تبعبض نژادی، موضوعی است که در آموزه های اسلام به شدت با آن برخورد شده اما در برخی ادیان مانند زرتشت که دستخوش تحریف شده اند، در حوزه هایی مانند نظام طبقاتی در آیین زرتشت این مسئله مشهود است. بدون شک تبعیض نژادی در قرآن نفی شده و در این راستا، اسلام راهبردهای متنوعی برای رهایی از آن ارائه کرده است. در ادامه به مهمترین راهبردهای نفی تبعیض نژادی در قرآن در دو سطح نظری و عملی اشاره می کنیم.
راهبردهای نظری نفی تبعیض نژادی در قرآن
نژاد پرستی و قوم گرایی در دین اسلام به شدت محکوم است. آموزه های کلان قرآن اجازه هیچ گونه تبعیض میان انسان ها و نژاد های مختلف را نمی دهد. براساس این راهبردهای نظری، هر گونه تبعیض نژادی در قرآن از اساس انکار شده و جایگاهی در فرهنگ اسلامی ندارد.
۱. خلقت یکسان
در فرهنگ قرآنی، بر خلاف تفکر نظریه پردازانی که به تعدد منشأ معتقدند، انسان ها فرزندان پدر و مادری واحد به شمار می روند: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَهٍ وَ خَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا؛[۱] اى مردم! از مخالفت پروردگارتان بپرهیزید همان کسى که همه شما را از یک انسان آفرید و همسر او را نیز از جنس او خلق کرد.»؛ «یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنثَىٰ؛[۲] اى مردم! ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم.»
این آیات به روشنی بر نفی هرگونه تبعیض نژادی در قرآن دلالت دارند و بر خلقت مشترک تمام انسان ها از مرد و زنی واحد تاکید می کنند.[۳]
۲. آیین یکسان
برخی اروپاییان ادعا می کنند پیامبر اکرم (ص) در ابتدای ظهور اسلام قصد داشت فقط مردم قریش را هدایت کند؛ ولی پس از آنکه پیشرفتی در کار خود احساس کرد، تصمیم گرفت دعوتش را به همه ملت های عرب و غیر عرب تعمیم دهد.[۴] هدف آنان در حقیقت پیدا کردن موارد تبعیض نژادی در قرآن است و می خواهند آیین اسلام را چون آیین یهود به یک نژاد خاص محدود کنند.
اگر اندکی در آیات قرآن تأمل کنیم، روشن می شود که در سطح دینداری هیچگونه تبعیض نژادی در قرآن وجود ندارد. آیات فراوانی وجود دارد که از جهانشمولی بودن آیین اسلام خبر می دهند؛ در اینجا فقط به دو دسته از این آیات که نافی هر گونه تبعیض نژادی در قرآن می باشد، اشاره می کنیم:
الف) آیات خطاب
اینگونه آیات، کل انسانها را خطاب قرار داده و خود شامل دو دسته بدین شرح اند: یک دسته خطاب های «یا أیها الذین» که مخصوص مومنانی است که به پیامبر (ص) گرویده اند و فرقی نمی کند از کدام قوم و ملت باشند؛ دسته دیگر، خطاب های «یا أیها الناس» که در آنها، پای عموم انسان ها در میان است. در هیچ جای قرآن، خطابی به صورت «یا ایها العرب» و یا «یا أیّها القرشیون» نیامده است.[۵]
بنابراین هیچ گاه مخاطب قرآن، نژاد خاص نبوده تا ادعا کنیم که تبعیض نژادی در قرآن واقع شده است، بلکه آیات کتاب وحی همواره تمام انسان ها و مومنانی از هر رنگ و نژادی را مورد خطاب قرار می دهد.
