اعتماد به نفس کودکان، در واقع سلاح آنان در برابر چالش های دنیاست. کودکانی که احساس خوبی در مورد خود دارند، بهتر می توانند با مشکلات محیط مقابله کنند. اعتماد به نفس کودکان، از حس شایستگی آنها حاصل می شود. آنها نیاز به درک مثبت و واقع گرایانه از توانایی هایشان دارند و این درک، ناشی از دستاوردهای بزرگ و کوچک است.
کودکانی که احساس خوبی در مورد خودشان دارند، با تعارضات و خرده ناملایمات، بهتر کنار می آیند و فشارهای منفی را بیشتر و بهتر تحمل می کنند. اگر اعتماد به نفس کودکان بالا باشد، بهتر می توانند با بهره گیری از استعداد و خلاقیت خود، به ابراز وجود بپردازند و به راحتی تحت تاثیر محیط قرار نگیرند؛ بیشتر بخندند، بیشتر شاد باشند و بیشتر از زندگی خود، لذت ببرند.
سن شکل گیری اعتماد به نفس کودکان
کودکان از نوزادی وقتی که خود را در چشم والدین می بینند، حس بودن را تجربه کرده و این احساس در آنها شروع به ایجاد شدن می کند. کلمات شما و رفتار و اعمالتان به عنوان والدین، بیش از هر چیز دیگر در پرورش اعتماد به نفس کودکان شما تأثیر می گذارد. تمامی استعدادها و توانایی های بالقوه آنها نابود خواهد شد مگر اینکه حس عزت نفس کودکان را فعال کرده و به هر کدام جهت بدهید.
اعتماد به نفس کودکان به تدریج از دوران کودکی در حدود ۳ تا ۵ سالگی شروع می شود (به عقیده برخی حتی در سنین پایین تر) و به اینکه دنیای پیرامون کودک چگونه است و والدین چطور با او رفتار می کنند بستگی دارد. در این زمان واکنش های والدین و مراقبان، در شکل گیری اعتماد به نفس کودکان بسیار مهم و تأثیرگذار است؛ زیرا آنها می توانند اعتماد به نفس کودکان و درک مثبت آنان نسبت به خود را تسهیل کنند. کودکان از همان اوان کودکی، خواستار استقلال و در جستجوی راه آزادی هستند و دوست دارند به خود متکی باشند. این نیاز در همه کودکان حتی کودکان ضعیف وجود دارد.
از حدود چهار سالگی این تمنا در آنها آشکار می شود، متکی به نفس و مفتخر به آن هستند و به کارهایشان هم با دید اعجاب و تحسین می نگرند؛ اما این فرایند حتی قبل از این سن شروع شده است. زمانی که یک نوزاد یا طفل نو پا، به مرحله مهمی از زندگی می رسد، حس کمالی را تجربه می کند که تکیه گاه رشد اعتماد به نفس در او خواهد بود.
زمانی که کودک پس از تلاش های پی در پی و ناموفق، قادر به بردن قاشق به دهان می شود، یک حس توانستن را تجربه می کند؛ همچنانکه کودک تلاش می کند، شکست می خورد درباره توانمندی های خود به باورهایی می رسد و در همان زمان، بر اساس تعاملاتش با سایر افراد، در حال شکل دادن افکاری درباره «خودش» می شود.
از حدود پنج سالگی، او به خود بیشتر توجه می کند و سعی دارد کمتر تحت تأثیر القائات قرار گیرد. در شش سالگی ممکن است به مادر پیشنهاد کند که اگر خواست به جایی برود، او خانه را نگهداری خواهد کرد و در فاصله سنی چهار تا هفت سالگی، اعتماد به نفس در او مستقر می شود، حالت خودگرایی او سبب می گردد که به کارهای شخصی، فوق العاده توجه نماید و از دیگران روی گردان شود.
