گناه ترک نماز و راهکارهای مناسب برای برخورد با تارکان آن

ترک نماز بر اساس شریعت اسلام، یکی از گناهان کبیره است. ترک نماز اگر با انکار وجوب نماز همراه باشد، باعث ارتداد خواهد شد. قرآن کریم، ترک نماز را مانع برخورداری از شفاعت در قیامت برشمرده است. از مسائل مهم در این رابطه، چگونگی برخورد با تارکان صلاة، هدایت و ارشاد، و دوستی و تعامل با آنها است. اینکه چطور می توان آنها را از ترک نماز باز داشت و به انجام این فریضه الهی ترغیب کرد؟ اینکه آیا می توان چنین مسلمانانی را به عنوان دوست و برادر دینی انتخاب کرد و با آنها معاشرت داشت؟

گناه ترک نماز

ترک نماز از گناهان بسیار بزرگ خوانده شده و ترک‌کنندگان نماز در روایات کافر خوانده شده ‌اند.[1] حقیقت ترک نماز از روی عمد، به ‌منزله سبک شمردن نماز دانسته شده و کیفر و مجازات این کار در روایاتی از امام صادق (ع) از برخی گناهان کبیره (مانند شرب خمر) بیشتر و بزرگ ‌تر عنوان شده و همین را سبب کافر برشمرده شدن تارک الصلاة دانسته ‌اند.[2] ناصر مکارم شیرازی، فقیه و مفسر معاصر، بر آن است که شرایط تارک الصلاة از افرادی که در نماز سهل ‌انگاری می ‌کنند و قرآن آنان را شایسته «وَيْل» (ویل به معنای زیان و دوری از رحمت خداوند[3]) دانسته، بدتر است.[4]

از پیامبر اکرم (ص) نقل شده که اگر فردی نماز خود را بدون عذر ترک کند، خداوند اعمال او را نابود می ‌کند.[5] بر اساس روایات، شیطان به وسیله ترک نماز، انسان ‌ها را به گناهان بزرگ می ‌اندازد[6] و خداوند حق دارد ترک کنندگان نماز را به همراه منافقان به جهنم بفرستد.[7] از امام باقر (ع) روایت شده که در نماز سستی نکنید، چرا که رسول خدا (ص) در وقت مرگ فرمود: از من نیست کسی که نماز را سبک بشمارد.[8]

صورت‌های ترک نماز

مسلمانان اجماع دارند بر اینکه اگر کسی اصل نماز را انکار کرده و واجب بودن آن را رد کند، کافر شده، از دایره اسلام خارج و مرتد است[9]، مگر اینکه ادعا کند ترک نماز از روی شبهه ‌ای مانند تازه مسلمان شدن بوده باشد[10]؛ اما اگر کسی به وجوب نماز اعتقاد داشت و برای ترک نماز عذری نداشت، تعزیر می گردد و دستور داده می ‌شود که نماز بخواند. اگر فرد بر ترک نماز باقی ماند و نماز دیگری از او قضا شد، دوباره تعزیر می گردد.[11] اگر فردی از روی تنبلی نماز خود را ترک کند، بدون اینکه وجوب نماز را انکار کند، حکم به فاسق بودن این فرد داده شده است.[12]

حکم کفر و قتل در مورد گناه ترک نماز

در برخی روایات به کافر بودنِ تارک الصلاة اشاره شده است: پیامبر اکرم (ص) کسی را که از روی عمد ترک نماز کند، کافر دانسته[13]، امام کاظم (ع) براساس این سخن پیامبر (ص) در روایتی که گناهان کبیره را شمارش کرده، ترک نماز و هر چه را خداوند واجب کرده، از گناهان کبیره دانسته است.[14] به گفته پیامبر (ص)، میان بندگی خدواند و کفر، ترک نماز فاصله است.[15] امام صادق (ع) نیز در گفتاری ترک نماز را موجب کفر خوانده است.[16] به‌ گفته علامه مجلسی، محدث شیعه، ایمان تنها ایمان قلبی نیست، بلکه باید با انجام واجبات شرعی و ترک محرمات همراه باشد. به همین جهت در روایات به تارک نماز کافر گفته شده است.[17] علامه حلی، فقیه بزرگ شیعه، ادعای اجماع بر ارتداد و قتل این نوع افراد کرده است.[18]

