه زمان و یگانه در میان همگان است، با آن سابقه علمى و اوج بلندش در دانش و چیزفهمى و نزدیکی اش با صدر اول ـ و زمان على بن ابیطالب ـ و ضرب المثل بودنش در فضل به سهمى بیشتر و حظ و بهره وافرتر، چه شده است که از ماه تمام روشن، چشم پوشیده و از بسیار به کم ساخته است؟ چرا چنین کرده است؟ مگر این جزئى از کل، و اندکى از بسیار، و قطرهاى از باران بیشمار بیشتر است؟ آنگاه من با همه گرفتارى خاطر، و کوتاهى از رتبه اهل کمال، در حالى که به عجز و ناتوانى از دریافت آنچه که فضلاى صدر اول خواسته ـ و در آن راه قدم نهاده اند، و کوتاه دستى خویش را از گردیدن در میدانشان و کموزنى خود را در میزانشان می دانم و اعتراف دارم، با این حال همت گماشتم تا آنجا که تیررس فکر و مطمح نظر من است، از سخنان آن حضرت گرد آورم و برخى از حکمتها و اندکى از بسیار از سخنان آن حضرت را که سخنوران [جهان] و حکیمان [دوران] از آوردن مانندش ناامیدند، گرد آوردم. خدا می داند که من در این کار ـ گو اینکه در وصف آن حضرت به مرتبه کمال رسیده باشم ـ نیستم مگر چونان کسى که دریا را با دست پیمودن [و کوه را با ناخن خستن] خواهد، و باز بیش از این به قصور خویش معترف است. چگونه چنین نباشد و حال آنکه آنحضرت(ع) از چشمه سار گواراى نبوى آشامیده و علم و دانش الهى، هر دو پهلوى او را پر کرده است؛ چنانکه او خود ـ که سخنش حق و کلامش درست است ـ فرموده: بدانید میان دو پهلوى من علم فراوانى انباشته شده است، چه می شد اگر بردارنده و نگهدارنده پیدا می کردم [و کمى دوش دل را از این بار گران الهى سبک می کردم]…»(۱۷)
شیوه تدوین کتاب غررالحکم و دررالکلم
آمدى، روش تألیف و گردآورى خود را در کتاب غررالحکم و دررالکلم چنین می نویسد: اسناد احادیث را کنار زدم و حروفش را به ترتیب حروف [۲۹ گانه] تهجى مرتب کرده و آنچه که از سخنان حکیمانه و کلمات [شاهانه] آنحضرت بود، تمام را از حیث سجع و قافیه، موافق و مطابق یکدیگر قرار دادم؛ زیرا با این ترتیب آن کلمات در گوش جاى گیرنده تر، و در دلها فرود آینده تر، و نفوس هم به سوى کلام منظوم میلش بیشتر است و حفظش بر خواننده آسانتر، و لفظش براى بیننده ـ که می خواهد از آن لعلها و مرواریدهاى درخشان نور برگیرد ـ جذاب تر و شیرین تر است….(۱۸) مؤلف بزرگوار، بسیارى از فصول کتاب غررالحکم و دررالکلم را براساس کلمه آغازین حدیث بنیاد کرده و مجموعه اى دلپذیر را فراهم ساخته است؛ مثلا:
فصل چهارم: لفظ احذر
فصل پنجم: لفظ ایاک
فصل ششم: لفظ الا
فصل هفتم: لفظ أین
فصل پانزدهم: لفظ انما
فصل شانزدهم: لفظ آفه
فصل نوزدهم: لفظ بئس
فصل ۲۳: لفظ ثمره
فصل ۲۴: لفظ ثلاث
فصل ۲۷: لفظ حسن
فصل ۲۹: لفظ خیر
فصل ۳۳: لفظ رحم
فصل ۳۴: لفظ رأس
فصل ۳۸: لفظ سبب