از حدود سنین پس از هفت سالگی، اعتماد به نفس در او ریشه دار شده و حتی کودک را به فرماندهی و امر و نهی وامیدارد. میل دارد در امور، دخالت و اظهارنظر کند و برای حل مشکلات، شخصاً اقدام نماید. اعتماد به نفس کودکان در این سن، همراه با خودنمایی و خودبینی است و آنان می کوشند هر روز از روز قبل، تواناتر و کامل تر شوند؛ و از وضعی که در آن است و هم از وابستگی های گوناگونش به پدر و مادر نجات پیدا کند و البته این والدین و مربیان کودکند که می بایست چنین موجباتی را فراهم سازند. هنگامی که والدین از این نیازها و مقتضیات سنی کودکشان آگاه باشند و به آنها احترام بگذارند می توانند اعتماد به نفس کودکان خود را پرورش دهند.
توصیه ها جهت تقویت اعتماد به نفس کودکان
اگر مى خواهید در ناهمواری هاى زندگى، اعتماد به نفس کودکانتان حفظ شده و آنان بتوانند بر مشکلات غلبه کنند، لازم است تا به نکاتی که در ادامه به آن اشاره می کنیم توجه نموده و آن ها را در تعامل با کودک خود بکار گیرید. رعایت نکردن این موارد، به منزله موانع و خطرهایی است که در مسیر ایجاد اعتماد به نفس کودکان شما ایجاد می شود.
۱-احترام به کودک
نخستین عنصر مهم در تقویت اعتماد به نفس کودکان، احترام گذاشتن به شخصیت آنان است. یکى از اجزاى محبت واقعى، احترام گذاشتن است. اگر واقعاً کودکان خود را دوست بداریم و بخواهیم از آنها به خوبی مراقبت کنیم، احترام گذاشتن به آنها می تواند نقش کلیدی و مهمی را در این زمینه ایفا کند.
اساسا احترام به دیگران، یکی از عوامل مهم در جذب و اطاعت آنهاست و این احترام درباره کودکان، بیشتر صادق است. اگر پدر و مادری به فرزند خود احترام بگذارند، در تربیت او موفق ترند؛ چون کودکان در این صورت، بهتر به سخنان و نصایح والدین خود گوش می دهند؛ اگر به شخصیت آنها بی احترامی یا توهین شود، این رفتار، دشمنی و کینه آنها را به همراه خواهد داشت.
احترام گذاشتن به کودکان را به شکل های مختلف از جمله وقت گذاشتن برای آنها می توان نشان داد. با وقت گذاشتن برای بچه ها در واقع پیام غیر مستقیم به او می دهیم که «برای تو ارزش زیادی قایلیم و دوست داریم وقتمان را با تو بگذرانیم». بچه ها در هر سنی که باشند، نیاز به گذراندن زمانی خاص با والدین خود دارند.
احترام به فرزندان را در مراحل مختلف رشد می توان با خوب گوش کردن و توجه به حرف های آنها نشان داد. با گوش کردن به حرف های کودک در واقع نشان می دهیم که برای او ارزش قائلیم و دوست داریم شنونده حرف های او باشیم.
منظور از زمان خاص، ساعاتی است که پدر و مادر به انجام دادن هیچ کار دیگری مشغول نباشند و کودک این احساس اختصاصی بودن زمان را برای خود درک کند. بدین منظور می توانید هر هفته دست کم، یک شب خاص برای با هم بودن را برنامه ریزی کنید و به فرزندتان اجازه دهید که خودش تصمیم بگیرد که چگونه زمان را بگذراند.
در این بین از بهترین انواع وقت گذاشتن با کودکان، بازی کردن با آنهاست. بازی کردن واقعاً یک هنر است چون باید همبازی خوبی باشید. همچنین فیلم و کارتون دیدن با کودکان نیز بسیار مفید است. بچه هایی که توجهی را که از سوی والدین نیاز دارند دریافت نمی کنند اغلب کارها و رفتارهای اشتباه انجام می دهند؛ چون مطمئن هستند از این طریق می توانند توجه والدین را جلب کنند.
