هر یک از احکام الهی، دارای فلسفه خاصی است. درباره فلسفه روزه هم در قرآن کریم و هم در احادیث نبوی مطالبی مطرح شده است. فلسفه روزه ممکن است دارای ابعاد متعددی باشد که در اینجا به برخی از آن ها از قرآن کریم و احادیث اشاره می شود. به طور كلی فلسفه روزه را در ابعاد گوناگون می توان به چهار دسته تقسیم كرد:
الف: بعد عرفانی و معنوی
آیه ای در قرآن کریم وجود دارد که روزه را بر بندگان مومن خود واجب گردانیده است. در این آیه شریفه به فلسفه روزه نیز اشاره شده است. خداوند می فرماید: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ؛ اى افرادى كه ايمان آوردهايد، روزه بر شما نوشته شد همان گونه كه بر كسانى كه قبل از شما بودند نوشته شده، تا پرهيزكار شويد.[1]
این آیه شریفه به روزه که یکی از مهمترین عبادت الهی است پرداخته است. پس از اینکه بر وجوب روزه تاکید می کند بلافاصله با جمله «لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» به فلسفه روزه که یک عبادت انسان ساز و تربیت آفرین است اشاره می کند. به این معنا که روزه عامل موثرى است براى پرورش روح تقوا و پرهيزگارى در تمام زمينه ها و همه ابعاد.
از آنجا كه انجام اين عبادت با محروميت از لذائذ مادى و مشكلاتى- مخصوصا در فصل تابستان- همراه است، فلسفه روزه و اينكه اثرات پربار اين فريضه الهى صد در صد عائد خود بندگان خدا می شود، آن را يك موضوع دوست داشتنى و گوارا مى سازد. در حديثى از امام صادق (علیه السلام) نقل شد كه فرمود:
لذة ما فى النداء ازال تعب العبادة و العناء؛ لذت خطاب «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا» آن چنان است كه سختى و مشقت اين عبادت را از بين برده است.[2]
جمله «لعلّكم تتقون» که به فلسفه روزه اشاره دارد بیانگر این است كه روزه روح تقوی و پرهیزگاری را در انسان زنده می كند، از شدت غرایز می كاهد روح را تلطیف و صفا می بخشد و نورانیت ایجاد می كند، عزم و اراده انسان را در مقابل خوردنی ها و آشامیدنی ها قوی و در انسان قدرت تصمیم گیری ایجاد می كند و راه را برای سیر و سلوك بسوی خدای متعال هموار می سازد و در ابعاد مختلف بر كامل شدن انسان كمك می كند.
روزه مایه تقرب به خداوند متعال است؛ زیرا روزه ها شهوت نفس را می كوبد و قدسیت و معنویت انسان را تقویت می نماید، آدمی را به یاد ترس روز قیامت می اندازد و عطش و گرسنگی آن روز را یادآوری می كند و انسان را از كسالت ها و مفاسد سیری كه بزرگ ترین ریسمان محكم شیطان است می رهاند. و دلیل این مطلب روایتی است كه از امام صادق (علیه السلام) نقل شده است كه شیطان آمد نزد یحیی من ثریای پیامبر (علیه السلام) حضرت یحیی دید از هر دو چیزی بخود نمونه آویخته، حضرت فرمود این ها كه به خود آویخته چیست؟ شیطان گفت: شهواتی است كه به وسیله آن ها فرزندان آدم را دچار می كنم حضرت فرمود: آیا برای من هم در آن چیزی هست؟ شیطان گفت هرگاه شكم خود را سیر كردی از خوراك، پس تو را باز میدارم از نماز و یاد خدا، حضرت یحیی قسم یاد كرد كه شكم خود را هرگز از طعام پر نخواهم كرد.[3]
بدون شك شهوت پرستی و فرو رفتن در شهوات انسان را از خدا غافل و دور می سازد دانائی و زیركی را می كشد، مجرب ترین وسیله برای كشتن و تعدیل شهوت گرسنگی كشیدن است كه از آثار آنان دانائی و زیركی و تقرب به خدای تعالی می باشد. چنانکه دانشمند معروفی ملاهادی سبزواری در اشعاری درین رابطه چنین فرموده است: گرسنگی و دوری از طعام برای بدست آوردن علم و حكمت و دانش همچون ابرهای بارنده است و سیری و شكم پر از غذا زیركی و دانائی را كشنده است بلكه تمام فتنه ها در سیری است زیرا سیری زاینده تمام شهوات است.[4]
احادیث فراوانی كه به فلسفه روزه و روزه داری اشاره دارند آن را مایه تقرب به خداوند دانسته است. به طور نمونه به احادیث ذیل توجه نمائید.