فصل ۴۰: لفظ شکر
فصل ۴۳: لفظ صلاح
فصل ۴۶: لفظ طوبى
فصل ۴۹: لفظ علیک
فصل ۵۳: لفظ عود و عاف
فصل ۵۴: لفظ عجبت
فصل ۶۴: لفظ کیف
فصل ۶۷: لفظ کن
فصل ۸۱: لفظ نعم
فصل ۸۷: لفظ ینبغى
فصل ۸۸: لفظ یستدل
نسخه هاى خطى کتاب غررالحکم و دررالکلم
کتاب غررالحکم و دررالکلم، از دیرباز، توجه و اقبال عمومى دانشمندان را برانگیخته است. مرحوم حاج شیخ محمدعلى انصارى قمى می نویسد:… کتاب غررالحکم و دررالکلم، یکى از کتبى است که دانشمندان اسلامى در طى قرون گذشته، نسخه هایى از آن برداشته اند که فعلا در کتابخانه هاى بزرگ ـ از جمله ایران ـ موجود است، که به برخى از آنها که نگارنده رؤیت کرده اشارتى می رود…:
۱. یک نسخه بسیار نفیس با جلد و سرفصل هاى طلاکارى در کتابخانه حضرت رضا (ع) موجود است. که در فواصل هر یک از جملات، یک ستاره طلا مقرر داشته اند و در سنه ۹۶۱(ه.ق) در شهر مکه معظمه به دست کاتب آن بهاءالدین حسین، خاتمه یافته و شماره آن ۱۸۶ مى باشد.
۲. نسخه بدخط دیگرى از کتاب غررالحکم و دررالکلم در همان کتابخانه است، طى شماره ۱۱۶۸ که تاریخ نگارشش ۵۱۷(ه.ق) و به زمان خود مؤلف بسیار نزدیک است.
۳. نسخه دیگرى در کتابخانه مبارکه مدرسه مرحوم سپهسالار است، که تاریخ اتمامش ماه مبارک رمضان ۹۹۵ و شماره آن ۲۸۴۲ می باشد.
۴. نسخه دیگرى با خط نسخ و نفیس و جلد طلاکارى بسیار عالى، لکن بدون تاریخ طى شماره ۳۰۹۲ در کتابخانه مجلس شوراى ملى موجود است.
۵. نسخه دیگرى در کتابخانه ملى آقاى حاج حسین آقاى ملک طى شماره ۲۴۳۷ موجود است که نویسنده اش على بن اسماعیل بن یوسف بن خمرتکین الچلپى یا الحلبى آنرا در شب ۱۳ شهر رمضان ۷۱۷ در شهر بغداد به پایان رسانیده است.
همچنین نسخه هاى خطى زیباى دیگرى در قم و اصفهان، در نزد علماى اعلام و مهره فن به خطوط مختلف دیده شد و از جمله یک نسخه خطى بسیار نفیس و زیبا در کتابخانه مبارکه زعیم الشیعه و محیى آثار الشریعه نائب الامام حضرت آیت الله بروجردى، دیده شد و موجود است.
ناگفته نماند این حکم رائعه و درر ناصعه یک مرتبه در سال ۱۲۸۰ در هندوستان بدون ترجمه و یک مرتبه هم در سال ۱۳۴۹ در صیدا در مطبعه العرفان، با حروف سربى، همان متن عربى چاپ شده است. لکن در ایران، تاکنون نسخه چاپى آن دیده نشده و کسى هم نشانى از آن ندارد….(۱۹) تا آنکه در اوائل سال ۱۳۷۵ق(۱۳۳۵ش) بر حسب اتفاق، نسخه اى خطى از آن که متعلق به کتابخانه مرحوم علامه میرزا سید عبدالجواد عقیلى، از شاگردان آیت الله سید محمد مهدى طباطبایى بحرالعلوم بوده و در سال ۱۰۷۰ق به دست محمد سلیم نگاشته شده است، به دست نام برده رسید و او نیز(۲۰) بی درنگ به کار ترجمه و چاپ آن ـ به خط زیباى نسخ و نستعلیق مرحوم حاج میرزا حسن هریسى تبریزى ـ پرداخت.