مسلمانان درباره کسی که با وجود اعتقاد به وجوب نماز، آن را ترک کند، اختلاف‌ نظر دارند. برخی افراد برای کسی که اعتقاد به وجوب نماز داشته ولی از روی عمد نماز نخواند، دستور به تعزیر داده ‌اند و در صورت تکرار در مرتبه سوم یا مرتبه چهارم به قتل این فرد فتوا داده ‌اند.[19] البته برخی مراجع تقلید معتقدند تنها ترک نماز موجب کفر نمی ‌شود؛ آیت الله سید علی سیستانی از مراجع تقلید، معتقد است تنها ترک نماز موجب کفر نمی ‌شود، اگر چه ترک نماز از گناهان کبیره است.[20] میرزا جواد تبریزی از مراجع تقلید، معتقد است شخص ترک کننده نماز نجس نیست.[21]

روش هدایت مسلمان بی نماز

پس از آشنایی با اهمیت این مسئله و احکام فقهی آن، این پرسش مطرح می شود که ما چگونه با مسلمان بی نماز برخورد کنیم؟ وظیفه ما در مقابل این افراد چیست؟

1. شناخت علل ترک نماز در افراد

قبل از هر چیز لازم است علل و عوامل این‌که این افراد نماز نمی ‌خوانند را، شناسایی کنید. عوامل بسیاری می ‌تواند در ترک نماز نقش داشته باشد؛ از جمله: برخوردهای نادرست والدین و اطرافیان، عدم توجه والدین در تربیت مذهبی فرزندان، تأثیرپذیری از افراد منحرف و دوستان ناباب، ناآشنایی افراد نسبت به فلسفه نماز و … آشنایی با این عوامل بسیار مهم و ضروری است.

چه ‌بسا ممکن است این افراد از اهمیت و نقش سازنده نماز در زندگی اطلاعی نداشته باشند و از همین جهت نسبت به آن بی ‌تفاوت شده باشند. یا ممکن است در زندگی خود دچار خطا و اشتباه شده باشند؛ از این ‌رو فکر می ‌کنند که رابطه آن‌ ها با خداوند قطع شده است و اگر هم نماز بخوانند، مورد قبول واقع نمی‌ شود.

احتمال دیگر این‌که نماز دارای دو بعد است: یکی بعد ظاهری آن و دیگری بعد باطنی و معنوی آن. نماز در صورتی برای انسان نشاط و آرامش روانی به بار می‌ آورد که با حضور قلب و با معنویتی خاص به پا داشته شود، برخی افراد چون نمی‌ توانند با حضور قلب نماز بخوانند و به نتایج معنوی آن دست یابند، به مرور زمان از اصل نماز دست بر‌می ‌دارند.

هر یک از افراد ممکن است علت خاصی برای ترک نماز داشته باشند؛ از این‌ رو برای کسی که می ‌خواهد آن ‌ها را هدایت و راهنمایی کند، شناخت این علل بسیار مهم است؛ زیرا باید براساس آن‌ ها روش و شیوه خاصی را در هدایت آن‌ ها انتخاب کنید.

استفاده از روش و راهکار مناسب برای هدایت و راهنمایی افرادی که نماز نمی‌ خوانند، بسیار مفید و کارساز است. در آیات و روایات به این نکته تأکید شده است که در هدایت و راهنمایی افراد و به طور کل، در امر به معروف و نهی از منکر باید روش مناسبی را انتخاب کرد، داشتن حسن خلق، برخورداری از ملایمت و برخورد نرم، و پرهیز از توهین و تحقیر می ‌تواند در موفقیت شما مؤثر باشد. رهبران دینی ما نیز با برخورد شایسته و اخلاق نیکو دیگران را به اسلام و رعایت احکام و مسائل دینی دعوت می‌کردند.[22] خداوند در قرآن خطاب به پیامبر ‌(ص) می ‌فرماید: اگر تندخو و سخت‌ دل بودی (یعنی اگر با رفتار شایسته و مناسب با افراد برخورد نمی ‌کردی) مردم از گرد تو پراکنده می‌ شدند.[23]

