آثار دروغ و دروغگویی با نگاهی بر آیات و روایات

دروغ و دروغگویی، یکی از بدترین صفات ناپسند اخلاقی و نفسانی است که شرع، عقل و عرف، بر زشتی و قبح شدید آن اتفاق نظر و تاکید دارند. دروغ، عملی مذموم و دروغگو، شخصی پست و فرومایه در جامعه به شمار می رود. اسلام این کار ناپسند را مورد نهی شدید قرار داده و نسبت به آثار شوم و خسارت بار آن هشدار داده است. در ادامه ضمن اشاره به آیات و روایاتی پیرامون موضوع دروغ، به برخی از آثار دروغ و دروغگویی می پردازیم.

دروغ از بزرگترین گناهان کبیره

پیش از آنکه به آثار دروغ و پیامدهای نامطلوب آن در دنیا و آخرت بپردازیم، به چند روایات در نکوهش شدید دروغگویی اشاره می کنیم. در روایتی از رسول گرامی اسلام (ص)، حضرت به سه گناه که از بزرگترین گناهان کبیره به شمار می روند، اشاره می کنند. آن حضرت ابتدا می فرمایند: «بزرگترین گناهان سه چیز است شرک به خداوند و عاق والدین.» و در حالی که تکیه داده بودند به ناگاه نشسته و می فرمایند: « أَلاَ وَ قَوْلُ اَلزُّورِ وَ شَهَادَةُ اَلزُّورِ؛ بدانید سومی سخن دروغ و شهادت دروغ است.»[1]

همچنین از دروغ به عنوان کلید تمام بدی ها یاد شده است؛ امام حسن عسکری (ع) می فرمایند: «جُعِلَتِ اَلْخَبَائِثُ فِي بَيْتٍ وَ جُعِلَ مِفْتَاحُهُ اَلْكَذِبُ؛[2] تمام پلیدی ها در خانه ای قرار دارد و کلید آن خانه دروغ است».

در روایتی دیگری، امام باقر (ع) شراب و دروغ را به عنوان کلید بدی ها معرفی می کنند و دروغگویی را از شراب هم بدتر می دانند: «إِنَّ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ لِلشَّرِّ أَقْفَالاً وَ جَعَلَ مَفَاتِيحَ تِلْكَ اَلْأَقْفَالِ اَلشَّرَابَ وَ اَلْكَذِبُ شَرٌّ مِنَ اَلشَّرَابِ؛[3] همانا خداوند عزوجل برای بدی قفل هایی قرار داده است و کلید این فقل ها دو چیز است شراب و دروغ؛ و شراب از دروغ بدتر است.» این روایات به روشنی ثابت می کند که دروغگویی از شدیدترین و بدترین گناهان کبیره است.

آثار دروغ در زندگی دنیا

دروغگویی نه تنها از گناهان کبیره و موجب دوری از خداوند است، بلکه بر زندگی دنیوی انسان نیز تاثیرات زیانباری دارد. برخی از مهمترین پیامدها و آثار دروغ در دنیا عبارتند از:

۱. کاهش رزق و روزی

یکی از آثار دروغ در دنیا، کاهش رزق و روزی است. امام علی (ع) می فرمایند: «اِعْتِيَادُ اَلْكَذِبِ يُورِثُ اَلْفَقْرَ؛[4] عادت به دروغگویی، فقر را در پی دارد». بنابراین اگر کسی می خواهد در دنیا دچار تنگدستی نشود، باید دروغگویی را از زندگی خود کنار بگذارد.

۲. فراموشی و ضعف حافظه

از دیگر آثار دروغ در زندگی، کاهش قدرت حافظه است. در روایات اهل بیت (ع) آمده است که دروغگویی، باعث فراموشی و ضعف حافظه می شود. امام صادق (ع) می فرمایند: «إِنَّ مِمَّا أَعَانَ اَللَّهُ بِهِ عَلَى اَلْكَذَّابِينَ اَلنِّسْيَانَ؛[5] از چیزهایی که به وسیله آن خداوند به دروغگویان کمک نموده، فراموشی است». البته این اثر از آثار دروغ برای دروغگو نعمتی است تا بلکه به خود آید و از این گناه دست بردارد، شاید سخن امام (ع) نیز به همین موضوع اشاره داشته باشد.(در برخی منابع، روایت فوق چنین ترجمه شده است که: از جمله كمك هاى خداوند بر ضد دروغگويان، فراموشى است. در اینصورت نیازی به توضیحی که اشاره شد نداریم.)