۲-دوستی و محبت
اگر مى خواهید کودکتان در آینده، از اعتماد به نفس خوبی برخوردار باشد، باید او را دوست بدارید. برخوردارى از محبت، اساس اعتماد به نفس کودکان است؛ درست همانند پى خانه، اگر سست و لزران باشد، خانه نیز استحکام چندانی نخواهد داشت و براى زندگى کردن، غیر قابل اعتماد خواهد بود؛ اگرچه حس داشتن شخصیت و امنیت، زمانى در کودک ایجاد می شود که او را بى قید و شرط، دوست بداریم اما در عین حال نباید بیش از اندازه لازم، به ما متکى شود.
نشان دهید که عشق شما به فرزندتان، شرطی نیست. کودکان باید بی قید و شرط، مورد محبت قرار بگیرند. محبت بی قید و شرط یعنی محبتی که هیچ شرطی برای ابراز آن تعیین نشده و بی دریغ نثار کودک می شود. در خانواده هایی که صمیمیت و محبت و مهربانی وجود دارد، کودک می تواند با اطمینان به شخصیت خود، با مشکلات روبرو شود و از سوی دیگر بدون داشتن اضطراب و تشویش، رفتار های نامناسب خود را مورد تردید قرار داده و سعی کند آنها را به نحو مطلوبی تغییر دهد.
اعتماد به نفس کودکانی که ارتباطى عاطفی و محبت آمیز با والدینشان ندارند، در طول زندگى آتى خود، به مراتب کمتر از کودکانی است که از سرچشمه محبت والدین سیراب شده اند.
کمبود محبت و به تبع آن ضعف در اعتماد به نفس کودکان، نه تنها آنها را دچار بی تفاوتى، بى احساسى و سرخوردگى می کند بلکه می تواند بر رشد طبیعی جسم آنان نیز تاثیر منفی بگذارد که به این حالت «رشد ناقص» می گویند. مسلماً چنین حالتى بر اثر کمبود شدید محبت در بچه ها پدید می آید و خود، نشان دهنده ضرورت محبت والدین و تاثیر آن در رشد کودک است. در یک کلام، همان قدر که گیاهان براى رشد مطلوب به نور خورشید نیاز دارند، کودکان نیز براى رشد مطلوب نیازمند محبت ما هستند.
۳-تشویق و تحسین
تشویق و تحسین، یکی دیگر از مولفه های مهم در شکل گیری اعتماد به نفس کودکان است. به آخرین بارى که از سوى دیگران تشویق شدید، فکر کنید. در آن لحظه، چه احساسى داشتید؟ اگر تشویق، درست و به موقع بوده باشد، هنوز هم احساس خوبى در شما ایجاد می کند. جای تعجب اینجاست که چگونه چند کلمه ناقابل تحسین آمیز به هنگام موفقیت و به ثمر رسیدن تلاش شما، گاه توانسته است چنین اثری بر قوه ادراک شما به جا بگذارد و کارى کند که احساس شعف و خوشبختى کنید.
شکى نیست که تشویق، غذاى رشد دهنده عزت نفس در انسانهاست. حالا دوباره خوب فکر کنید؛ آخرین بارى که فرزندتان را تشویق کرده اید کى بوده؟ آیا امروز فرزندتان را در آغوش گرفته اید؟ آیا می دانید که برای او، تشویق درست و به موقع هنوز هم خیلى مهم است.
تلخ ترین واقعیت موجود این است که گاهى تشویق، در پرده غیب فرو می رود به ندرت به یاد استفاده از آنها می افتیم. هنوز هم جامعه براى کارهاى سخت و سرویس هاى خدماتى و کمک رسانى ارزشى قائل نیست و کسى ارائه کنندگان این خدمات را تشویق نمی کند.