2. تکیه بر نقاط مثبت و تشویق

یکی از روش‌ های مناسب و اثرگذار در برخورد با مسلمانانی که نماز نمی ‌خوانند، تشویق آن ‌ها به اعمال نیکو از جمله نماز است، در برخورد با افراد اگر روی جهات خوب و نقاط مثبت آن‌ ها انگشت بگذاریم و تشویقشان کنیم، آن گاه از کار ناشایست آن‌ ها (مثل نماز نخواندن) انتقاد کنیم، آن تقدیر قبلی، زمینه پذیرش انتقاد بعدی و اصلاح رفتار نادرست آن ‌ها را فراهم می‌ کند؛ پس نباید تنها عیوب و خطاها را دید. افرادی که نماز نمی ‌خوانند، قطعاً از برخی جهات دیگر افراد خوب و دارای توانمندی ‌های شایسته  ‌ای هستند؛ مثلاً در راست‌ گویی، امانت‌ داری، همکاری و تعاون با دیگران و … یا آشنایی با برخی مهارت ‌ها برتر از دیگران ‌اند، شما می ‌توانید ابتدا روی این نکات تأکید کنید و شخصیت آن ‌ها را محترم بشمارید، سپس بگویید شخصیتی مانند شما که این همه مهارت ‌ها، توانایی ‌ها و خوبی ‌ها را دارد، اگر نماز بخواند و رابطه صمیمی و عاطفی با خدا برقرار کند، قطعاً به موفقیت ‌های بیشتری دست خواهد یافت.

خلاصه آن‌ که، هرگز با توهین، تحقیر و اهانت، به خصوص در حضور دیگران نمی ‌توان کسی را به نماز و دیگر مسائل مذهبی جذب کرد، یا او را از کار زشت بازداشت؛ بلکه این‌گونه برخوردها، گاهی عامل لجاجت می‌ شود و شرایط را بدتر می‌ کند، و چه ‌بسا این‌گونه برخوردها در گذشته از سوی والدین و دیگران باعث شده است که افرادی در سنین نوجوانی و جوانی علاقه چندانی به نماز و مسائل مذهبی نداشته باشند.

3. ارائه الگو

ارائه الگوی مناسب برای افرادی که نماز نمی‌ خوانند، در جذب و دعوت آن ‌ها به نماز، بسیار مؤثر است. تحقیقات روان ‌شناختی نشان داده است که با استفاده از روش الگویی می توان بسیاری از نابهنجاری ‌ها و رفتارهای انحرافی را اصلاح و درمان کرد.[24] بنابراین شما می‌ توانید خود، الگوی مناسبی برای دیگران باشید، اگر دوستان شما یا حتی برخی افراد خانواده علاقه چندانی به نماز ندارند، وقتی ببینند که شما مقید به نماز هستید و همیشه نماز خود را در اول وقت و با رعایت احکام و شرایط آن انجام می ‌دهید و از اخلاق و رفتار نیکو برخوردارید، آنها نیز علاقه‌ مند به نماز می ‌شوند و از سوی دیگر، گفتار و رهنمودهای شما را نیز می‌ پذیرند.

4. توجه به وظیفه امر به معروف، نه نتیجه آن

توجه داشته باشید که در برخورد با افرادی که به مسائل شرعی اهمیت نمی‌ دهند و یا اهل نماز نیستند، وظیفه شما انجام امر به معروف و نهی از منکر است. در امر به معروف و نهی از منکر حتماً باید راهکارهای یادشده و دیگر روش ‌هایی که در کتاب ‌های اخلاق آمده است، رعایت شود؛ اما اینکه حتماً این افراد هدایت و اصلاح شوند، اینگونه نخواهد بود، ممکن است آنها غیر منطقی باشند و هیچ روشی مؤثر واقع نشود و شاید در مقابل شما عکس ‌العمل منفی نشان دهند.

حكم رابطه با مسلمان بی نماز

با توجه به اصول و قواعد عمومي كه از مجموع آيات و روايات استفاده مي شود بايد گفت مسلمان بي نماز كسي است كه مهم ترين معروف دين خود كه ستون خيمه دين وي است[25] يعني نماز را رها كرده است، همان نمازي كه در روايات آمده كه «اولين عملي كه در روز قيامت حسابرسي مي گردد نماز است، اگر قبول درگاه الهي واقع شود سراغ بقيه اعمال مي روند و اگر مقبول واقع نشود و نصاب قبولي را كسب نكند سراغ بقيه اعمال نمي روند»[26]

بر همین اساس، در برخي روايات شخص تارك الصلاة همانند شخص كافر دانسته شده است.[27] البته نه به اين معنا كه همه آثار و احكام كافر را داشته باشد و همچون كافر نجس باشد، بلكه برخي عواقب كفر مشمول مسلمان بي نماز نيز مي گردد؛ به عنوان نمونه چنانكه عاقبت كفر آتش جهنم است عاقبت ترك نماز هم آتش جهنم است. چنانكه خداوند متعال در قرآن كريم مي فرمايد كه در روز قيامت وقتي بهشتيان از دوزخيان درباره علت جهنمي شدن آنها سؤال مي كنند اولين پاسخي كه مي دهند اين است كه: «قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ»[28]، مي‏ گويند: «ما از نمازگزاران نبوديم».