دروغ، حافظه انسان را نسبت به مطالبی که باید به خاطر داشته باشد، زایل می کند. این اثر از آثار دروغ چنان قوی است که گاهی دروغگو نسبت به آنچه که گفته، فراموش کار می شود و عملی از او سر میزند که خلاف گفته اش را اثبات می کند. برادران یوسف، چون یوسف را در چاه انداختند، پیراهن وی را به خون گوسفندی آغشته کردند و گفتند: گرگ او را دریده است. در حالی که متوجه نبودند که وقتی گرگ بچه را بدرد، می بایست پیراهن پاره شود و جز اندکی از آن چیزی باقی نماند، زیرا گرگی یافت نمی شود که لباسی از تن کودکی درآورد و آنگاه وی را ببلعد، مگر گرگ های انسی.

قرآن کریم به زیبایی به این مطلب اشاره کرده است: «وَ جَاءُوا عَلَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ؛[6] و پيراهن او را با خونى دروغين آغشته ساخته، نزد پدر آوردند». «کذب» مصدر و برای مبالغه آمده است، یعنی برادران پیراهن را به خونی که دروغ آن واضح و آشکار بود، آغشته نموده و به حضور پدر آوردند.

۳. رسوایی و کاهش اعتبار اجتماعی

یکی دیگر از آثار دروغ و دروغگویی، روسیاهی و رسوایی در جامعه است. پیامبر (ص) می فرماید: «إِيَّاكَ وَ اَلْكَذِبَ فَإِنَّ اَلْكَذِبَ يُسَوِّدُ اَلْوَجْهَ؛[7] از دروغگویی بپرهیزید که روسیاهی به بار می آورد». دروغگو، اعتبار اجتماعی اش را از دست می دهد و کسی دیگر به حرف های او اعتماد نمی کند. امام صادق (ع) می فرماید: «لاَ تَكْذِبْ فَيَذْهَبَ بَهَاؤُكَ؛[8] دروغ نگو [اگر چنین کنی] ارزش خود را از دست می دهی».

آثار دروغ در زندگی معنوی و اخروی

مهمتر از آثار دروغ در دنیا، تاثیراتی مخربی است که دروغ بر زندگی معنوی انسان و مسیر رشد و کمال او دارد. آیات و روایات فراوانی درباره آثار دروغ و موانعی که برای تقرب به خداوند ایجاد می کند، نقل شده است. در ادامه به سه مورد از این قبیل آثار دروغ اشاره می کنیم:

۱. نفرین خداوند و دوری از رحمت او

یکی از آیات هشداردهنده قرآن نسبت به آثار دروغ، نفرینی است که خداوند در قرآن نسبت به دروغگویان به کار می برد: «قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ؛[9] كشته باد دروغگويان.» تعبیر «کشته باد» كنايه اى است از نوعى طرد و محروم كردن كسى از رستگارى. اصل كلمه “خرص” عبارتست از سخنى كه با گمان و تخمين و بدون علم زده شود، و چون چنين سخنى در خطر اين هست كه دروغ در آن رخنه كرده باشد، لذا دروغگو را هم “خراص” گفته اند. منظور از خراصان در اینجا کسانی هستند که به دروغ نسبت به معاد و روز جزاء تردید ایجاد می کنند.

۲. مانع سعادت اخروی و هدایت الهی

بالاترین خسارتی که برای انسان می توان تصور کرد، از دست دادن سعادت اخروی و رستگار نشدن اوست. از همین رو می توان ادعا کرد بدترین اثر از آثار دروغ، مانع بودن آن برای سعادت است.

قرآن افترا زنندگان به خدا را اهل فلاح و رستگاری نمی داند: «قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ؛[10] بگو: آنها كه به خدا دروغ می بندند، هرگز رستگار نمی ‌شوند.» اصولا دروغ با رستگاری جمع نمی شود چه رسد به دروغ بستن بر خداوند و پیامبران الهی.

