حقوق همسر یکی از امور بسیار مهم اجتماعی در زندگی بشر است که رعایت آن از طرف زوجین، زندگی را شیرین و راوبط عاطفی را مستحکم نموده و عامل ایجاد محبت بیشتر در بین آنان می شود. همچنین رعایت حقوق همسر در تربیت اولاد و یاد دادن سبک زندگی به آنان ضروری است و آنها هم از رفتار پدر و مادر خود سرمشق می گیرند.
از سوی دیگر افزون بر اینکه دوام زندگی بشر در این کره خاکی با ازدواج امکان پذیر می گردد، حق تشکیل خانواده براى مرد و زن با انگیزه اشباع غریزه جنسی، یافتن مونس و همدل و فرزند آوری از حقوق فطری و غریزی همه انسان ها محسوب می گردد. افزون بر این، زنان نیز حق دارند برای خود حامى و سرپرستی داشته باشند تا نسبت به آسیب های اقتصادی و اجتماعی جامعه، از مصونیت بیشتری برخوردار باشند.
در رساله حقوق امام سجاد (علیه السلام) در کنار سایر حقوق به حقوق همسر نیز اشاره شده است که در این نوشتار به آن اشاره می کنیم.
متن حدیث در مورد حقوق همسر
«وَ أَمَّا حَقُّ رَعِیتِكَ بِمِلْكِ النِّكَاحِ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ جَعَلَهَا سَكَناً وَ مُسْتَرَاحاً وَ أُنْساً وَ وَاقِیةً وَ كَذَلِكَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْكُمَا یجِبُ أَنْ یحْمَدَ اللَّهَ عَلَى صَاحِبِهِ وَ یعْلَمَ أَنَّ ذَلِكَ نِعْمَةٌ مِنْهُ عَلَیهِ وَ وَجَبَ أَنْ یحْسِنَ صُحْبَةَ نِعْمَةِ اللَّهِ وَ یكْرِمَهَا وَ یرْفَقَ بِهَا
وَ إِنْ كَانَ حَقُّكَ عَلَیهَا أَغْلَظَ وَ طَاعَتُكَ بِهَا أَلْزَمَ فِیمَا أَحْبَبْتَ وَ كَرِهْتَ مَا لَمْ تَكُنْ مَعْصِیةً. فَإِنَّ لَهَا حَقَّ الرَّحْمَةِ وَ الْمُؤَانَسَةِ وَ مَوْضِعُ السُّكُونِ إِلَیهَا قَضَاءُ اللَّذَّةِ الَّتِی لَا بُدَّ مِنْ قَضَائِهَا وَ ذَلِكَ عَظِیمٌ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ؛[1]
و اما حق همسرت آن است که بدانی خداوند متعال با آفرینش او وسیله آرامش، رفاه، انس و نگهداری تو را فراهم نموده است. بر هرکدام از شما زن و شوهر واجب است که بر نعمت وجود دیگری، خدا را سپاس گوید و بداند که این نعمت الهی است بر او و بر تو واجب است که نعمت الهی را گرامی داشته و در معاشرت با او، خوش رفتاری و رفق پیشه کنی؛
اگر چه حق تو بر زن سخت تر و رعایت محبوب و مکروه تو (اگر زیاده خواهی نباشد)، بر او لازم تر است، ولی زن حق مهربانی و انس بر تو دارد و جایگاه آرامش و آسایش، غریزه ای است که گریزی از انجام آن نیست و این حق بزرگی است.»[2]
توضیحاتی درباره حقوق همسر بر شریک زندگی خود
رعایت حقوق همسر چه از جانب شوهر و چه از جانب زن، باعث حفظ آنان از انحرافات می شود. حقوق همسر مصادیقی متعددی دارد که به برخی از آن ها اشاره می شود:
آرامش بخشى و حمایت عاطفى
لازم است زن و شوهر فضای آرامی برای خود ایجاد کرده و به عواطف یکدیگر پاسخ دهند. از عوامل مهم نیاز زن و شوهر به یكدیگر، نیاز های عاطفى- روانى است. پیوند ازدواج براى تحقق روابط عاطفى و آرامش بخشى است و این در برقرارى دوستى و محبت، عاملی مهم است.