1. پیامبر (صلی الله علیه و آله) در ضمن توصیه ای به اسامه بن زید چنین فرموده است: «عَلَیْكَ بِا الَّوْمِ فَاِنَّهُ قُربُهُ اِلَی الله؛ بر توباد روزه داری زیرا كه روزه موجب تقرب به خدا می شود.»[5]
2. پیامبر (صلی الله علیه و آله) در شب معراج سؤال كرد خدایا برترین اعمال چیست؟ خداوند در جواب فرمود: توكل بر من و راضی بودن به آنچه قسمت بنده ام نموده ام… بعد در ضمن همین حدیث خداوند می فرماید: ای احمد! آیا می دانی كدام وقت بنده به من نزدیك می شود. حضرت فرمود: نه ای پروردگار من؛ خداوند فرمود: «موقعی كه گرسنه و یا در سجده باشد.[6]
ب: فلسفه روزه در بعد اخلاقی و تربیتی
فلسفه روزه در بعد اخلاقی و تربیتی نیز نمود دارد. علم اخلاق برای تزكیه روح انسان وضع شده با آموختن و به كار بستن آن می توان روح سركش انسانی را از چنگال رذائل اخلاقی نجات داد؛ و آماده درك انوار معنوی شد؛ اگر انسان بخواهد سیر و سلوكی داشته باشد و به مراحل بالای كمال و معنویت برسد تزكیه و تخلیه از مهم ترین مراحل است و یكی از فوائد مهم روزه مسئله تزكیه روح و تخلیه روان است. چون روزه تنها امساك نیست كه انسان فقط از خوردن و آشامیدن پرهیز كند و بس ـ چنانکه در حدیث شریف می خوانیم:
« رُبَ صَائِمٍ حَظُّهُ مِنْ صِيَامِهِ الْجُوعُ وَ الْعَطَش »[7] چه بسا روزه داری كه فقط گرسنگی و تشنگی می كشد، بلكه روزه حقیقی آن است كه چشم و گوش و زبان انسان هم روزه باشد یعنی از ارتكاب گناهان چه كبیره و چه صغیره … اجتناب نماید و از دستورات دینی به طور كامل پیروی نماید، عمل به دستورات الهی و ترك نواهی موجب تصفیه باطن و تزكیه روح از آلودگی ها و وارستگی از رذائل اخلاقی نصیبش می شود.
ج: فلسفه روزه در بعد اجتماعی
فلسفه روزه در بعد اجتماعی نیز ظاهر می گردد. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «و هو شهر المواسات؛ماه رمضان، ماه همدردی است»[8] و امام باقر (علیه السلام) فرمود: «فَرَض اللهُ عزّوجلّ الصیّام لیجد الغنی مضض الجوع فیضو علی الفقیر؛ خداوند روزه را واجب ساخته تا ثروت مندان درد گرسنگی را بفهمند و بر فقراء عطوفت كنند».[9]
یكی از مهمترین منفعت روزه همین مطلب است كه به انسان هشدار می دهد كه مسلمانی تنها نماز و عبادت و زیارت و اصول عبادی اسلام را بجا آوردن نیست بلكه باید از حال فقیران و مستمندان مطلع باشی و به آن ها رسیدگی كنی؛ زیرا هر اجتماعی كه اغنیای آن به فكر مستمندان باشند روی فقر و محرومیت را نخواهند دید و این از فلسفه روزه و فوائد آن به شمار می آید.
د: فلسفه روزه در بعد بهداشتی و پزشكی
پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «صوموا تصحّوا؛ روزه بگیرید تا سالم و تندرست باشید».[10] پس یكی از آثار و فوائد روزه سلامتی جسم و بعد پزشكی آن می باشد كه اهمیت به سزائی دارد؛ چون بدن انسان در طول سال آزادانه به تغذیه خود می پردازد و معده انسان كه آن را مركز همه دردها دانستهاند در هر زمان كه انسان اراده كرده مملو از خوردنی ها و نوشیدنی ها شده است و محدودیت خوردن و آشامیدن در یك ماه و روز گرفتن بهترین وسیله برای سلامتی جسم و استراحت معده انسان می باشد.
دانشمندی در این رابطه چنین می گوید: «فایده روزه برای بدن مانند نوعی درمان پزشكی است. پزشكان همه به این نكته رسیده اند كه روزه گرفتن روزهای ماه مبارك رمضان همچون سی عدد قرص است كه هر سال مصرف می شود تا معده تقویت و خون تصفیه و بافت های خون ترمیم گردد».[11]
در اثر روزه زائده های بدن ذوب شده و دستگاه گوارش كه حساس ترین سیستم بدن انسان می باشد استراحت نیمه وقت در آن ماه می نماید. در روایتی از رسول خدا چنین آمده است: «المعدة بیت كل داء و الحمیّه (ای الامساك) رأس كل دواء».[12] یعنی: معده خانه تمامی دردها است و امساك بالاترین داروها. دانشمندی به نام «الكسی سوفورین» بیش از 23 مرض را برشمرده كه به وسیله روزه مداوا می شود.[13]
نتیجه گیری
روزه مانند دیگر احکام الهی، دارای فلسفه خاصی است. روزه باعث رشد معنویت و تقوا و تقرب به خدا می گردد و از نظر اخلاقی باعث تزکیه روح گردیده و اراده انسان را محکم نموده و در برابر نا ملایمات و گرسنگی اسنان را محکم می کند و افزون بر آن فوائد اجتماعی و فقر زدایی نیز به آن مترتب می گردد و در کنار آن، عاملی برای سلامتی و تندرستی انسان است.
پی نوشت ها
[1] . سوره بقره، آیه 183.
[2] . تفسير نمونه، ج1، ص 623 – 624.
[3] . فلسفه روزه، صص 90ـ92.
[4] . فلسفه روزه، صص 90ـ92.
[5] . بحارالانوار، ج 93، ص 285.
[6] . سفینة البحار، ج 1، ص 193.
[7] . الأمالي، ص 166.
[8] . وسائلالشیعه، ج 7، ص 7.
[9] . همان، ص 223.
[10]. بحارالانوار، ج 96، ص 255.
[11] . به نقل از كتاب آموزش دین و اخلاق برای همه، ص 20.
[12] . تفسیر نمونه، ج 1، ص 632ـ633.
[13] . تفسیر نمونه، ج 1، ص 632ـ633.
منابع
1. قرآن کریم.
2. حر عاملی، وسائل الشیعه، بیروت لبنان.
3. روضاتی، میر سید احمد، فلسفه روزه، قم، انتشارات طباطبائی، 1385 قمری.
4. سید مهدی شمسالدین، آموزش دین و اخلاق برای همه ، قم انتشارات قدس، چاپ اوّل، 1374ش.
5. شیخ عباس قمی، سفینة البحار، انتشارات كتابخانة سنائی.
6. طوسی، محمد بن الحسن، الأمالي، محقق / مصحح: مؤسسة البعثة، قم، دار الثقافة، چ1، 1414 ق.
7. مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، لبنان، احیاء التراث الاسلامی.
8. مكارم شيرازى، ناصر، تفسير نمونه، دار الكتب الإسلامية – ايران – تهران، چ10، 1371 ش.