ممکن است در جامعه این احساس ایجاد شود که زیاد هم نباید خود را مدیون مسائلى خاص دانست؛ زیرا آنها نیز به ازاى انجام خدمات خود، پول دریافت می کنند. واقعیت امر این است که حتى اگر اینگونه فکر می کنیم، دست کم می بایست سعی کنیم که این طرز فکر را در خانواده به فعلیت نرسانیم؛ زیرا هزینه سنگین آن، از دست رفتن خودآگاهى فرزندانمان است.
بچه ها به تشویق کاملا نیاز دارند،حتى به خاطر چهار دست و پا راه رفتن، پرتاب توپ یا کشیدن یک دایره. این موضوع تاثیر مستقیمی روی اعتماد به نفس کودکان دارد؛ اما شنیدن واژه «آفرین» به طور مرتب از سوی والدین، تبدیل به یک چیز عادى شده و دیگر تشخیص زمانی که موفقیت او واقعا قابل ستایش است از طرف کودک مشکل می شود. فراموش نکنید که کودکان، متوجه غلو کردن شما می شوند (و این یک مانع است) و دیگر تحسین هاى شما را نادیده می گیرند.
در فرایند تشویق کودک، به تناسب بین تشویق و کار انجام شده توجه داشته باشید؛ براى مثال به خاطر مسواک زدن یا انداختن لباس کثیفش در سبد رختشویى، گفتن یک تشکر کافى است. سعى کنید در مقابل اعمال او، واکنش صحیح و بجا نشان دهید. براى مثال به جاى اینکه بگویید نقاشى کودکتان فوق العاده زیباست، می توانید به استفاده صحیح و قشنگ او از رنگ بنفش اشاره کنید.(اشاره به چیزى که واقعا جاى تحسین دارد)
۴-تقویت قدرت تصمیم گیری
به کودکان خود، اجازه تصمیم گیرى دهید. تقویت قدرت تصمیم گیری، می تواند تاثیری شگرف در تقویت اعتماد به نفس کودکان داشته باشد، ضمن اینکه به او کمک می کند تا به مرور زمان، به قضاوت صحیح دست یابد. کنترل زیاد روى اعمال، بچه ها را گیج می کند.
بهترین روش این است که به کودک خود، دو یا سه حق انتخاب پیشنهاد کنید، تا از بین آنها یکى را انتخاب کند؛ مثلا از کودک ۳ ساله خود نپرسید که براى ناهار چه میل دارد، بلکه از بین دو یا سه نوع غذای مناسب او، بخواهید یکى را انتخاب کند. به کودک خود یاد دهید که بداند بعضى از انتخاب ها و تصمیم گیرى ها باشماست.
۵-قدرت حل مسئله
قدرت حل مسئله، نقش مهمی در شکل گیری اعتماد به نفس کودکان دارد. کودکانى که بتوانند براى چیزهایى که مى خواهند، مذاکره کنند، کودکانى موفق تر هستند. بنابراین به فرزند خود، روش هاى حل مسائل را به کمک خودشان آموزش دهید.
اگر کودک شما حین بازى در پارک پیش شما آمد و مثلا راجع به اینکه یکى از بچه ها ماشین بازى او را به زور گرفته شکایت کرد، از او بپرسید که به نظر او بهترین روش براى برگرداندن ماشین بازى چیست؟ اگر پیشنهاد او غیر منطقى بود، مثلا قاپیدن ماشین، از او بپرسید که با این کار ممکن است چه اتفاقى بیفتد؟ به این ترتیب شما به کودک خود، مهارت حل مسائل را به بهترین روش، آموزش می دهید.
۶-تجربه کردن شکست ها
این احساس طبیعى است که بخواهید کودک خود را از آسیب، احساس ناامیدى و یا اشتباه کردن باز دارید؛ اما دخالت هاى بیجاى شما در زندگى کودک (مثل وادار کردن او براى شرکت در جشن تولد دوستش یا تحت فشار قرار دادن مربى فوتبال براى اینکه زمان بیشترى را در بازى به کودکتان اختصاص دهد)، لطف نیست.