تالیفات پیرامون کتاب غررالحکم و دررالکلم
بدینسان، شهرت و آوازه کتاب غررالحکم و دررالکلم فراگیر شد و از آن پس، کتابهاى فراوانى در ترجمه، تلخیص، تصنیف و فهرست و معجم آن نگارش یافت؛ بدین قرار:
الف. ترجمه های کتاب غررالحکم و دررالکلم
۱. اصداف الدرر: از ملاعبدالکریم بن محمد یحیى(مؤلف ترجمان اللغه) ابن محمد شفیع بن ملامحمد رفیع قزوینى(مؤلف ابواب الجنان). وى معاصر شاه سلطان حسین صفوى(م ۱۱۳۵ق) بود و کتابش، ترجمه کامل متن غررالحکم است.(۲۱) مؤلف، سپس آن را بر حسب موضوع تدوین کرده و آن را «نظم الغرر و نضد الدرر» نامیده است، که شرح آن خواهد آمد.
۲. ترجمه غررالحکم: از آقا جمال الدین محمد بن آقا حسین خوانسارى(م ۲۶ رمضان ۱۱۲۵ق). این ترجمه ـ که یکى از زیباترین متون نثر فارسى در دوران صفویه است ـ در لابلاى شرح گرانقدر آقاجمال بر کتاب غررالحکم و دررالکلم گنجانیده شده است و اکنون به همت یکى از فضلاى حوزه علمیه قم، در دست تحقیق و چاپ است.
۳. ترجمه غررالحکم: این اثر که به خط درویش مصطفى روحى نگارش یافته است، نسخه آن، ضمن مجموعه ۳۷۸۰ کتابخانه مجلس شوراى اسلامى، همراه با متن کتاب ـ که ترجمه به صورت زیرنویس است ـ موجود و قدیمی ترین تاریخ مالکیت آن، سال ۱۰۹۶ق است. این نسخه تاریخ و نام مترجم را ندارد.(۲۲)
۴. ترجمه غررالحکم: از شیخ زین العابدین(احتمالا فرزند حاج محمد کریم خان شیخى کرمانى). نسخه خطى آن، به شماره ۱۶۸ ب، در ۳۹۶ صفحه، در کتابخانه دانشکده الهیات دانشگاه تهران موجود است.(۲۳)
۵. ترجمه غررالحکم: از میرزا محسن خوشنویس اردبیلى(متخلص به حالى). بخشى از این ترجمه، همراه با قسمتى از اصل عربى آن در کتاب «انهار جاریه» تألیف میرزا احمد تبریزى، در سال ۱۳۴۴ق، در شیراز به چاپ رسیده است.
۶. ترجمه غررالحکم: از حاج شیخ محمد على انصارى قمى(۱۳۲۹ـ۱۴۰۵ق). این ترجمه، در دو جلد(۸۸۰ صفحه)، همراه با تصحیح و مقدمه مرحوم انصارى و تعلیقات مرحوم علامه میرزا عبدالجواد عقیلى ـ در پایان کتاب ـ در سال ۱۳۷۷ق / ۱۳۳۷ش، در تهران به خط زیباى مرحوم حاج میرزا حسن هریسى تبریزى(نسخ و نستعلیق) به چاپ رسیده و از آن پس، ده ها بار در قم و تهران تجدید چاپ شده است.
نیز منتخبى از آن، در شیراز به سال ۱۳۵۲ ش در پنجاه صفحه به چاپ رسیده است. مترجم، علاوه بر ترجمه احادیث، گاه به احادیث مناسب دیگر و حکایات تاریخى اشاره کرده و به شرح و توضیح حدیث با عبارات کافى و بیان شافى پرداخته است. نگارنده، فهرست موضوعى کتاب غررالحکم و دررالکلم را مطابق با این ترجمه، تهیه و مدون کرده که هنوز مخطوط است.
از آنجا که این کار، نخستین چاپ و ترجمه کتاب غررالحکم و دررالکلم در ایران بود، آوازه این کتاب به همه جا رسید و موجى از ترجمه و تلخیص و معجم نگارى را برانگیخت و چندین کار دیگر بر روى آن صورت گرفت که بدان اشاره خواهد شد.