نمازگزاری شرط دوستی و برادری

خداوند در رابطه با دوستان خوب که برادران دینی ما به حساب می ‌آیند، می ‌فرماید: «فَإِنْ تَابُوا وَ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ وَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ»[29] «اگر توبه کردند و نماز بر پا داشتند و زکات پرداختند، در این صورت برادران دینى شمایند و ما آیات خود را براى گروهى که مى‏‌ دانند، به تفصیل بیان مى ‏‌کنیم». در اینجا شرط دوستی و برادری، زکات دادن و نماز خواندن شمرده شده است و اگر می ‌خواهید ببینید که شخصی به درد دوستی می‌ خورد یا نه، ببینید که آیا واجباتش، از جمله نمازش را بجا می ‌آورد یا نه.

در سوره کهف نیز خداوند دوست خوب را کسی معرفی می‌کند که به یاد خدا باشد و به ذکر خداوند و نماز مشغول باشد: «وَ اصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَ الْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَ لَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَ لَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَ اتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا»[30]، «با آنان كه صبحگاه و شامگاه پروردگارشان را مى‌خوانند، در حالى كه پيوسته خشنودى او را خواستارند خود را شكيبا دار و ديدگانت از آنان [به ديگران] برنگذرد كه زينت زندگى دنيا را بخواهى و از كسى كه دل او را از ياد خود غافل كرده ايم و از هواى نفسش پيروى مي كند و كارش زياده روى است، پيروى مكن»

روایات نیز یکی از مهم ترین ملاک ‌های انتخاب دوست و همنشین را نماز قرار داده است، امام صادق (ع) در این باره می فرماید: «اخْتَبِرُوا إِخْوَانَکُمْ بِخَصْلَتَیْنِ فَإِنْ کَانَتَا فِیهِمْ وَ إِلَّا فَاعْزُبْ ثُمَّ اعْزُبْ ثُمَّ اعْزُبْ مُحَافَظَةٍ عَلَى الصَّلَوَاتِ فِی مَوَاقِیتِهَا وَ الْبِرِّ بِالْإِخْوَانِ فِی الْعُسْرِ وَ الْیُسْر»[31]، «برادران خود را با دو خصلت آزمایش کنید، اگر آن دو خصلت در آنها بود خوب است وگرنه دور شوید، دور شوید، دور شوید. مواظبت او بر نمازهایش در اوقات آن، نیکى به برادران در زمان سختى و آسانی».

کسی که نماز نمی‌ خواند و جزو دوستان شما است، اگر می ‌دانید و یا احتمال می ‌دهید که ارتباط با او ممکن است ایشان را به نماز بکشاند و یا اثرات خوبی بگذارد، با او ارتباط سازنده داشته باشید، به این معنا که به اصلاح زیربناهای فکری وی پرداخته و به مرور او را به خواندن نماز ارشاد کنید؛ و البته مراقب باشید که در اعتقادات و خلقیات شما اثر منفی نگذارد، زیرا در این صورت یعنی در صورت تأثیر او در شما، ادامه این ارتباط، صحیح نبوده و شرعاً جایز نیست.

بنابراین اگر احتمال مى ‏‌دهید که نتیجه معکوس باشد، رابطه دوستانه خود را قطع کنید، گر چه در برخوردها با او گرم بوده و به او محبت کنید، ادامه دوستی با افراد بی ‌نماز که توجهی به خدا و دین ندارند و تأثیرپذیر هم نیستند، ممکن است در شما نیز تأثیر منفی بگذارد و کم کم شما هم حس کنید که توجهتان به نماز و خداوند کم شده است.

نتیجه گیری

ترک نماز از گناهان بسیار بزرگ خوانده شده و ترک‌کنندگان نماز در روایات کافر خوانده شده ‌اند. در مورد برخورد با این افراد، امر به معروف و هدایت آنها باید بدانیم علت ترک نماز در زندگی آنها چه بوده و بر اساس آن، روش مناسبی را در ارتباط با آنها انتخاب کنیم. همچنین تکیه بر نقاط مثبت و تشویق وی، الگو بودن در نمازگزاری، توجه به وظیفه نه نتیجه، می تواند ما را در مسیر هدایت آنها یاری دهد. اگر این افراد از ترک نماز دست برداشتند، می توانند دوست و برادر دینی ما باشند؛ در غیر این صورت باید از آنها دوری کنیم.