بچه ها باید بدانند شکست چیست و احساس ترس، اضطراب و یا ناراحتى را تجربه کنند و آن را واکنش طبیعى بدانند. رسیدن به این درک، تاثیر مهمی بر تقویت اعتماد به نفس کودکان دارد. آنها با غلبه بر مشکلات، شیوه رسیدن به موفقیت را یاد می گیرند، نه با دخالت شما در دور کردن آنها از خطر یا مشکل.
این خیلى مهم است که کودک، شانس شرکت در یک بازى و یا ریسک کردن را داشته باشد، بدون ترس از انتقاد والدین و یا تصحیح خطاى آنها. حتى بد نیست که خود شما به عمد اشتباه کنید تا به فرزندتان نشان دهید که اشتباه کردن، خاص آنها نیست و این مسئله نباید چندان نگران کننده باشد.
۷-خوش بینى و مثبت نگری
اگر کودک شما احساس ناامیدى و شکست می کند، به او کمک کنید تا خوش بین باشد. البته به جاى قوت قلب هاى توخالى و پوچ، او را تشویق کنید تا به روش هاى دیگرى که موجب بهتر شدن شرایط و موفقیت او می شود فکر کند؛ مثلا اگر کودک شما در بعضى از دروس ضعیف است، به او کمک کنید تا روش صحیحى براى تقویت نقاط ضعف خود بیابد.
اگر کودک شما شانس شرکت در بازى تئاتر یا مسابقه فوتبالی را از دست داد، نگویید که از نظر شما او یک بازیگر ستاره است بلکه می توانید بگویید احساس تو را درک می کنم، اما بهتر است با هم به دنبال راهى باشیم که امکان شرکت در بازى هاى بعدى را بدست آوری. این مثبت نگری، روشی سازنده و کارآمد در تقویت اعتماد به نفس کودکان است.
۸-پرورش علایق و مهارتهای خاص
امکان انجام فعالیت هاى گوناگون را براى کودکتان میسر کنید و در صورت مشاهده علاقه و استعداد کودکتان در زمینه اى خاص، او را تشویق کنید. کودکانى که سرگرمى هاى خاص دارند به خاطر این مسئله، احساس غرور و افتخار می کنند و این باعث موفقیت و تقویت اعتماد به نفس کودکان می شود.
سرگرمى هاى خاص برای کودکانى که با مسائل خاص مدرسه مشکل دارند، می تواند کمک کننده باشد. شما می توانید که به گونه اى علائق کودکتان را با سایر کودکان مرتبط کنید؛ مثلا اگر پسر شما علاقمند به نقاشى است و سایر بچه ها متمایل به ورزش، فرزند خود را تشویق کنید تا نقاشى هایى راجع به ورزش بکشد یا دفترى از آثار هنرى او تهیه کنید تا به سایر دوستانش نشان دهد.
۹-آموزش کمک به دیگران
با این کار کودک، شما احساس بهترى خواهد داشت. انجام مسئولیت هاى مربوط به خانه دارى، براى کودکان خوب است؛ اما اینکه بچه ها بتوانند در سایر کارها و پروژه ها نیز به شما کمک کنند باعث توانمند شدن آنها و در نهایت سبب تقویت اعتماد به نفس کودکان می شود.
۱۰-همنشینی با بزرگسالان
به همان نسبت که بودن با همسالان براى کودکان مهم است، سپرى کردن زمانى در کنار سایر بزرگسالان نیز می تواند نقش تربیتى موثرى داشته و عامل مهمی در اعتماد به نفس کودکان باشد. به این ترتیب جهان کودک، پهناور تر می شود و به او کمک می کند که به گونه اى دیگر بیندیشد. از کودک خود بخواهید که در جمع صحبت کند. داشتن ارتباط نزدیک با معلم، اقوام و یا دوستان والدین، باعث می شود کودک انعطاف پذیرتر شود.