ب. شرح های کتاب غررالحکم و دررالکلم
تنها شرحى که در اینجا می توان از آن نام برد، شرح فقیه محدث، حکیم محقق و مدقق آقا جمال الدین محمد بن آقا حسین خوانسارى اصفهانى(م ۲۶ رمضان ۱۱۲۵ق) است که به خواست شاه سلطان حسین صفوى(م ۱۱۳۵ق)، آخرین پادشاه سلسله صفوىان، نگارش یافت. این شرح علاوه بر توضیح مفهومى و ترجمه لغوى احادیث، آکنده از فواید گوناگون کلامى، حدیثى، ادبى، اخلاقى، تفسیرى، فقهى، فلسفى و غیر آن است.
مؤلف بزرگوار، که خود از فقیهان و فیلسوفان بنام عهد صفوى است، به خوبى از عهده شرح احادیث برآمده و در همه مباحث طرح شده در کتاب، حق مطلب را ادا کرده است.(۲۴) این کتاب را مرحوم استاد سید جلال الدین محدث ارموى، با مقدمه، تصحیح و تعلیق، در ۶ جلد، به سال ۱۳۴۶ ش / ۱۳۸۷ ق(چاپ پنجم: ۱۳۷۳ش)، به وسیله انتشارات دانشگاه تهران به چاپ رساند، و بر آن فهرستى موضوعى افزود که جلد هفتم شرح به شمار آمد.
ناگفته نماند که این شرح نیاز به تحقیق مجدد دارد؛ زیرا اولا ترجمه ها، از شرح و توضیح جدا نشده است؛ ثانیا منبع روایات و سخنان داخل متن ـ که بسیار است ـ، نشان داده نشده است؛ و ثالثا از فهارس فنى تهى است.
ج. تکمله های کتاب غررالحکم و دررالکلم
۱. عیون الحکم و المواعظ و ذخیره المتعظ و الواعظ: نوشته کافی الدین ابوالحسن علی بن محمد بن حسن بن ابى نزال لیثى واسطى، معروف به «ابن شرفیه» از علماى قرن ششم هجرى.
این کتاب، حاوى بیشترین سخنان کوتاه امیرالمؤمنین علی(ع) است و در آن ۱۳۶۲۸ حدیث گردآمده است. نویسنده، این نوشتار را در سى باب و ۹۱ فصل تنظیم نموده است که ۲۹ باب آن به ترتیب حروف الفبا است و در باب سی ام، سخنان کوتاه حضرت را درباره توحید و وصایا آورده است. اما نسخه هاى خطى این کتاب ـ حتى نسخه اى که به دست صاحب ریاض العلماء رسیده ـ فاقد باب سیام بوده است.(۲۵)
به نظر میرسد که علامه مجلسى، به نسخه کامل آن دسترسى داشته است؛(۲۶) زیرا در بحارالانوار، خطبه اول نهج البلاغه را به نقل از این کتاب آورده است؛ در صورتى که خطبه ها و وصایا در باب سی ام آن بوده است.(۲۷) این کتاب، اخیرا(۱۳۷۷ ش/ ۱۴۱۹ق) به همت آقاى حسین حسینى بیرجندى، در ۵۶۶ صفحه وزیرى به همت انتشارات مؤسسه «دارالحدیث» به زیور طبع آراسته شده است.
همچنین علامه میرزا محمد تقى خان سپهر کاشانى(لسان الملک)(م ۱۲۹۷ق) آن را با اضافاتى همراه با ترجمه فارسى بخشى از آن، در جلدهاى پنجم و ششم «ناسخ التواریخ» نقل کرده و مکرر به چاپ رسیده است.(تهران، اسلامیه، ۱۳۸۳ ق/ ۱۳۴۲ش)
این کتاب را احمد بن محمد بن خلف تلخیص کرده و آن را «المحکم المنتخب من عیون الحکم» نامیده است که نسخه اى از آن، در کتابخانه دانشگاه قرویین در فاس و مراکش(تحریر سال ۱۱۵۲ق) موجود است.(۲۸)
۲. الجواهر العلیه فى الکلمات العلویه: نوشته على بغدادى. این کتاب، به ترتیب حروف الفبا، و به عنوان تکمله کتاب غررالحکم و دررالکلم نوشته شده(۲۹) و مؤلف، سپس آن را به نام «منتخب الجواهر» تلخیص کرده است.(۳۰) این کتاب، به زبان فارسى نوشته شده و نسخه اى بی تاریخ از آن ـ به خط نسخ سیف الدین محمود ـ تحریر قبل از سال ۱۱۹۵ق، در ۱۰۹ ورقه در کتابخانه دانشگاه تهران موجود است.(۳۱).
