امامت امام باقر (علیه السلام) با دلایل متعددی قابل اثبات است. احادیثی از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) و امامان پیشین در این رابطه نقل شده اند.
امام محمد باقر (علیه السلام)، روز جمعه اول ماه رجب سال ۵۷ هجرى قمرى، در شهر مدینه، چشم به جهان گشود.[1] در بعضى نقل ها ولادتش، سوم ماه صفر سال ۵۶ نیز ذكر شده است.[2]
پدر امام محمد باقر (علیه السلام)، امام على بن حسین زین العابدین (علیه السلام) و مادر بزرگوارش، ام عبداللّه فاطمه، دختر امام حسن مجتبى (علیه السلام) است. از این جهت در میان اهل بیت (علیهم السلام) او نخستین كسى است كه از نظر نسب پدرى و مادرى، علوى و فاطمى است و لذا به «علوى من علویین وهاشمى من هاشمیین» معروف است.[3]
كنیه امام محمد باقر، ابو جعفر و لقب معروفش «باقر» و یا «باقر العلوم» به معناى شكافند دانش ها است كه از سوى رسول خدا این لقب به او داده شده است. پیامبر (صلى الله علیه و آله و سلم) به جابر بن عبداللّه انصارى فرمود: اى جابر تو زنده مى مانى تا زمانى كه فرزندم را از نسل حسین به نام محمد كه شكافنده علم دین است ملاقات كنى، هرگاه وى را دیدى سلام من را به او برسان.[4]
او هنگام وفات پدر خود امام سجاد (علیه السلام) سى و هفت یا سى و هشت سال داشت. امام محمد باقر (علیه السلام) در سال ۱۱۴ هجرى در شهر مدینه در ۵۷ سالگى به وسیله ابراهیم بن عبدالملك مسموم گردیده و به شهادت رسید[5] و در قبرستان بقیع، كنار قبر پدر و جدش، به خاك سپرده شد.[6]
دوران امامت امام باقر (علیه السلام) نوزده سال و همزمان با زمامدارى ولید بن عبدالملك، سلیمان بن عبدالملك، عمر بن عبدالعزیز، یزید بن عبدالملك، هشام بن عبدالملك، ولید بن یزید و ابراهیم بن ولید، از خلفاى بنى امیه بود.[7]
دلایل روایی امامت امام باقر (ع)
روایاتى كه بر امامت امام باقر (علیه السلام) دلالت دارد به چند دسته تقسیم مى شود:
1. دسته اول روایات متواترى است كه امامت دوازده امام را ثابت مى كند و در ضمن آن قطع به امامت امام باقر (علیه السلام) حاصل می گردد.[8]
این روایات از پیامبر (صلى الله علیه و آله و سلم) با عناوین دوازده امام، دوازده خلیفه و دوازده امیر نقل شده است.
پیامبر (صلى الله علیه و آله و سلم) فرمود: «الْأَئِمَّةُ بَعْدِی اثْنَا عَشَرَ أَوَّلُهُمْ عَلِی بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَ آخِرُهُمُ الْقَائِمُ هُمْ خُلَفَائِی وَ أَوْصِیائِی وَ أَوْلِیائِی وَ حُجَجُ اللَّهِ عَلَى أُمَّتِی بَعْدِی؛[9]امامان بعد از من دوازده نفرند اول آن ها علی بن ابی طالب و آخر شان قائم است. آن ها خلفا، اوصیا و اولیای من و حجت های خداوند پس از من بر امت من هستند».
