سیر زندگی دنیا چیزی است که در دست انسان نیست. چه بخواهیم و چه نخواهیم زندگی دنیا با تیر اجل به پایان می رسد. اما چگونگی زندگی دنیا در دست خود انسان است. انسان با اراده و اختیاری که دارد می تواند زندگی دنیا را به دلخواه خود مدیریت کند. زندگی دنیا با دو هدف قابل مدیریت است؛
یکی اینکه انسان آن را برای زندگی دنیا مدیریت کند یعنی به گونه ای زندگی کند که دنیایش خوب شود و دوم اینکه زندگی دنیا را برای ساختن آخرت که ماندگار است مدیرت کند. مدیریت نوع اول یک امر لغو و لهو خواهد بود؛ زیرا زندگی دنیا ماندگار نیست و هر انسانی دنیا را با مرگ ترک می کند و تلاش و زحمت برای زندگی فانی و چیزی که نابود شدنی است کار لغو است؛ از این رو زندگی دنیا از این جهت بی ارزش است.
زندگی دنیا زمانی ارزش پیدا می کند که انسان از آن برای ساختن خانه آخرت خود استفاده کند. به این معنا که انسان در این دنیا اعمالی را انجام دهد تا سرمایه قیامت او شود و بتواند از آن استفاده کند. به همین دلیل در قرآن کریم و احادیث معصومین تاکید شده است که انسان باید به اعمال نیک بپردازد و از اعمال ناپسند اجتناب کند.
حدیثی که در زیر از امام باقر (علیه السلام) نقل شده به این معنا پرداخته و انسان را هشدار داده که زندگی دنیا به گونه ای سپری می شود که باز نمی گردد و باید انسان هر روز را غنیمت شمرده و از هر لحظه ای از زندگی اش توشه بردارد تا در زندگی ابدی خویش سرمایه ای داشته باشد.
متن حدیث غنیمت شمردن زندگی دنیا
قَالَ الامام الباقر (علیه السلام): أَیهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ فِی هَذِهِ الدَّارِ أَغْرَاضٌ تَنْتَضِلُ فِیكُمُ الْمَنَایا لَنْ یسْتَقْبِلَ أَحَدٌ مِنْكُمْ یوْماً جَدِیداً مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا بِانْقِضَاءِ آخَرَ مِنْ أَجَلِهِ فَأَیةُ أُكْلَةٍ لَیسَ فِیهَا غُصَصٌ أَمْ أَی شَرْبَةٍ لَیسَ فِیهَا شَرَقٌ اسْتَصْلِحُوا مَا تَقْدَمُونَ عَلَیهِ بِمَا تَظْعَنُونَ عَنْهُ فَإِنَّ الْیوْمَ غَنِیمَةٌ وَ غَداً لَا تَدْرِی لِمَنْ هُوَ.
أَهْلُ الدُّنْیا سَفْرٌ یحُلُّونَ عَقْدَ رِحَالِهِمْ فِی غَیرِهَا قَدْ خَلَتْ مِنَّا أُصُولٌ نَحْنُ فُرُوعُهَا فَمَا بَقَاءُ الْفَرْعِ بَعْدَ أَصْلِهِ؟ أَینَ الَّذِینَ كَانُوا أَطْوَلَ أَعْمَاراً مِنْكُمْ وَ أَبْعَدَ آمَالًا؟
أَتَاكَ یا ابْنَ آدَمَ مَا لَا تَرُدُّهُ وَ ذَهَبَ عَنْكَ مَا لَا یعُودُ. فَلَا تَعُدَّنَّ عَیشاً مُنْصَرِفاً عَیشاً مَا لَكَ مِنْهُ إِلَّا لَذَّةٌ تَزْدَلِفُ بِكَ إِلَى حِمَامِكَ وَ تُقَرِّبُكَ مِنْ أَجَلِكَ. فَكَأَنَّكَ قَدْ صِرْتَ الْحَبِیبَ الْمَفْقُودَ وَ السَّوَادَ الْمُخْتَرَمَ. فَعَلَیكَ بِذَاتِ نَفْسِكَ وَ دَعْ مَا سِوَاهَا وَ اسْتَعِنْ بِاللَّهِ یعِنْكَ . [1]
ترجمه حدیث
امام باقر (علیه السلام) فرمود: اى مردم، به راستى، شما در این دنیا آماج تیرهاى اجل هستید، و هیچ یك از شما روزى نو از عمر خویش را جز با سپرى شدن روزى دیگر از مهلتش در پیش نگیرد، كدامین لقمه ایست كه گلوگیر نباشد؟ یا كدام جرعه ایست كه در گلو نشكند؟ آنجایى را كه بدان مى روید به وسیله این جا كه از آن مى كوچید اصلاح و آباد كنید؛ زیرا امروز غنیمت (خیر) است و فردا را ندانى از آن كیست!.
مردم جهان مسافرانند و در سراى دیگر گره از بار خویش باز كنند. (نیاكان و) ریشه هاى ما از بین رفتند و ما شاخسارهاى آنانیم. شاخه را پس از قطع ریشه چه بقایى باشد؟ كجایند آنان كه از ما دیرزى تر و بلند آرزوتر بودند؟!
اى آدمی زاده آنچه نتوانى از خود بازش دارى تو را در گرفت و آنچه باز نیاید (عمرت) از دستت برفت. زیستن بى هدف را زندگى مشمار، تو را چه نصیبى (از آن) است جز آنكه به مرگت بكشاند و به اجلت نزدیك تر كند؟ پس گویى تو دوستى از دست رفته و سایه اى از بین رفته گشته اى. پس مى بایست خویش را دریابى و جز آن را وانهى و از خداى یارى جویى تا یاریت نماید..[2]
وصف زندگی دنیا از دیدگاه قرآن
در حدیثی که بیان شد امام باقر (علیه السلام) فرمودند زندگی برای زندگی دنیا کار عبث و لهو است. بنابراین انسان باید در دنیا به گونه ای زندگی کند که توشه ای برای آخرت خود داشته باشد و دست خالی از این دنیا وارد دنیا عقبی نشود. زندگی دنیا در قرآن کریم بسیار شفاف و مطابق با واقع وصف شده است.
قرآن کریم درباره زندگی دنیا می فرماید: «وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاَّ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذینَ یَتَّقُونَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ؛ [3] زندگى دنیا، چیزى جز بازى و سرگرمى نیست! و سراى آخرت، براى آن ها كه پرهیزگارند، بهتر است! آیا نمى اندیشید؟!»
در این آیه شریفه زندگی دنیا به بازی و سرگرمی تشبیه شده است. یعنی آن ها كه تنها به دنیا دل بسته اند و جز آن نمى جویند و نمى طلبند در واقع كودكان هوسبازى هستند كه یك عمر به بازى و سرگرمى پرداخته و از همه چیز بى خبر مانده اند!.
تشبیه زندگى دنیا به بازى و سرگرمى از این نظر است كه بازی ها و سرگرمی ها معمولا كارهاى توخالى و بى اساس هستند كه از متن زندگى حقیقى دورند، نه آن ها كه در بازى پیروز مى شوند و نه آن ها كه شكست مى خورند شكست یافته اند؛ زیرا پس از پایان بازى همه چیز به جاى خود باز مى گردد!
بسیار دیده مى شود كه كودكان دور هم مى نشینند و بازى را شروع مى كنند یكى «امیر» و دیگرى «وزیر» و یكى «دزد» و دیگرى «قافله» می شود اما ساعتى نمى گذرد كه نه خبرى از امیر است و نه وزیر، و نه دزد و نه قافله. و یا در نمایشنامه هایى كه به منظور سرگرمى انجام مى شود صحنه هایى از جنگ یا عشق یا عداوت مجسم مى گردند اما پس از ساعتى خبرى از هیچ كدام نیست.
دنیا به نمایشنامه اى مى ماند كه بازیگران آن، مردم این جهان اند، و گاه این بازى كودكانه حتى عاقلان و فهمیده ما را به خود مشغول مى دارد اما چه زود پایان این سرگرمى و نمایش اعلام مى گردد.
سپس زندگانى سراى دیگر را با آن مقایسه كرده می فرماید: «سراى آخرت براى افراد با تقوا بهتر است آیا اندیشه و تعقل نمى كنید. زیرا حیاتى است جاویدان و فنا ناپذیر در جهانى وسیع تر و سطح بسیار بالاتر، در عالمى كه سر و كار آن با حقیقت است نه مجاز، و با واقعیت است نه خیال، در جهانى كه نعمت هایش با درد و رنج آمیخته نیست، و سراسر نعمت خالص است بى درد و رنج.
شاید نیاز به تذكر نداشته باشد كه هدف از این آیات مبارزه با وابستگى و دلبستگى به مظاهر جهان ماده و فراموش كردن مقصد نهایى آن است، و گرنه آن ها كه دنیا را وسیله اى براى سعادت قرار داده اند در حقیقت جستجوگران آخرت اند نه دنیا.[4]
همچنین در آیه دیگری فرموده است: «وَ ما هذِهِ الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاَّ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوانُ لَوْ كانُوا یَعْلَمُونَ؛[5]این زندگى دنیا چیزى جز سرگرمى و بازى نیست؛ و زندگى واقعى سراى آخرت است، اگر مى دانستند!»
وصف زندگی دنیا ازدیدیگاه امام علی و امام سجاد (علیهما السلام)
در خطبه ای از امام علی (علیه السلام) در تحریك مردم کوفه براى جنگ با شامیان رضایت به زندگی دنیا به شدت نکوهش شده و فرموده است:
اف بر شما، كه از توبیخ تان به تنگ آمده ام. آیا در عوض حیات دائمى به زندگى دنیا راضى شده اید؟ و به جاى عزت به ذلت دل خوش كرده اید؟ چون شما را به جهاد دعوت مى كنم دیدگانتان به گردش مى افتد، گویى به سختى جان كندن دچار شده و در بی هوشى غفلت فرو رفته اید؛
به طورى كه راه گفت و شنودتان با من بسته مى شود و در پاسخ من دچار سرگردانى مى شوید، گویى دلتان گرفتار اختلال شده و عقلتان از كار افتاده است. هیچ گاه براى من مردم مطمئنى نیستید، و پشتوانه قابل توجهى نمى باشید، و یاران توانمندى نیستید كه به شما نیاز افتد.[6]
امام سجاد (علیه السلام) در صحیفه سجادیه از خدای متعال می خواهد که در زندگی دنیا او را از غفلت نجات داده و در بندگی خداوند یاری اش کند: پروردگارا، بر محمد و آل او درود فرست و در اوقات فراموشى و غفلت، براى یاد خودت بیدارم كن و در ایام مهلت (زندگى دنیا) به كار بندگى وادارم كن و مرا به سوى محبت خویش در راهى هموار و آسان ببر و با محبت خودت، خیر دنیا و آخرت را برایم كامل فرما.[7]
نتیجه گیری
از این حدیث نتیجه ای که به دست می آید این است که زندگی دنیا به خودی خود هیچ ارزشی ندارد و فقط چند روز خوردن و آشامیدن است که به سرعت سپری می شود. زندگی دنیا زمانی ارزش پیدا می کند که آثار مفید و پایداری بر آن مترتب شود. آثار مفید و پایدار و ماندگار زندگی دنیا در قیامت آشکار می گردد.
اگر کسی در این دنیا به گونه ای زندگی کند که خانه آخرت و ماندگار خود را بسازد یقینا رستگار است و بر عکس کسی که در این دنیا برای دنیا زندگی کند گرفتار خسران جبران نا پذیری می گردد و نمی تواند در قیامت مدعی رستگاری و خوشبختی باشد؛ زیرا او خودش نخواسته است که خانه ابدی اش را بسازد و باید بی خانمان در دوزخ زندگی اش را ادامه دهد.
تدوین کننده: حمید الله رفیعی
پی نوشت ها
[1] . تحف العقول، ص 299.
[2] . ترجمه تحف العقول، ص 306.
[3] . سوره انعام، آیه 32.
[4] . تفسیر نمونه، ج5، ص 207 – 208.
[5] . سوره عنکبوت، آیه 64.
[6] . نهج البلاغة، ترجمه انصاریان، ص 32.
[7] . صحیفه كامله سجادیه با ترجمه فارسى، ص103.
منابع
1. قرآن کریم.
2. ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، محقق / مصحح: غفارى، على اكبر، قم، جامعه مدرسین، چ2، 1414ق.
3. ابن شعبه حرانى، حسن بن على، ترجمه تحف العقول، ص 306، مترجم: اتابكى، پرویز، تهران، نشر و پژوهش فرزان روز، چ1، 1376ش.
4. على بن ابىطالب (ع)، نهج البلاغة، ترجمه انصاریان، ص 32، قم، دار العرفان ، چ 1، 1388ش.
5. على بن حسین (ع)، امام چهارم، صحیفه كامله سجادیه با ترجمه فارسى، ص103، نشر الهادى – ایران – قم، چاپ: 1، 1376 ه.ش.
6. مكارم شیرازى، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الكتب الإسلامیة ، چ 10، 1371 ش.