ب) آیات رسالت
منظور از این آیات، آیاتی است که بر عمومیت و فراگیری رسالت پیامبر خاتم (ص) اشعار دارند. به زعم برخی مستشرقان، دعوت حضرت محمد (ص) در اوایل رسالتش ـ قبل از اینکه به مدینه هجرت کند ـ به صورت منطقه ای و محدود به مکه بود.[۶]
با بررسی سوره هایی که در مکه نازل شده اند، آیاتی را می بینیم که در همان آغاز بعثت پیامبر (ص) نازل شده اند و در عین حال، جنبه جهانی دارند؛ از جمله: «إِنْ هُوَ إِلَّا ذِکْرٌ لِلْعَالَمِینَ؛[۷] این قرآن چیزى جز تذکّرى براى جهانیان نیست.»؛ «وَ مَا أَرْسَلْنَاکَ إِلَّا کَافَّهً لِلنَّاسِ؛[۸] و ما تو را جز براى همه مردم نفرستادیم.»؛ «قُلْ یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْکُمْ جَمِیعًا؛[۹] بگو: اى مردم! من فرستاده خدا به سوى همۀ شما هستم.» این آیات به صراحت تبعیض نژادی در قرآن را رد کرده و رسالت پیامبر (ص) را رسالتی جهانی معرفی می کند.
علامه طباطبایی می نویسد: «بی گمان پیامبر (ص) به سوی همه انسان ها برانگیخته شده و امر رسالت هرگز اختصاص به یک قوم و یک مکان و زمان ندارد. تاریخ گویای این واقعیت است که پیامبر قوم یهود، مردمان روم، ایران، حبشه و مصر را که جملگی غیرعرب بودند، به دین اسلام دعوت کرد. عده ای از مشاهیر چون سلمان از ایران، موذن پیامبر بلال از حبشه و صُهیب از روم به آن حضرت گرویدند.»[۱۰]
۳. ارزشگذاری بر اساس فضایل اکتسابی
نژادپرستان، ملاک برتری انسان ها و ملت ها را، رنگ، پوست، نژاد و قومیت و اموری از این دست می دانند؛ اما از آنجا که تبعیض نژادی در قرآن و اسلام جایی ندارد، به جای این قبیل ملاک های باطل، بر ارزش های راستین و معیارهای حقیقی برای ارزشگذاری میان انسان ها تاکید می کند. قرآن تنها معیار حقیقی برای سنجش ارزش انسان ها را تقوا معرفی می کند: «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ؛[۱۱] گرامی ترین شما نزد خداوند، با تقواترین شماست.»
اسباب نزول نقل شده برای آیه مذکور، همگی گواه این مدعاست که تبعیض نژادی در قرآن جایی ندارد و ویژگی های نفسانی و روحانی ای که را در سایه پالایش روح از آلودگی های اخلاقی به دست آمده است، معیار واقعی ارزش های انسانی می باشد. از جمله نقل شده است زمانی که پیامبر (ص) مکه را فتح کرد، به بلال امر فرمود بر بام کعبه رود و اذان گوید؛ وقتی بلال بالا رفت و اذان گفت، عتاب بن اسید گفت: الحمد الله که پدرم، قبل از دیدن این منظره قبض روح شد. حارث بن هشام گفت: شگفتا! این برده حبشی مأمور چنین کاری است! آیا رسول الله کسی به جز این کلاغ سیاه را پیدا نکرد؟ جبرئیل بر پیامبر (ص) نازل شد و حضرت را از سخنان آنان آگاه کرد؛ پیامبر آنان را طلبید و سپس آیه نازل شد.[۱۲]
در واقع خداوند با نزول این آیه، به مسلمانان فهماند که نژادپرستی در قرآن و فرهنگ اسلامی مذموم است و ملاک برتری انسان ها بر یکدیگر نه نژاد، بلکه پرهیزگاری و فضائل اخلاقی می باشد.
قرآن کریم برای اینکه اثبات کند رنگ، نژاد، نسب، قومیت و ملیت، ملاک فضیلت انسان ها بر یکدیگر نیست، آن ها را اموری قراردادی و اعتباری می داند و تصریح می کند که در روز قیامت، تحقق عینی این قرارداد و اعتبار بر همگان آشکار می شود: «فَإِذَا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلَا أَنسَابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ؛[۱۳] و هنگامى که در «صور» دمیده شود، هیچ یک از پیوندهاى خویشاوندى در آن روز میان آنها نخواهد بود.»