قرآن كریم در این باره مى فرماید: «وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَیها وَ جَعَلَ بَینَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ فی ذلِكَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یتَفَكَّرُونَ؛ و از نشانه هاى خداوند اینكه همسرانى از جنس خودتان براى شما آفرید تا در كنار آنان آرامش یابید و در میانتان مودت و رحمت قرار داد؛ در این نشانه هایى است براى گروهى كه تفكر مى كنند».[3]
در این آیه کلمه ی مودت (دوستى) به جنبه هاى آشكار و ابراز دوستى اشاره دارد و کلمه ی رحمت (مهرورزى) جنبه باطنى و زیر بنایى تر را بیان مى كند.
هر یك از زن و شوهر به تنهایى ناقص و نیازمند به دیگرى است و به دلیل این نقص و نیاز است كه هر یك به دیگرى مشتاق است و با او به آرامش مى رسد؛ زیرا هر ناقصی به كمال اشتیاق دارد و به آنچه نیازش را برطرف كند متمایل است و این از حقوق طرفینى است كه باید در جاى خود و به طور مناسب ادا شود. چنانکه امام سجاد (علیه السلام) در ابتدای حدیث فوق به آن توصیه فرموده است.[4]
ابراز محبت
خمیرمایه اصلى دوستى در خانواده، وجود علاقه و محبت میان زن و شوهر است و البته این علاقه هنگامى تثبیت مى شود و افزایش مى یابد كه آشكارا و به صورت كلامى و غیر كلامى (با اعمال محبتآمیز) ابراز گردد: پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده است: «… حق مرد بر همسرش این است كه به خانه اش پاى بند باشد، با او مهربانى كند و محبت بورزد و نسبت به او دلسوز باشد».[5]
این ابراز محبت در روابط غیر كلامى به صورت تواضع در مقابل همسر به طورى كه رفتار، حالات چهره، وضعیت بدنى و نیز لحن كلام او نشانگر برترى طلبى در مقابل همسر نباشد، نمود مى یابد و نیز گشاده بودن چهره و وضعیت بدنى و وجود خنده در صورت، زینت و آرایش و جلوهگرى براى شوهر و خدمت گزارى و حتى نشستن نزد او (كه از اعتكاف در مسجد پیامبر «صلی الله علیه و آله» برتر شمرده شد) همگى علامت ابراز علاقه و محبت است.
طبق فرمایش پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم)، گفته مرد به زنش كه «دوستت دارم»[6]، هرگز از قلب زن بیرون نمى رود. این مطلب كنایه از تاثیر عمیق اعلام محبت در بقاى دوستى است، زیرا صادق ترین و عمیق ترین محبت ها در بستر خانواده ها و در میان همسران مى روید.[7]
حقوق همسر در رعایت احترام و قدردانى
رعایت احترام و قدردانی بین زوجین از حقوق همسر محسوب می گردد. یكى از آسیب پذیرى هاى روابط نزدیك، عادى شدن دوستى هاست. هنگامى كه در خانواده هر یك از زن و شوهر، به كار دیگرى چنان بنگرد كه حاكى از الزام باشد، به تدریج مجموعه خانواده به سازمانى تبدیل مى شود كه هركسى در آن مطابق شرح وظایف خود، به فعالیت هایى مشغول است. در این بین تغییر نگرش، احترام متقابل و مشورت و قدردانى از یكدیگر مى تواند فضاى حاكم را تغییر دهد.
مشورت كردن در مواقع لزوم و به ویژه در كار هاى مهم، از علایم احترام گذاردن به شخصیت و نظر دیگرى است و خود، موجب مى شود نهال محبت در دل او غرس گردد. مشورت در اسلام یك اصل كلى است كه از استبداد رأى و بسیارى از اختلافات پیشگیرى مى كند و در خانواده نیز با توجه به رشد و تدبیر همسر و تاثیر او در محیط خانواده اهمیت خاص داد.