همانطور که بیان شد دروغگویی، کلید هر شر و بدی است و سرانجام کسی که آن را رها نمی کند آتش است. پیامبر اکرم (ص) می فرماید: «إِيَّاكُمْ وَ اَلْكَذِبَ فَإِنَّ اَلْكَذِبَ يَهْدِي إِلَى اَلْفُجُورِ وَ اَلْفُجُورَ يَهْدِي إِلَى اَلنَّارِ[11] از دروغ بپرهیزید؛ زیرا دروغ و دروغگویی، انسان را به گناهان می کشاند و گناه نیز انسان را روانه آتش می کند.»

به همین خاطر است که قرآن نابودی ایمان را یکی از آثار دروغ معرفی می کند: «إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَ أُولئِكَ هُمُ الْكَاذِبُونَ؛[12] تنها كسانى به خدا دروغ می بندند كه به آيات خدا ايمان ندارند؛ آرى، دروغگويان واقعى آنها هستند».

این سخن هنگامی صادر شد که دشمنان اسلام و مشرکان نادان، هنگامی که نسخ در بعضی از آیات قرآن را می دیدند که بر اثر تغییر شرایط گاه بعضی از احکام الهی جای خود را به احکام تازه ای می داد، بهانه ای به دست آورده و پیامر اسلام (ص) را متهم به دروغ می کردند. قرآن در پاسخ این ها می گوید پیامبر (ص) وحی الهی را که روح القدس از سوی خداوند بر او نازل کرده است بیان می کند و آثار ایمان و صدق و راستی از تمام سخنان او هویدا است، کسانی دروغ می گویند که به خدا ایمان ندارند، یعنی ایمان با دروغ جمع نمی شود، و مومنان حقیقی زبانشان جز به صدق و راستی گردش نمی کند.

امام علی (ع) می فرماید: «جَانِبُوا اَلْكَذِبَ فَإِنَّهُ مُجَانِبُ اَلْإِيمَانِ؛[13] از دروغ بپرهيزيد كه دروغ، با ایمان جمع نمی شود». در روایتی دیگر امام باقر (ع) درباره تضاد دروغ و دروغگویی با ایمان می فرمایند: «إِنَّ اَلْكَذِبَ هُوَ خَرَابُ اَلْإِيمَانِ؛[14] همانا دروغ، نابودکننده ایمان است».

بر این اساس در آیات قرآن، یکی از آثار دروغ، عدم هدایت شمرده شده است. خداوند می فرماید: «إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ كَاذِبٌ كَفَّارٌ؛[15] خداوند آن كس را كه دروغگو و ناسپاس است هرگز هدايت نخواهد كرد». در آیه دیگر آمده است: «إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ؛[16] خداوند كسى را كه اسرافكار و بسيار دروغگوست، هدايت نمی کند.»

از مهمترین اموری که زمینه گمراهی را فراهم می سازد، دروغ و اسراف و کفران نعمت است که در دو آیه فوق به آن اشاره شده است. بنابراین یکی از مهمترین آثار دروغ، گمراهی انسان و دوری از هدایت الهی است. ممکن است مورد این دو آیه دروغ بستن بر خدا، و انحراف از اصل توحید بوده باشد، ولی مورد، هرگز مُخَصِّص نیست؛ یعنی خصوصیت مورد، مانع از عمومیت حکم کلی که در این دو آیه وارد شده است نمی شود.

۳. رشد و استمرار نفاق

از دیگر آثار دروغ و دروغگویی، رشد و استمرار نفاق در انسان است. نفاق یعنی مطابق نبودن ظاهر و باطن. سخن چون از لب خارج شد، اگر مطابق درون سخنگو نباشد، از بارزترین مصادیق نفاق لغوی شمرده می شود و طبیعتاً چون این سخن پیامدهای بدی دنبال دارد، سخنگو را به سوی نفاق مصطلح می کشاند. رسول گرامی اسلام (ص) می فرمایند: «اَلْكَذِبُ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ اَلنِّفَاقِ؛[17] کذب، دری از درهای نفاق است».

خداوند درباره منافقان می فرماید: «فَأَعْقَبَهُمْ نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ إِلَی يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَ بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ؛[18] اين عمل، روحِ نفاق را، تا روزى كه خدا را ملاقات كنند، در دلهايشان برقرار ساخت. اين سزاى شكستن پيمانى است كه با خدا بسته بودند و سزاى دروغ هايى است كه می گفتند.»