هنگام رستاخیز، چشمان کور جاهلان، بینا می شود و آن گاه خواهند دید که مومنان از هر رنگ، نژاد نسب و ملیت، در بالاترین درجات جای می گیرند و فاسقان، ظالمان و کافران از هر نژاد و قومی، در پست ترین درجات قرار دارند.
راهبردهای عملی قرآن
قرآن کریم برای پیشگیری از تبعیض نژادی و در راستای تحقق آنچه در راهبردهای نظری خود طرح کرده است، جهت گیری رفتارها، تعامل ها و مشارکت ها را مشخص کرده و بستر آن را فراهم آورده است. در ادامه برخی از مهمترین راهبردهای عملی نفی تبعیض نژادی در قرآن بیان می کنیم.
۱. راهبرد اتحاد همه جانبه
قرآن کریم مسلمانان و بلکه تمام پیروان انبیای الهی را با هر رنگ، نژاد و ملیتی، امت واحد می داند: «وَ إِنَّ هٰذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّهً وَاحِدَهً؛[۱۴] و این است امّت شما که همگى امّت واحدى هستید.». تاکید قرآن بر مفهوم امت واحد نشان می دهد که تبعیض نژادی در قرآن هیچ جایگاهی ندارد و مسلمانان باید به جای توجه به رابطه های دنیوی، به رابطه دینی با یکدیگر توجه کنند.
راهبرد عملیاتی برای رفع تبعیض نژادی در قرآن را می توان در برادرخواندن مومنان با یکدیگر نیز دانست: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَهٌ؛[۱۵] جز این نیست که همه مؤمنان با هم برادرند.» شیخ طوسی نقل کرده است هنگامی که این آیه نازل شد، پیامبر (ص) میان مسلمانان، عقد اخوت برقرار کرد.[۱۶]
افرادی که پیامبر (ص)، دو به دو میان آنان پیوند برادری جاری کرد، قابل توجه و از زوایای مختلف قابل بررسی اند؛ از جمله آنکه پیوند اخوت میان نژادهای گوناگون بسته شد. پیامبر (ص) میان سلمان فارسی و ابوالدردای عرب، بین بلال سیاه پوست و ابوریحه خثعمی سفید پوست و بین حمزه عموی پیامبر (ص) و زید بن حارثه ـ برده سابق ـ عقد اخوت برقرار کرد.[۱۷]
افراد یاد شده هیچ پیوند نسبی، نژادی و قومی ای با یکدیگر نداشتند و همانندی و همقطاری آنها صرفا در معیارهای روحی و فضایل اخلاقی بوده است. بنابراین تبعیض نژادی در قرآن به صورت عملی با ایجاد اتحاد و برادری میان مسلمانان نفی می شود.
۲. عدل و مهرورزی به همه مردم
قرآن کریم ادای امانت به اهلش و حکم کردن بر اساس عدل را درباره مردم از هر نژاد و دینی بر همگان واجب دانسته است: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا وَ إِذَا حَکَمْتُمْ بَیْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ؛[۱۸] خداوند به شما فرمان می دهد که امانتها را به صاحبانش بدهید؛ و هنگامى که میان مردم داورى می کنید، به عدالت داورى کنید.»
آیات فراوانی نظیر این آیه وجود دارد که همگی از نگاه یکسان و عدم تبعیض نژادی در قرآن حکایت دارد. از منظر قرآن، نیکی کردن حتی به غیر مسلمانانی که با مسلمانان سر ستیز ندارند، بسیار پسندیده است: «لَا یَنْهَاکُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِینَ لَمْ یُقَاتِلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَ لَمْ یُخْرِجُوکُمْ مِنْ دِیَارِکُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَیْهِمْ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ؛[۱۹]خدا شما را از نیکى کردن و رعایت عدالت نسبت به کسانى که در امر دین با شما پیکار نکردند و از خانه و دیارتان بیرون نراندند نهى نمى کند؛ چرا که خداوند عدالت پیشگان را دوست دارد.» بنابراین تبعیض نژادی در قرآن نه تنها میان مسلمانان بلکه میان ادیان دیگر و غیر مسلمانان نیز نفی شده است.