پی نوشت ها

[1] . طیب، أطیب البیان، ج۱۴، ص۱۶۸

[2] . حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۳، ص۲۸

[3] . طالقانی، پرتوی از قرآن، ج۴، ص۲۷۳

[4] . مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۲۷، ص۳۶۱

[5] . مجلسی، بحار الأنوار، ج۷۹، ص۲۰۲

[6] . مجلسی، بحار الأنوار، ج۷۹، ص۲۰۲

[7] . ابن بابویه، عیون أخبار الرضا، ج۲، ص۳۱

[8] . کلینی، کافی، ج۳، ص۲۶۹

[9] . شیخ طوسی، الخلاف، ج۵، ص۳۵۹

[10] . شهید اول، الدروس، ج۱، ص۱۴۴

[11] . شیخ طوسی، الخلاف، ج۱، ص۶۸۹

[12] . شیخ طوسی، الخلاف، ج۵، ص۳۵۹

[13] . ابن ‌أبی‌ جمهور، عوالی اللئالی، ج۲، ص۲۲۴

[14] . کلینی، کافی، ج۲، ص ۲۸۷

[15] . شعیری، جامع الأخبار، ص۷۴

[16] . کلینی، کافی، ج۲، ص۲۷۹

[17] . مجلسی، بحار الأنوار، ج۶۶، ص۱۲۷

[18] . حلی، تذکرة الفقهاء، ج۲، ص۳۹۱

[19] . شهید اول، الدروس، ج۱، ص۱۴۴

[20] . «پرسش و پاسخ، تارک نماز»، پایگاه اطلاع ‌رسانی آیت الله سیستانی

[21] . تبریزی، استفتاءات جدید، ج۲، ص۱۱۵

[22] . مجلسی، بحارالانوار، ج۴۷، ص۳۴۹

[23] . آل‌عمران/۱۵۹

[24] . سیف، تغییر رفتار و رفتاردرمانی، فصل ‌های ۸ و ۱۶

[25] . مجلسی، بحارالانوار، ج79، ص218

[26] . کلینی، کافی، ج6، ص18

[27] . کلینی، کافی، ج3، ص688

[28] . مدثر/43

[29] . توبه/11

[30] . کهف/28

[31] . کلینی، کافی، ج4، ص771

منابع

1. ابن ‌أبی‌ جمهور، محمد بن زین الدین، عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، قم، مؤسسة سیدالشهداء، چاپ اول، 1413ق

2. ابن‌ بابويه‌، محمد، عيون‌ اخبار الرضا، تهران، جهان، چاپ اول، 1300ش

3. تبریزی، جواد، استفتاءات جدید، قم، سرور، چاپ اول، 1385ش

4. پایگاه اطلاع ‌رسانی آیت الله سیستانی، https://www.sistani.org/persian/

5. حر عاملی‌، محمد، وسائل‌ الشیعۀ، تهران، اسلامیه، چاپ اول، 1372ش

6. حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، قم، آل البیت، چاپ اول، 1414ق

7. سیف، علی ‌اکبر، تغییر رفتار و رفتاردرمانی، تهران، دوران، چاپ هشتم، 1385ش

8. شعیری، محمد بن محمد، جامع الأخبار، قم، حضرت عباس، چاپ اول، 1392ش

9. شهید اول، محمد بن مکی، الدروس الشرعیة فی فقه المامیة، قم، جماعة المدرسین، چاپ اول، 1412ق

10. طالقانی، سید محمود، پرتوی از قرآن، تهران، شرکت سهامی انتشار، چاپ چهارم، 1362ش

11. طیب، سید عبدالحسین، أطیب البیان، تهران، نشر اسلام، چاپ دوم، 1378ش

12. طوسى‌، محمد، الخلاف‌، قم، جماعة المدرسین، چاپ اول، 1407ق

13. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم، دار الحدیث، چاپ اول، 1429ق

14. مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، 1403ق

15. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ چهارم، 1363ق

منبع مقاله | اقتباس از:

تارک الصلاة، ویکی شیعه

برخورد مناسب با تارک نماز، ویکی پرسش

رابطه با فرد بي نماز چطور بايد باشد؟ مرکز ملی پاسخ گویی به سؤالات دینی

حکم تعامل و دوستی با افراد بی نماز، روزنامه کیهان، 31 تیر 1394ش