در متون اهل سنت نقل شده که پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «اسلام پیوسته با دوازده خلیفه كه همگى آنان از قریش اند عزیز خواهد بود»[10] در صحیح بخاری نیز نقل شده که پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده است: «بعد از من دوازده امیر خواهد آمد كه همه آنان از قریش اند».[11]
2. در احادیث نبوی بر امامت امام باقر (علیه السلام) در ضمن امامان دیگر تصریح شده است. از امام صادق (علیه السلام) نقل شده كه پیامبر (صلى الله علیه و آله و سلم) فرمود:
«فَكَانَ عَلِی ثُمَّ صَارَ مِنْ بَعْدِهِ الْحَسَنُ ثُمَّ مِنْ بَعْدِهِ الْحُسَینُ ثُمَّ مِنْ بَعْدِهِ عَلِی بْنُ الْحُسَینِ ثُمَّ مِنْ بَعْدِهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِی ثُمَّ هَكَذَا یكُونُ الْأَمْرُ إِنَّ الْأَرْضَ لَا تَصْلُحُ إِلَّا بِإِمَامٍ وَ مَنْ مَاتَ لَا یعْرِفُ إِمَامَهُ مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیة؛[12]
پس صاحب امر علی است سپس بعد از او حسن و بعد از او حسین و بعد از او علی بن حسین و پس از او محمد بن علی است و سپس امر امامت به همین روش ادامه دارد؛ زیرا زمین اصلاح نشود جز به امام و هر که بمیرد و امام خود را نشناسد به مرگ جاهلیت مرده است».
در این حدیث به صراحت از امامت امام باقر (علیه السلام) در کنار سایر امامان سخن گفته شده است.
3. در حدیث دیگری پیامبر (صلى الله علیه و آله و سلم) در پاسخ یك یهودى درباره امامت امام باقر (علیه السلام) فرمود: «هنگامى كه مدت امامت على بن حسین تمام شود بعد از او پسرش محمد كه باقر خوانده مى شود عهده دار امامت مى گردد».[13]
4. از پیامبر اكرم (صلى الله علیه و آله و سلم) نقل شده است: «وَ يُخْرِجُ اللَّهُ مِنْ صُلْبِهِ وَلَداً سَمِيِّي وَ أَشْبَهَ النَّاسِ بِي عِلْمُهُ عِلْمِي وَ حُكْمُهُ حُكْمِي هُوَ الْإِمَامُ وَ الْحُجَّةُ بَعْدَ أَبِيه[14]؛ از نسل على بن حسین، فرزندى متولد خواهد شد كه هم نام من و شبیه ترین مردم به من است، علم او علم و دانش من و حكم او حكم من است و او امام وحجت بعد از پدرش خواهد بود».
این حدیث نیز به وضوح بر امامت امام باقر (علیه السلام) دلالت دارد.
5. امام سجاد (علیه السلام) نیز در چندین مورد بر وصایت و امامت امام باقر (علیه السلام) بعد از خود تصریح كرده است. جابر مى گوید: بر امام على بن حسین (علیه السلام) وارد شدم، دیدم پسرى در كنارش حضور دارد، پرسیدم این پسر كیست؟ حضرت فرمود: «هَذَا ابْنِي وَ صَاحِبُ الْأَمْرِ بَعْدِي مُحَمَّدٌ الْبَاقِر؛[15] این فرزندم و امام بعد از من محمد باقر است»
اثبات امامت امام باقر (ع) از فضایل آن حضرت
فضایل امامان معصوم (علیهم السلام) بی شمار است در اینجا به فضایل امام محمد باقر (علیه السلام) از زبان دیگران اشاره می شود:
1. عبداللّه بن عطاء مكى، از دانشمندان بزرگ معاصر امام باقر (علیه السلام) در مورد عظمت شخصیت امام باقر (علیه السلام) مى گوید: من هیچ كس را ندیدم كه به اندازه ابى جعفر باقر، علما و دانشمندان این گونه در مقابل عظمت وى حقیر و كوچك شمرده شود، من دیدم شخصیت هاى بزرگ علمى چون حكم بن عیینه را كه همانند كودك نوآموز در برابر استادش در مقابل ابوجعفر، زانو زده است.[16]
2. ابن خلكان، كه از مشاهیر علماى اهل سنت است در مورد مقام علمى امام محمد باقر (علیه السلام) مىگوید: و كان الباقر عالماً سیداً كبیرا …؛ ابوجعفر باقر، عالم بزرگ و شخصیت سترگ بود وى را بدین جهت باقر مى گفتند كه عرصه هاى علم و دانش را شكافته و علم را گسترش داد.[17]
3. احمد بن حجر هیثمى مى گوید: ابوجعفر باقر، امام و پیشواى بزرگى است كه از نظر جلالت و فضل، همگان بر آن اتفاق نظر دارند، وى لایه هاى پنهان معارف و حقایق احكام دین را آشكار نمود، به همین جهت وى به باقر العلوم و شكافنده دانش ها شهرت یافت و از نظر صفاى قلب، ذكاوت علمى، طهارت نفس و شرافت خلق، سرآمد همگان بود.[18]
4. عبدالله بن حجازى، مشهور به شرقاوى از علماى بزرگ الازهر مصر، مى گوید: امام باقر (علیه السلام) داناترین شخص زمان خود بود و در فهم تفسیر قرآن و حدیث و فقه، احدى با او برابرى نمى كرد. و نیز افرادى مثل احمد بن سنان دمشقى صاحب كتاب اخبار الدول، ابن العماد حنبلى مؤلف شذرات الذهب و… هر كدام به برترى مقام و فضل علمى امام باقر (علیه السلام) اعتراف كرده اند.[19]
این فضایلی که بیان شد اختصاص به امام معصوم دارد و از این رو امامت امام باقر (علیه السلام) توسط ان ها مورد تایید قرار می گیرد.
نتیجه گیری
از آنچه بیان شد این نتیجه حاصل می گردد که امامت امام باقر (علیه السلام) امام پنجم شیعیان در دوران خلفای اموی به مدت 19سال بوده است. بر امامت امام باقر (علیه السلام) دلایل متعددی از احادیث نبوی اقامه گردید و همچنین امام سجاد (علیه السلام) بر امامت آن حضرت پس از خودش تصریح کرده است. فضایل علمی و تقوایی آن حضرت که از سوی علمای اهل سنت هم منعکس شده در کنار احادیثی که نقل شد امامت آن حضرت را به اثبات می رساند.
پی نوشت ها
[1] . الارشاد، ص158.
[2] . مناقب آل ابىطالب، ج2، ص227.
[3] . الارشاد، ص 158.
[4] . كشف الغمه فى معرفة الأئمّة، ج2، ص236.
[5] . دلائل الامامة، ص 215.
[6] . الكافی، ج1، ص469.
[7] . سیره پیشوایان، ص ۳۱۵.
[8] . الاقتصاد، ص 235- 236.
[9] . عیون اخبار الرضا (علیه السلام)، ج1، ص59.
[10] . صحیح مسلم، ج6، ص3 – 4،
[11] . صحیح بخارى، ج8، ص 127.
[12] . الكافی، ج2 ، ص21.
[13]. كفاية الأثر، ص58.
[14] . كفاية الأثر في النص على الأئمة الإثني عشر، ص164.
[15] . الأمالي، ص 353.
[16] . تاريخ دمشق، ج54، ص278.
[17] . وفيات الأعيان، ج3، ص314.
[18] . الصواعق المحرقة، ص 124.
[19]. شرح احقاق الحق، ج12، ص161.
منابع
1. ابن بابویه، محمد بن علی، الأمالي، تهران، کتابچی، چ6، 1376ش.
2. ابن بابویه، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا (علیه السلام)، محقق / مصحح: لاجوردى، مهدى، تهران، نشر جهان، چ1، 1378ق.
3. ابن خلكان، شمسالدين، وفيات الأعيان، تحقيق: احسان عباسى، بیروت، دارالثقافة.
4. ابن شهر آشوب، ابوعبداللّه محمد بن على، مناقب آل ابىطالب، نجف، الحیدریة.
5. ابن عساكر، على بن حسين، تاريخ دمشق، تحقيق: على شيرى، دارالفكر للطباعة والنشر، بيروت، لبنان، ۱۴۱۵ ق.
6. اربلى، ابوالفتح، على بن عیسى، كشف الغمه فى معرفة الأئمّة، دارالاضواء، بیروت، لبنان، ۱۴۰۵ ق ۱۹۸۵م.
7. بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح بخارى، بیروت، دارالفكر للطباعة والنشر، ۱۴۰۱ ق.
8. پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، قم، مؤسسه امام صادق (علیه السلام)، 1397ش.
9. خزاز القمى، على بن محمد بن على، كفاية الأثر، تحقيق: سيد عبداللطيف حسينى كوه كمرى خوئى، قم، انتشارات بيدار، ۱۴۰۱ ق.
10. طبرى، محمد بن جریر، دلائل الامامة، قم، مؤسسة البعثة، ۱۴۱۳ ق.