تحسین و قدردانى هر یك از همسران از دیگرى بنا بر قانون تقویت در شرطى سازى كنشگر، او را در انجام دادن كار هاى خانه یا بیرون خانه به طور شایسته تر دلگرم مى سازد و احساس محبت را در كام او شیرین مى گرداند. از دیدگاه آموزه هاى اسلام، خانه دارى براى زن الزامى نیست و لذا مى تواند حتى در برابر آن و یا در برابر تربیت و نگه دارى فرزندان (و نیز شیر دادن به نوزادان) اجرت بخواهد.
توجه به این مسئله نگرش مرد را به همسرش تغییر می دهد و به او به دیده یك خدمتكار نمى نگرد. همین امر زمینه قدردانى مرد از همسرش را فراهم مى سازد و او را در نتیجه احسان و فداكارى هایى كه در خانه انجام مى دهد، میستاید. در مقابل، هنگامى كه زن بداند این امور وظیفه وى نیست، از حیث روانى آمادگى دارد كه در تدبیر امور و كار هاى خانه با محبت و از روى علاقه مشاركت كند.[8]
تامین نفقه، لباس و مسکن از حقوق همسر
حقوق همسر در موارد فوق در امور معنوی و رفتار های طرفینی بود. در مسائل مادی نیز به خصوص زن بر شوهر حق دارد. نفقه، لباس و مسکن از حقوق زن است که شوهر موظف است در حد امکان برای زنش تهیه کند.
امام سجاد (علیه السلام) فرموده است: «إِنَّ أَرْضَاكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَسْبَغُكُمْ عَلَى عِیالِه؛[9] خداوند از مردانی راضی تر است که در مخارج عائله اش گشایش دهند».
امام رضا (علیه السلام) فرموده است: «صَاحِبُ النِّعْمَةِ یجِبُ أَنْ یوَسِّعَ عَلَى عِیالِهِ؛[10] بر شخص مالدار متمکن واجب است که بر عائله اش در مخارج وسعت بدهد».
نتیجه گیری
رعایت حقوق همسر یکی از توصیه های مورد تاکید دین اسلام است که باید از سوی زوجین رعایت شود. رعایت حقوق و وظایف اخلاقی و عاطفی همسران، آثار مثبتی را برای آنان و خانواده داشته و آسایش و آرامش روحی و زندگی محبت آمیز را برای آنها به ارمغان می آورد. در مقابل، عدم رعایت حقوق همسر از سوی زوجین و یا یکی از آن دو باعث بروز مشکلات زیادی می شود و حتی ممکن است کار را به طلاق و جدایی بکشاند.
پی نوشت ها
[1] . تحف العقول، ص 262.
[2] . شرح رساله حقوق امام سجاد (علیه السلام)، ص 269.
[3] . سوره روم، آیه 21.
[4] . روانشناسى و علوم تربیتى، ص 289.
[5] . مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ج14، 244.
[6] . الكافی، ج5، ص 569.
[7] . قرآن، روانشناسى و علوم تربیتى، ص 290.
[8] . قرآن، روانشناسى و علوم تربیتى، ص 291.
[9]. بحار الانوار، ج75، ص136.
[10]. بحارالانوار، ج75، ص 335.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، محقق / مصحح: غفارى، على اكبر، قم، جامعه مدرسین، چ2، 1414ق.
- حیدری نراق، علی محمد، شرح رساله حقوق امام سجاد (علیه السلام)، قم، انتشارات مهدی نراقی، چ7، 1386ش.
- عباس نژاد، محسن، قرآن، روانشناسى و علوم تربیتى، مشهد مقدس، بنیاد پژوهش هاى قرآنى حوزه و دانشگاه ، چ 1، 1384ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الكافی، مصحح: غفارى على اكبر و آخوندى، محمد، تهران، دار الكتب الاسلامیة، چ4، 1407ق.
- مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، دار احياء التراث العربي، چ2، 1403ق.
- نوری، حسین بن محمد، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، قم، موسسة آل البیت (علیهم السلام)، چ1، 1408ق.
