آثار حجاب، به تفصیل در برخی از روایات آمده است. حجاب در لغت به معنای پوشاندن و پوشش (سِتر) است، و به وسیله ای گفته می شود که بین دو شی حائل و فاصله ایجاد نماید.[1] و در اصطلاح امروزی و در زبان عرف و فقه اختصاب به پوشش شرعی زنان مسلمان اطلاق می گردد.
کلمه حجاب، در قرآن کریم هفت بار به مفهوم مانع و حائل آمده است. چنانچه درباره زنان رسول خدا (ص) آمده است:
«و إذا سألتموهنّ متاعاً فاسئلوهنّ من وراء حجاب؛ و هنگامى كه چيزى از وسايل زندگى را (به عنوان عاريت) از آنان [همسران پيامبر] می خواهيد از پشت پرده بخواهيد[2]
مقصود پوششى است که مانع از دیده شدن آنان چون پرده و امثال «وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ ابْصارِهِنَّ وَ يَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لا يُبْدينَ زينَتَهُنَّ الَّا ما ظَهَرَ مِنْها وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ وَ لا يُبْدينَ زينَتَهُنَّ الَّا لِبُعُولَتِهِنَّ اوْ ابائِهِنَّ اوْ اباءِ بُعُولَتِهِنَّ اوْ ابْنائِهِنَّ اوْ ابْناءِ بُعُولَتِهِنَّ اوْ اخْوانِهِنَّ اوْ بَنى اخْوانِهِنَّ اوْ بَنى اخَواتِهِنَّ اوْ نِسائِهِنَّ اوْ ما مَلَكَتْ ايْمانُهُنَّ اوِ التَّابِعينَ غَيْرِ اولِى الْارْبَةِ مِنَ الرِّجالِ اوِ الطِّفْلِ الَّذينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ وَ لا يَضْرِبْنَ بِارْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ ما يُخْفينَ مِنْ زينَتِهِنَّ وَ تُوبُوا الىَ اللَّهِ جَميعاً ايُّهَا الْمُؤْمِنوُنَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»[3]
و به زنان مومن بگو: ديدگان خويش را (از نگاه هوس آلود) فرو گيرند و دامان خويش را حفظ كنند و زيور خويش را آشكار نكنند، مگر آنچه پيداست و مقنعه هاى خويش بر گريبان ها بيندازند و زيور خويش را آشكار نكنند مگر براى شوهرانشان، پدران، پدران شوهران، پسران، پسران شوهران، برادران، پسران برادران، پسران خواهران، زنان (هم كيش)، بردگان، افراد سفيه و غير خردمند يا كودكانى كه از امور جنسى مربوط به زنان آگاه نيستند (به حد تميز نرسيده اند) و پاى به زمين نكوبند كه زيورهاى مخفىشان دانسته شود. اى گروه مومنان! همگى به سوى خداوند توبه كنيد، باشد كه رستگار شويد.
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ وَ بَناتِكَ وَ نِساءِ الْمُؤْمِنينَ يُدْنينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلاَبِيبِهِنَّ ذلِكَ أَدْنى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ وَ كانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحيما؛
ای پیامبر! به همسران و دخترانت و زنان مومنان بگو: «جلباب ها [روسری های بلند] خود را بر خویش فرو افکنند، این کار برای این که شناخته شوند و مورد آزار قرار نگیرند بهتر است؛ (و اگر تاکنون خطا و کوتاهی از آنها سر زده توبه کنند) خداوند همواره آمرزنده رحیم است».[4]
كلمه حجاب هم به معنى پوشيدن و هم به معنى پرده و مانع آمده است. به كار بردن كلمه حجاب در مورد پوشش زن تا حدى جديد است. در قديم بخصوص در اصطلاح فقها، كلمه «ستر» كه به معنى «پوشش» است به كار مىرفت. منظور از حجاب همان پوشش است يعنى زن در برخورد با مردان، بدن خود را بپوشاند و جلوه گرى و خودنمايى نكند.
فلسفه حجاب
استاد شهيد مرتضى مطهرى فلسفه پوشش در اسلام را چنين بيان كرده است: «فلسفه پوشش اسلامى به نظر ما چند چيز است. بعضى از آنها جنبه روانى دارد، بعضى جنبه خانوادگى، بعضى جنبه اجتماعى و بعضى ديگر مربوط است به بالا بردن احترام زن و جلوگيرى از ابتذال او.
از جنبه روانى، نبودن حريم ميان مرد و زن و آزادى معاشرت هاى بی بند و بار، هيجان ها و التهاب هاى جنسى را فزونى می بخشد و چون غريزه جنسى، غريزه اى نيرومند، عميق و دريا صفت است، هر چه بيشتر اطاعت شود، سركش تر می شود، همچون آتش كه هر چه بيشتر به آن هيزم دهند، شعله ورتر می گردد. اشتباه است كه تصور كنيم اين التهاب ها و تحريك ها تا حد خاصى است و پس از آن آرام می گيرد. هيچ مردى از تصاحب زيبا رويان و هيچ زنى از متوجه كردن مردان و تصاحب قلب آنان و سرانجام، هيچ دلى از هوس، سير نمی شود.