۳. برقراری پیوند زوجیت میان نژادهای مختلف
در سرزمین حجاز که ازدواج با کنیز، کنیززاده و غیرعرب، لکه ننگی پاک ناشدنی تلقی می شد و این تفکر تبعیض آمیز به صورت هنجاری اجتماعی درآمده بود قرآن کریم، ازدواج با کنیزکان و بردگان را توصیه می کند: «وَ مَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ مِنکُمْ طَوْلًا أَنْ یَنکِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ مِنْ فَتَیَاتِکُمُ الْمُؤْمِنَاتِ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِیمَانِکُمْ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ؛[۲۰] و هر کس که توانایى ازدواج با زنان آزاد پاکدامن با ایمان را ندارد، می تواند با زنان پاکدامن از بردگان با ایمانى که در اختیار دارید ازدواج کند. خدا به ایمان شما آگاه تر است؛ و همگى اعضاى یک پیکرید.»
در این آیه مقصود از «بعضکم من بعض»، زمینه سازی روحی عرب برای پذیرش کنیززادگان است که هجین نامیده می شدند. با آمدن اسلام و جایز شدن ازدواج با این گروه، عرب ها دریافتند که برای زشتی و پستی آنان، دلیلی وجود ندارد.[۲۱] این آیه نیز ثابت می کند که تبعیض نژادی در قرآن نفی شده و فرهنگ قرآنی از این رذیله اخلاقی کاملا به دور است.
جمع بندی
تبعیض نژادی در قرآن با راهبردهای نظری و عملی بسیاری نفی شده است. تاکید بر خلقت و آیین یکسان میان انسان ها و ارزشگذاری بر اساس فضائل، از جمله راهبردهای نظری نفی تبعیض نژادی در قرآن است. برقراری رابطه برادری، مهرورزی با تمام مردم و برقرار پیوند زوجیت میان نژاد های مختلف از جمله راهبردهای عملی نفی تبعیض نژادی در قرآن می باشد.
پی نوشت ها
[۱] نساء/۱.
[۲] حجرات/۱۳.
[۳] طباطبایی، المیزان، ج ۱۶، ص ۲۵۷ و ۲۵۸.
[۴] مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران، ص ۶۲.
[۵] مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران، ص ۶۳.
[۶] فضل الله ، تفسیر من وحی القرآن، ج ۱۰، ص ۲۶۳.
[۷] تکویر/۲۷.
[۸] سبأ/۲۸.
[۹] اعراف/ ۱۵۸.
[۱۰] طباطبایی، المیزان، ج ۴، ص ۱۵۹ و ۱۶۰.
[۱۱] حجرات/۱۳.
[۱۲] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج ۲۲، ص ۱۹۹.
[۱۳] مومنون/۱۰۱.
[۱۴] مومنون/۵۲.
[۱۵] حجرات/۱۰.
[۱۶] طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ص ۵۸۷.
[۱۷] ابن عبدالبر، الدرر فی اختصار المغازی و السیر، ص ۹۱ و ۹۲.
[۱۸] نساء/۵۸.
[۱۹] ممتحنه/۸
[۲۰] نساء/۲۵.
[۲۱] قرطبی، ج ۵، ص ۱۴۲.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن عبدالبر، الدرر فی اختصار المغازی و السیر، مصر، وزاره الاوقاف، المجلس الاعلی للشئون الاسلامیه، ۱۴۱۵ق.
- طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
- فضل الله، سید محمد حسین، تفسیر من وحی القرآن، بیروت، دارالملاک للطباعه و النشر، ۱۴۱۹ق.
- قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۶۴ش.
- مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران، صدرا، ۱۳۸۰.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران ، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
منبع اقتباس: محمدجعفری، رسول، راهبردهای قرآن برای مقابله با تبعیض نژادی، دو فصلنامه علمی ـ پژوهشی تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا (س)، ش ۲، ۱۳۹۰ش، ص ۱۶۳ـ۱۴۲.
