آشنایی با کتاب ارشاد شیخ مفید

کتاب ارشاد شیخ مفید یا «اَلْإرْشاد فی مَعْرفه حُجَجِ الله عَلَی الْعِباد» (تألیف: ۴۱۱ق) معروف به «الارشاد» کتابی کلامی تاریخی به زبان عربی درباره تاریخ اهل بیت (ع)، نوشته ابو عبدالله محمد بن محمد بن نعمان عکبری بغدادی معروف به شیخ مفید متوفای ۴۱۳ هجری قمری از متکلمان و فقهای برجسته شیعه است. کتاب ارشاد در دو بخش تشکیل شده که بخش اعظم آن به شرح حال و ذکر فضایل امام علی (ع) و شرح زندگانی امام حسین (ع) و واقعه کربلا اختصاص دارد.

به دلیل اهمیت و جایگاه این کتاب، پژوهش های فراوانی درباره آن صورت گرفته است. کتاب ارشاد، تاریخ زندگانی ائمه اطهار (ع) است که شیخ مفید با توجه به روایاتی که در اختیار داشته جمع آوری نموده است. شیخ مفید در این کتاب به فضایل اهل بیت (ع) و یاران آنان نیز اشاره دارد.

ارزش و اعتبار کتاب ارشاد

کتاب الإرشاد از معتبرترین منابع روایی شیعه درباره تاریخ ائمه (ع) به شمار می آید و بسیاری از منابع مهم شیعه که به زندگانی ائمه (ع) پرداخته اند، این کتاب را مستند خود قرار داده اند. این کتاب از مصادر کتاب بحارالانوار نیز می باشد.[۱] کتاب الإرشاد بهترین کتاب برای دستیابی به منابع اولیه شیعه درباره زندگانی و فضایل ائمه (ع) است. آقا بزرگ تهرانی در «الذریعه الی تصانیف الشیعه» درباره کتاب می نویسد:

«این کتاب درباره زندگانی دوازده امام (ع) است. بعد از شیخ مفید هر کس در این باره کتابی نگاشته، این کتاب را مستند خود قرار داده است».[۲]

انگیزه و تاریخ نگارش کتاب ارشاد

شیخ مفید این کتاب را به درخواست یکی از شیعیان نگاشته است. وی در آغاز کتاب می نویسد: «من بنا به درخواست شما در این کتاب نام ائمه هدی (علیهم السلام) و تاریخ زندگانی آن ها و محل قبر و حرم آن بزرگواران را آورده ام. همچنین به بخشی از روایات، درباره شان و مقام آن امامان معصوم (ع) نیز اشاره دارم، تا عقیده شما به دین از روی آگاهی و شناخت باشد».[۳]

شیخ مفید کتاب «الإرشاد» را در سال ۴۱۱ق یعنی دو سال قبل از وفاتش نگاشته است.[۴]

شیوه نگارش کتاب ارشاد

شیخ مفید در کتاب الإرشاد همانند یک کتاب تاریخی عمل نموده و به بیان حوادث تاریخی پرداخته است. علاوه بر آن، این کتاب، یک کتاب عقیدتی نیز به شمار می آید؛ زیرا در آن به بسیاری از عقائد شیعه اشاره شده است. همچنین مؤلف در این کتاب مانند کتاب های روایی، مطالب را با ذکر سند آورده و این کار ارزش و اعتبار آن را بالا برده است.