اسلام به قدرت شگرف اين غريزه آتشين توجه كامل كرده و تدابير لازم را براى تعديل آن انديشيده است. از طرفى به زنان و مردان دستور مىدهد كه در معاشرت ها از نگاه و چشم چرانى بپرهيزند،
از جنبه ارزشى و احترام زن، اسلام مى خواهد كه ارزش و احترام زن در اجتماع محفوظ بماند و زن وسيله اى براى عيش و عشرت هوس بازان نباشد. پوشش يعنى ايجاد حريم براى زن. زن هر اندازه متين تر، با وقارتر و عفيف تر حركت كند و از خودنمايى و خودآرايى در اجتماع بپرهيزد، بر احترامش افزوده مى گردد.[5]
محدوده حجاب
بسیاری از فقهای امامی و اهل سنت پوشانیدن همه بدن، جز صورت و دستها (اصطلاحاً کَفَّین)، را واجب می دانند.[6] مهم ترین دلیل آنان جمله «لایبْدینَ زینَتَهُنَّ الّا ماظَهَرَ مِنها» در آیه ۳۱ سوره نور است.
آثار حجاب
1. آمرزش از آثار حجاب
رعايت عفّت و حجاب، مايه بهرهمندى زنان از آمرزش الهى:
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ وَ بَناتِكَ وَ نِساءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذلِكَ أَدْنى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ وَ كانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً؛ اى پيامبر! به همسران و دخترانت و زنان مؤمنان بگو: «جلبابها [روسرىهاى بلند] خود را بر خويش فرو افكنند، اين كار براى اين كه شناخته شوند و مورد آزار قرار نگيرند بهتر است؛ (و اگر تا كنون خطا و كوتاهى از آنها سر زده توبه كنند) خداوند همواره آمرزنده رحيم است.[7]
2. خير و صلاح از آثار حجاب
رعايت حجاب براى زنان، حتى سالخوردگان، در جهت خير و صلاح آنان:
وَ الْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللَّاتِي لا يَرْجُونَ نِكاحاً فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَ … وَ أَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَ ….؛ و زنان از كارافتاده اى كه اميد به ازدواج ندارند، گناهى بر آنان نيست كه لباس هاى (رويين) خود را بر زمين بگذارند…؛ و اگر خود را بپوشانند براى آنان بهتر است؛ و خداوند شنوا و داناست.[8]
3. طهارت قلب از آثار حجاب
پوشش و حجاب زنان، مايه حفظ طهارت و پاكى درونى خود و مردان:
… وَ إِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَ قُلُوبِهِنَ ...[9]
حکم حجاب که امری الهی است و توسط رسول او و در قرآن بیان شده، موجب طهارت و تزکیه زن و مرد می شود و این طهارت و پاکی هم مربوط به روح است و هم مربوط به جسم و این دو، تأثیر متقابلی نسبت به یکدیگر دارند.
4. مصونيّت از تعرض از آثار حجاب
حجاب و پوشش زنان، مايه مصونيت آنان از تعرض هوس رانان:
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ وَ بَناتِكَ وَ نِساءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذلِكَ أَدْنى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ ...[10]
در سایه رعایت حجاب، زن با شهامت هرچه تمام تر، به وظیفه خود مشغول شده، خطری از ناحیه اجتماع، متوجه وی نمی شود امنیت زن در جامعه، به وسیله پوشش فراهم می شود و در این صورت، وی می تواند در جامعه به فعالیت پرداخته و در سنگر حجاب، حضور عینی خود را در ابعاد مختلف اجتماعی، تحقق بخشد.
پی نوشت ها
[1] . جوهری، الصحاح، ۱۳۷۶ق، ذیل واژه.
[2] ابنعباس، عبدالله بن عباس، غريب القرآن فى شعر العرب، 1جلد، مؤسسة الكتب الثقافية – لبنان – بيروت، چاپ: 1، 1413 ه.ق.
[3] . نور، آيه 31.
[4] . احزاب، آیه 59.
[5] مسأله حجاب، 62- 80
[6] . طوسی، المبسوط، ج۴، ص۱۶۰؛
[7] . احزاب، آیه 59
[8] . نور، آیه 60.
[9] . احزاب، آیه 53
[10] . احزاب، آیه 59
منابع
- جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة، چاپ احمد عبدالغفور عطار، قاهره، ۱۳۷۶ق؛ چاپ افست، بیروت، ۱۴۰۷ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الامامیة، ج۴، چاپ محمدباقر بهبودی، تهران، ۱۳۸۸ق.
- [1]. جوهری، الصحاح،[1] ابنعباس، عبدالله بن عباس، غريب القرآن فى شعر العرب، 1جلد، مؤسسة الكتب الثقافية – لبنان – بيروت، چاپ: 1، 1413 ه.ق.
- مطهری، مرتضی، مسأله حجاب، صدرا، 1399ش
- طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن بن على بن حسن طوسى، معروف به شيخ الطائفة (م 460 ق)، المبسوط، المكتبة المرتضوية لإحياء الآثار الجعفرية، سوم، 1387ش.