۳. الحکم من کلام الامام أمیرالمؤمنین علی(ع): این کتاب، را گروه حدیث بنیاد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى، زیر نظر استاد کاظم مدیر شانه چى تدوین کرده و شامل ۱۵۹۷۸ حدیث، از کتابهاى «نهج البلاغه»، «غررالحکم»، «عیون الحکم»، «دستور معالم الحکم»، «شرح ابن أبی الحدید» و «بحارالأنوار» است و در دو جلد به سال ۱۴۱۷ ق/ ۱۳۷۶ش، از سوى بنیاد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى به چاپ رسیده است.
د. تلخیص های کتاب غررالحکم و دررالکلم
۱. شرح صد کلمه قصار: تألیف محدث نامى، حاج شیخ عباس قمى(۱۲۹۴ـ۱۳۵۹ق). این کتاب،مکرر به چاپ رسیده است. همچنین انتشارات مؤسسه در راه حق نیز آن را در ۱۲۰ صفحه(جیبى) در سال ۱۳۷۰ش، به چاپ رسانیده است.
۲. کلمات علیه غراء: تألیف مکتبى شیرازى. وى شصت کلمه قصار حضرت را به نظم فارسى درآورده و پس از آن، براى توضیح هر یک تمثیلى نیز به نظم آورده است. مجموع اشعار این کتاب ۱۵۰۰ بیت است و به همت حسین کوهى کرمانى در سال ۱۳۱۳ش، در تهران چاپ شده است. این کتاب را اخیرا دفتر نشر میراث مکتوب(تهران) تحقیق و چاپ کرده است.
۳. حقیقت نامه: نوشته جهانگیر خان ناظم الملک ضیایى. این کتاب، منظومه اى فارسى، شامل بخشى از کلمات قصار حضرت علی(ع) است. و به سال ۱۳۳۱ق، در اسلامبول چاپ شد.
۴. چهل حدیث حضرت علی(ع): از حسین بن یوسف الدین هروى. در این کتاب، چهل حدیث علوى به نظم فارسى درآمده است و به خط شاه محمود نیشابورى و به اهتمام و تصحیح کاظم مدیر شانه چى چاپ شده است. چاپ سوم کتاب را بنیاد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى در سال ۱۳۷۶ش، در ۶۴ صفحه بر عهده گرفت.
۵. منتخب الغرر: از سید زین العابدین بن ابیالقاسم طباطبایى(۳۲).
۶. الأمثال و الحکم المنتخب من غررالحکم: مؤلف، کلمات قصار حضرت را که مناسب با مثل بوده، به ترتیب حروف الفبا در ۷۷ ورقه گردآورده است.(۳۳).
۷. نظم الغرر و الدرر: به خامه شیخ ابراهیم بن شهاب الدین احمد تبریزى حصفکى، معروف به ابن الملا، از علماى شهر حلب(مقتول ۱۰۰۳ق).(۳۴).
۸. ابواب الحکم: اثر کمال الدوله محمد حسن میرزاى قاجار. وى ۴۳۰ حدیث از کلمات قصار حضرت را که جنبه اخلاقى و اجتماعى دارند، به فارسى ترجمه براساس حروف تهجى مرتب کرده است. این کتاب، در سال ۱۳۱۹ق، در تهران چاپ شد.
۹. کلمات قصار: اثر احمد على سپهر. وى ۵۷۰ حدیث را که بیشتر جنبه اخلاقى دارد، انتخاب و به فارسى و فرانسه ترجمه کرده و همراه با مقدمه اى شیوا درباره امیرالمؤمنین على (ع)، در تهران به چاپ رسانیده است.
۱۰. محفظه الأنوار فى شرح بعض کلمات القصار: نوشته سید عبدالله بلادى بوشهرى(۱۲۹۱ـ۱۳۷۲ق). این کتاب، به فارسى نوشته و به سال ۱۳۴۳ق، در شیراز چاپ شده است.(۳۵).
۱۱. شکوفه هاى خرد یا سخنان علی(ع): نوشته ابوالقاسم حالت. نویسنده، احادیثى از حضرت علی(ع) را به فارسى و انگلیسى ترجمه کرده و هر کدام را در قالب یک رباعى درآورده است. این کتاب، در ششصد صفحه در تهران به چاپ رسیده است.
۱۲. هزار حدیث از امام علی(ع): نوشته کاظمى خلخالى. این کتاب به سال ۱۳۶۳ش، در تهران در ۱۶۸ صفحه(وزیرى) به چاپ رسیده و نویسنده در چاپهاى بعدى شمار احادیث را به دو هزار حدیث افزایش داده است.
۱۳. تلخیص غررالحکم: از سید ابوالقاسم مرعشى. این کتاب، ترجمه و تلخیص «غرر» است و بر طبق حروف الفبا ترتیب یافته و به خط مرحوم طاهر خوشنویس در سال ۱۳۶۸ق، در تهران توسط کتابفروشى حافظ در ۳۶۹ صفحه(قطع بغلى کوچک) به چاپ رسیده است.
۱۴. حلیه الصالحین فى شرح کلمات امیرالمؤمنین(ع): اثر ملاحیدر على بن محمد على هندى. این کتاب، در ۱۷۶ صفحه(بین وزیرى و رحلى) در سال ۱۲۹۴ق، در چاپخانه حیدرى در حیدرآباد دکن، به چاپ رسیده است.(۳۶).
۱۵. منتخب الغرر: اثر فضل الله کمپانى. این کتاب، شامل دو هزار حدیث از «غررالحکم» است و انتشارات مفید در تهران آن را چاپ کرده است.
ه. فهارس موضوعى کتاب غررالحکم و دررالکلم
۱. فهرست موضوعى کتاب غررالحکم و دررالکلم: اثر میرجلال الدین محدث ارموى.
در این کتاب، احادیث کتاب غررالحکم و دررالکلم در ۵۷۴ باب دسته بندى شده و در ۴۳۴ صفحه(رقعى) با عنوان جلد هفتم «شرح آقا جمال خوانسارى» به چاپ رسیده است. استاد سید هاشم رسولى محلاتى، این فهرست را تکمیل، اعراب گذارى و ترجمه کرده و دفتر نشر فرهنگ اسلامى به سال ۱۳۷۷ش، آن را در دو جلد چاپ کرده است.
راقم سطور، احادیث این فهرست را با کتاب غررالحکم و دررالکلم ترجمه انصارى مطابقت و اختلاف نسخه هاى آن را ضبط کرده است؛ آنگاه احادیثى را که در نسخه انصارى موجود است. ولى در شرح آقاجمال نیست و یا بالعکس؛ مشخص کرده و بر تعداد ابواب آن افزوده است.
۲. فهرست موضوعى کتاب غررالحکم و دررالکلم: اثر ناصرالدین انصارى قمى. مؤلف در این فهرست ـ که براساس ترجمه انصارى تنظیم یافته است ـ متن کتاب غررالحکم و دررالکلم را با نسخه چاپ دانشگاه سنجیده و نسخه بدلها را افزوده و کاستیها و افزایشها را در هر دو چاپ، نشان داده است.(مخطوط)
۳. تصنیف کتاب غررالحکم و دررالکلم: تألیف مصطفى و حسین درایتى. این کتاب در ۵۶۴ صفحه(وزیرى) در ۱۳۷۸ش، در چاپخانه انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى(نوبت دوم) به چاپ رسید.
۴. جلوه هاى حکمت: اثر سید اصغر ناظم زاده قمى. مؤلف، این کتاب را به عنوان «گزیده موضوعى کلمات امیرالمؤمنین»، در ۲۲۵ موضوع نگاشته و اکثر قریب به اتفاق آن را از احادیث کتاب غررالحکم و دررالکلم انتخاب کرده است. این کتاب، در سال ۱۴۱۵ ق/ ۱۳۷۳ش، در ۶۷۰ صفحه(وزیرى) به چاپ رسیده است. چاپ سوم آن را به تازگى انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم در ۶۸۸ صدر سال ۱۳۷۸ش، به بازار کتاب عرضه کرده است. ترجمه اردوى این کتاب، به نام «تجلیات حکمت» در سال ۱۳۷۴ش، در ۵۵۹ صفحه توسط انتشارات انصاریان به چاپ رسیده است.