گفتنی است که تخلف از عهدهایی که با خدا بسته شده، نوعی دروغ عملی است. آیه فوق با صراحت می گوید شکستن عهد و پیمان الهی و دروغ گفتن، روح نفاق را در دل انسان تا پایان عمر زنده نگه می دارد، و چه کیفری از این بدتر. رابطه دو گناه پیمان شکنی و دروغ با نفاق روشن است؛ زیرا نفاق چیزی جز دوگانگی ظاهر و باطن نیست. پیمان شکنان دروغگو نیز تظاهر به پایبند بودن به تعهدات و صداقت و راستی می کنند، در حالی که چهره باطن آنها چیزی غیر از آن است.

خداوند یکی از علل گرفتاری منافقان در عذاب را دروغ پردازی های آنان عنوان می کند: «فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا وَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ؛[19] در دلهاى آنان يك نوع بيمارى است؛ خداوند بر بيمارى آنان افزوده؛ و به خاطر دروغهايى كه می گفتند، عذاب دردناكى در انتظار آنهاست».

طبق این آیه، عذاب منافقین به خاطر دروغ های آنهاست و این نشان می دهد که بدترین کار منفاقان، دروغگویی آنها بوده است که عذاب الیم مستند به آن شده، در حالی که گناهان زیاد دیگری نیز داشتند.

جمع بندی

دروغ و دروغگویی، از جمله گناهان بزرگی است که بارها در آیات و روایات بر لزوم ترک آن تاکید شده است. این صفت ناپسند اخلاقی، آثار و پیامدهای منفی فراوانی در دنیا و آخرت دارد؛ از جمله آثار دروغ در دنیا، کاهش روزی، ضعف حافظه و کاهش اعتبار اجتماعی است. همچنین آثار دروغ در زندگی معنوی نیز خسارت های جبران ناپذیری دارد. دروغگویی، نفرین خداوند را به دنبال دارد و  باعث دور شدن از سعادت اخروی و از بین رفتن ایمان می شود. همچنین از دیگر آثار دروغ می توان به رشد و استمرار نفاق در انسان اشاره کرد.

پی نوشت ها

[1] دیلمی، ارشاد القلوب، ج ۱، ص ۱۸۵.

[2] مجلسی، بحارالانوار، ج ۶۹، ص ۲۶۳.

[3] مجلسی، بحارالانوار، ج ۶۹، ص ۲۶۱.

[4] مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۳، ص ۳۱۴.

[5] مجلسی، بحارالانوار، ج ۶۹، ص ۲۵۱.

[6] یوسف/۱۸.

[7] مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۴، ص ۶۷.

[8] مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۱۹۹.

[9] ذاریات/۱۰.

[10] یونس/۶۹.

[11] مجلسی، بحارالانوار، ج ۶۹، ص ۲۶۳.

[12] نحل/ ۱۰۵.

[13] مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۹.

[14] مجلسی، بحارالانوار، ج ۶۹، ص ۲۴۷.

[15] زمر/۳.

[16] غافر/ ۲۸.

[17] ورام، تنبیه الخواطر و نزهة النواظر، ج ۱، ص ۱۱۳.

[18] توبه/۷۷.

[19] بقره/ ۱۰.

فهرست منابع

1. قرآن کریم.
2. دیلمی، حسن بن محمد، ارشاد القلوب، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۰.
3. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
4. ورام، مسعود بن عیسی، تنبیه الخواطر و نزهة النواظر، بیروت ـ لبنان، مکتبة الفقیه، بی تا.

منابع اقتباس

• طباطبایی، محمد حسین، تفسیر المیزان، ج۱۸، ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه بقم ـ دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۸، ص ۵۵۱.
• غضنفری، علی، اخلاق در قرآن و سنت، تهران، ج۱، دانشکده علوم قرآنی تهران، ۱۳۹۲، ص ۴۱۵ـ۴۲۲.
• مکارم شیرازی، ناصر، اخلاق در قرآن، ج ۳، قم، مدرسة الامام علی بن أبی طالب، ۱۳۸۵. ص ۲۲۰-۲۲۵.