مفید، کتابش را در یک مقدمه و دوازده باب به تعداد ائمه شیعه (ع) تنظیم کرده است بخش عمده و بیشترین حجم کتاب پیرامون امیر مومنان علی (ع) است و پس از آن زندگانی دیگر امامان معصوم (ع) نقل می گردد. در ذیل هر باب از سه تا سیزده فصل را با عناوین مختلف مربوط به مسائل تاریخی عام (حوادث مسلمانان)، مسائل تاریخی هر امام (ولادت، سرگذشت و شهادت)، فضائل، اصحاب، کلمات و خطبه ­ها، اولاد، فضیلت زیارت، کرامات و معجزات، و مناظرات و احتجاج های آن بزرگواران منعقد ساخته است.[۵]

محتوای کتاب ارشاد

باب اول کتاب ارشاد شیخ مفید شامل: علی (ع) کیست؟، در باب اخبار و فضائل و مناقب و کلمات حکمت آمیز و معجزات و آثار برجسته علی (ع)، پاره ای از سخنان علی (ع)، فرزندان علی (ع) و تعداد آنان.

باب دوم شامل: امام حسن (ع)، فرزندان امام حسن (ع).

باب سوم شامل: امام حسین (ع)، فضائل حسین و زیارت و ذکر مقتل و مصائب او.

باب چهارم شامل: امام سجاد (ع)، تاریخ ولادت و دلائل امامت و مدت عمر و خلافت و زمان وفات و سبب شهادت و محل دفن، بخشی از اخبار و فضائل آن حضرت، اسامی و عدد فرزندان حضرت سجاد (ع).

باب پنجم شامل: امام باقر (ع)، تاریخ ولادت و دلائل امامت و مدت عمر و خلافت و هنگام وفات و سبب شهادت و محل قبر، احوال برادران آن حضرت، فرزندان حضرت باقر (ع) و اسامی و عدد آن ها.

باب ششم شامل: امام صادق (ع)، تاریخ تولد و دلائل امامت و مدت عمر و خلافت و هنگام وفات و محل دفن، فرزندان و بخشی از فضائل و اخبار او، بخشی از اخبار و گفتار حضرت صادق (ع).

باب هفتم شامل: امام کاظم (ع)، فرزندان و تاریخ تولد و ادله امامت و مدت عمر و خلافت و زمان وفات، بخشی از فضائل و مناقب و حالاتی که دلیل بر برتری او بر دیگران است، سبب رحلت حضرت ابوالحسن (ع) و بخشی از اخبار مربوط به آن و علت دستگیری آن حضرت و محبوس کردن ایشان، فرزندان و بخشی از اخبار مربوط به آنان.

باب هشتم شامل: امام رضا (ع)، تاریخ میلاد و دلائل امامت و مدت عمر و خلافت و زمان وفات و مرقد و عدد فرزندان و مختصری از اخبار آنان، بخشی از خصوصیات و فضائل حضرت رضا (ع)، علت رحلت حضرت رضا (ع) و اخبار وارده در آن.

باب نهم شامل: امام جواد (ع)، تاریخ تولد و دلائل امامت و مدت خلافت و عمر و سبب وفات و مرقد مطهر و عدد فرزندان و بخشی از فضائل و اخبار او، بخشی از اخباری که دلیل بر امامت اوست مخصوصا آن ها که مشتمل بر تصریح و اشاره پدر بزرگوارش بوده، مناقب و دلائل و معجزات حضرت جواد (ع).

باب دهم شامل: امام هادی (ع)، تاریخ تولد و دلائل امامت و بخشی از اخبار و فضائل و مدت خلافت و عمر و علت وفات و محل قبر و عدد فرزندان و بخشی از اخبار مربوط به آن، تصریح به امامت و اشاره به خلافت آن حضرت، بیان اخبار و براهین و بینات حضرت هادی (ع)، ورود حضرت امام (ع) از مدینه به سامرا.

باب یازدهم شامل: امام عسکری (ع)، تاریخ تولد و دلائل امامت، اخباری که مشتمل بر تصریح و اشاره پدر اوست به خلافت و امامت حضرت عسکری (ع)، بخشی از اخبار و فضائل و معجزات حضرت عسکری (ع)، رحلت حضرت عسکری و مرقد مطهر و فرزند بزرگوار او.