۵. هدایه العلم: نوشته سید حسین شیخ الاسلامى تویسرکانى. این کتاب، فهرست موضوعى کتاب غررالحکم و دررالکلم است و نویسنده آن را به نام «گفتار امیرالمؤمنین(ع)» به فارسى ترجمه کرده است. این کتاب، همراه با متن احادیث در دو جلد(وزیرى) در ۱۶۵۰ صفحه در سال ۱۳۷۴ش، توسط انتشارات انصاریان به چاپ رسیده است.
۶. فهرست موضوعى نهج البلاغه و غررالحکم: تألیف علیرضا برازش. مؤلف، احادیث هر باب را از این دو کتاب، انتخاب و ترجمه کرده و در نظر داشته که هر باب را به طور جداگانه منتشر کند که از آن، «واژه هاى ایثار و شجاعت» تاکنون انتشار یافته است.
۷. نظم الغرر و نضد الدرر: از ملاعبدالکریم بن محمد یحیى بن محمد رفیع قزوینى، معاصر شاه سلطان حسین صفوى(م ۱۱۳۵ق).
وى «غررالحکم» را در ۹۹ باب ـ به عدد اسماى حسناى الهى ـ و هر باب را در موضوعى خاص، منظم گردانیده و در ذیل پارهاى از کلمات، آیه یا آیاتى از قرآن و چند حدیث از ائمه معصومین(ع) را افزوده است. ترجمه احادیث و افزودن قصص و اشعار از دیگر مزایاى کتاب است. از این کتاب شریف، پنج مجلد(۲۰ باب) در دست است که نسخه مجلد اول(ابواب ۱ و ۲ و ۳) در کتابخانه آستان قدس، نسخه جلد دوم(ابواب ۴ و ۵) در کتابخانه آقاى محسن نعمت اللهى در اصفهان، نسخه جلد سوم و چهارم(ابواب ۶ و ۷ و ۸ و ۹ و ۱۰ و ۱۱ و ۱۲ و ۱۳) در کتابخانه مجلس شوراى اسلامى، نسخه جلد پنجم(ابواب ۱۵ و ۱۶ و ۱۷ و ۱۸ و ۱۹ و ۲۰) ـ بدون باب چهاردهم ـ نیز در کتابخانه مجلس موجود است. نیز نسخه هاى متعددى از آن در قم و تهران و تبریز موجود است و آقاى رسول جعفریان، بخشى از آن را با نام «بقا و زوال دولت در کلمات سیاسى امیرمؤمنان» براى چاپ به انتشارات کتابخانه آیت الله مرعشى نجفى، سپرده و در سال ۱۳۷۳ش، به چاپ رسیده است.(۳۷)
و. معجم های کتاب غررالحکم و دررالکلم
۱. معجم الفاظ غررالحکم و دررالکلم: تألیف مصطفى درایتى. این کتاب، به سال ۱۳۷۲ش، در ۱۵۵۶ صفحه وزیرى، توسط انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى به چاپ رسیده است.
۲. المعجم المفهرس لألفاظ غررالحکم و دررالکلم: نوشته علیرضا برازش. این کتاب را انتشارات امیرکبیر در دو جلد به سال ۱۳۷۱ش، چاپ کرده است.
پى نوشت ها
۱) نهج البلاغه، ص۵۲(ترجمه انصارى).
۲) مقدمه کتاب غررالحکم و دررالکلم، ص۷ـ۸(ترجمه انصارى)؛ «تدوین سخنان حکیمانه امیرمؤمنان»، در المحقق الطباطبائى فى ذکراه السنویه الاولى، ج۳، ص۱۲۳۹ـ.۱۲۹۵.
۳) مقدمه کتاب غررالحکم و دررالکلم، صخ،(ترجمه انصارى).
۴) ر.ک: ریاض العلماء، ج۳، ص۲۸۱ـ۲۸۲؛ مقدمه کتاب غررالحکم و دررالکلم، صذ،(ترجمه انصارى).
۵) مناقب آل ابیطالب، ج۱، ص۳۴.
۶) معالم العلماء، ص۸۱، ش۵۴۹.
۷) بحارالانوار، ج۱، ص۱۶و۳۴.
۸) خاتمه مستدرک، ج۳، ص۹۲ـ۹۶؛ مقدمه غررالحکم، صرـز،(ترجمه انصارى).
۹) المحقق الطباطبائى، ج۳، ص۱۲۸۱.
۱۰) ریاض العلماء، ج۳، ص۲۸۴.
۱۱) الذریعه، ج۵، ص۲۷۸.
۱۲) ریاض العلماء، ج۳، ص۲۸۴.
۱۳) کشف الظنون، ج۱، ص۶۱۶.
۱۴) مقدمه کتاب غررالحکم و دررالکلم، صس،(ترجمه انصارى)؛ ریحانه الادب، ج۱، ص۲۸.
۱۵) مقدمه کتاب غررالحکم و دررالکلم(شرح آقا جمال خوانسارى)، محدث ارموى، ج۱، صعط.
۱۶) ر.ک: فهرست الفبایى نسخه هاى خطى کتابخانه آستان قدس؛ مقدمه کتاب غررالحکم و دررالکلم، صش(ترجمه انصارى).
۱۷) ترجمه کتاب غررالحکم و دررالکلم، ص۳ـ۴(انصارى).
۱۸) ترجمه کتاب غررالحکم و دررالکلم، ص۴.
۱۹) مقدمه کتاب غررالحکم و دررالکلم، صش۱۳.
۲۰) الذریعه، ج۱۴، ص۱۳۷؛ الغدیر، ج۴، ص۱۹۳؛ مصادر نهج البلاغه و اسانیده.
۲۱) الذریعه، ج۴، ص۱۲۱.
۲۲) الذریعه، ج۱۶، ص۳۸.
۲۳) الذریعه، ج۱۶، ص۳۹(به نقل از: فهرست کتابخانه، ص۹۷).
۲۴) ر.ک.: اسلامى، سید حسن، «نگاهى به شرح آقاجمال خوانسارى بر غررالحکم»، مجله علوم حدیث، ش۱۱، ص۸۳ـ۸۸(بهار ۱۳۷۸)؛ مهدوى راد، محمد على، «شرح غررالحکم آقا جمال خوانسارى»، مجله آینه پژوهش، ش۵۵، ص۶۴ـ۷۳(بهار ۱۳۷۸).
۲۵) ریاض العلماء، ج۴، ص۲۵۳؛ الذریعه، ج۱۵، ص۳۷۹؛ غررالحکم، ص۷(انصارى).
۲۶) المحقق الطباطبائى، ج۳، ص۱۲۹۴.
۲۷) بحارالانوار، ج۱، ص۳۴.
۲۸) المحقق الطباطبائى، ج۳، ص۱۲۹۵(به نقل از: فهرست کتابخانه دانشگاه قرویین، ج۲، ص۴۰۵).
۲۹) الذریعه، ج۵، ص۲۷۳
۳۰) کشف الحجب، ص۵۵۱.
۳۱) الذریعه، ج۲۲، ص۳۹۴.
۳۲) مصادر نهج البلاغه و اسانیده، ج۱، ص۷۵.
۳۳) مصادر نهج البلاغه و اسانیده، ج۱، ص۷۵.
۳۴) مصادر نهج البلاغه و اسانیده، ج۱، ص۷۵.
۳۵) الذریعه، ج۲۰، ص.۱۵۲
۳۶) الذریعه، ج۷، ص۸۱ـ.۸۲
۳۷) الذریعه، ج۲۴، ص۲۱۸؛ فهرست کتابخانه سپهسالار(مدرسه عالى شهید مطهرى)، ج۲، ص۱۰۵؛ مقدمه شرح غررالحکم، صلج ـ لز.
محمد مهدى ابراهیمى نصر