۱۱-خیال پردازی و پیش بینی شغل آینده
به کودک خود اجازه دهید راجع به آینده اش خیال پردازى کرده و پیش بینی کند که ممکن است در آینده چه کاره شود. این کار اعتماد به نفس کودکان را بیشتر می کند. با کودک خود راجع به اینکه چگونه شما، همسرتان و یا سایر اطرافیان، شغل خود را انتخاب کرده اید صحبت کنید. به این ترتیب کودک شما نیز راجع به آینده خود، دست به پیش بینى و انتخاب می زند.
در این راستا، هیچ وقت نباید انتظارات او را از خودش کم کنید یا به دلیل تغییر نظرش، او را سرزنش کنید… مهم این است که او راجع به اهداف زندگی و آینده شغلی اش، فکر و خیال پردازی کند.
۱۲-تقویت حس استقلال
اجازه دادن به کودک برای انجام کارها به صورت مستقل، در او احساس توانمندی و قدرت ایجاد نموده و سبب تقویت اعتماد به نفس کودکان می شود. اصولا استقلال و اعتماد به نفس، ارتباط نزدیکی با هم دارند. وقتی ما وظایفی را که زندگی بر عهده ما قرار داده انجام می دهیم، خودمان را با نگاه مثبت تری ارزیابی می کنیم. وقتی مهارت جدیدی می آموزیم، اعتماد به نفس بیشتری پیدا می کنیم.
چیزی که هر کودکی باید آن را باور کند این است که «من می توانم این کار را انجام دهم». تمامی تلاشی که والدین می توانند در این زمینه انجام دهند این است که به کودک فرصت دهند و از او حمایت کنند تا بتواند مهارت های تازه را به خوبی یاد بگیرد. در مقابل، استفاده از کلمات تحقیر آمیز و مقایسه او با دیگران، احساس بی ارزشی و بی کفایتی را در کودک به وجود می آورد.
هیچ گاه سعی نکنید با حرف هایتان کودک را تحقیر سازید. جملاتی مثل «چه کار احمقانه ای!» یا «تو چه کارهای بچه گانه ای انجام می دهی!» می تواند به ذهنیت کودک، صدمه جدی وارد کند.
به کودک خود اجازه دهید که بداند هر کسی اشتباه می کند و شما همواره او را دوست دارید. حتی وقتی رفتارش مورد پسند شما نباشد. ما در مورد رفتارهای فرزندانمان می توانیم اظهار نظر کنیم ولی درباره شخصیت آنها نباید قضاوت کنیم؛ مثلاً وقتی از فرزندمان کار اشتباهی سر زد، می توانیم نارضایتی خود را از انجام آن کار اعلام کنیم ولی نباید بگوییم چون آن کار را انجام داده، آدم بدی است؛ این شیوه قضاوت، سبب آسیب به اعتماد به نفس کودکان می شود.
نتیجه گیری
اعتماد به نفس کودکان، یعنی اینکه آنها نسبت به خود دید مثبت و متعادل داشته و به توانایی های خود افتخار کنند و در عین حال معایب خود را بشناسند. اعتماد به نفس کودکان، باعث می شود که آنها در برابر مشکلات و ناملایمات زندگی، نسبت به توانمندی های خود ایمان داشته و از استقلال لازم در حل مسئله برخوردار باشند. لازمست والدین به منظور تقویت اعتماد به نفس کودکان خود، به مواردی همچون: احترام و محبت به کودک، تشویق و تحسین به موقع و به اندازه، تقویت استقلال و مهارتهای حل مسئله در وی اهتمام ویژه داشته باشند.
منابع اقتباس: منبع: روزنامه حمایت، علیرضا کوهى بیلادرق؛ گروه ترجمه پایگاه سلامت نیوز؛ مترجم: فاطمه زرمهر؛ روزنامه اطلاعات