باب دوازدهم شامل: حضرت مهدی (عج)، تاریخ میلاد و دلائل امامت و بخشی از اخبار و غیبت و آئین او در هنگام ظهور و مدت دولت الهیه او، معجزات و خوارق عادات حضرت ولی عصر (عج)، علائم و مدت ایام ظهور و بیانی از سیرت و طریقه فرمانروائی و برخی از اموری که در هنگام دولت او پیدا می شود.

نسخه های خطی کتاب ارشاد

نسخه ای در کتابخانه مرعشی نجفی که تاریخ نگارش آن ۵۶۵ ق است. این نسخه، با نسخه فضل الله راوندی در سال ۵۶۶ ق مقابله شده است.

نسخه ای در کتابخانه مجلس شورای اسلامی که تاریخ نگارش آن ۵۷۵ ق است. این نسخه با نسخه مولانا امام ضیاءالدین، مقابله گردیده است.

نسخه ای در کتابخانه سید حسین شیرازی که تاریخ نگارش آن به قرن هفتم قمری برمی گردد.

پژوهش ها پیرامون کتاب ارشاد

کتاب ارشاد شیخ مفید بارها ترجمه، شرح و تلخیص شده است.

ترجمه های کتاب ارشاد

این کتاب نخستین بار بدستور شاه سلیمان صفوی توسط محمد مسیح کاشانی معروف به ملا مسیحا با عنوان «التحفه السلیمانیه» به فارسی ترجمه شده است.[۶]

الارشاد توسط دکتر هوارد به انگلیسی ترجمه و در لندن به چاپ رسیده است.

کتاب ارشاد توسط محمدباقر بهبودی و محمدباقر ساعدی خراسانی تصحیح و ترجمه شده است. یکی از ترجمه های کتاب ارشاد توسط سیدهاشم رسولی محلاتی صورت گرفته است.

شروح و تلخیص های کتاب ارشاد

شرح الإرشاد، نوشته سیدمحمدباقر بن زین العابدین دستغیب حسینی شیرازی (م بعد ۱۰۹۲ ق).

شرح الإرشاد، (احتمالا با نام) التحفه السلیمانیه که توسط شیخ سلیمان کاشانی نوشته شده است.

المستجاد من کتاب الارشاد تألیف علامه حلی که ابوالخیر محمود بن عیسی بن رفیع (م بعد ۹۸۲ ق) آن را تنظیم کرده است.[۷]

چاپ ها

کتاب ارشاد شیخ مفید در دو جلد به زبان عربی، به وسیله کنگره جهانی هزاره شیخ مفید قم، در سال ۱۴۱۳ق در قطع وزیری چاپ و منتشر شده است. چاپ حاضر به وسیله مؤسسه آل البیت (ع) تحقیق شده و بر آن مقدمه ای نوشته اند.

پی نوشت ها

1- علامه مجلسی، بحارالانوار، ج ۱، ص ۲۷.
2- آقا بزرگ تهرانی، الذریعه، ج ۱، ص ۵۱۰.
3- شیخ مفید: الارشاد، مقدمه کتاب.
4- شیخ مفید، الارشاد، مقدمه کتاب.
5- شیخ مفید، الارشاد، فهرست کتاب.
6- آقا بزرگ تهرانی، الذریعه، ج ۳، ص ۴۴۲.
7- فهرست نسخه های خطی، کتابخانه آیت الله گلپایگانی، ج ۱، ص ۲۷۶. ج ۲، ص ۹. تهرانی، الذریعه، ج ۱۳، ص ۸۱ و ج ۲۱، ص ۳.

فهرست منابع

تهرانی، آقا بزرگ، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، انتشارات دار الاضواء، ۱۴۰۳ق.
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، انتشارات مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.
مفید، محمد، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، بیروت، انتشارات مفید، ۱۴۱۴ق.
فهرست نسخه های خطی، کتابخانه آیت الله العظمی گلپایگانی (ره)، قم، خیام، ۱۳۵۷ش.

منبع افتباس: کتابشناخت سیره معصومان (ع)، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور.