« تفسیر أحسن الحدیث»، اثر سید علىاکبر قرشى، تفسیر کل قرآن به زبان فارسى، کتابى است ساده و روان با جهتگیرى هدایتى و تربیتى، متناسب با فهم تودهى مردم، که جلوه تفسیر قرآن به قرآن و استفاده از روایات را در خود دارد.
آغاز نگارش آن، هشتم ذوالقعده ۱۳۹۶ ق/ ۱۳۵۶ ش و بعد از ۹ سال و چند ماه، به سال ۱۳۶۵ ش، پایان یافت.
نسبت به نامگذارى تفسیر، مصنف مىفرماید: ابتدا نامش را« تفسیر ممتاز» گذاشتم، ولى در ذهنم بود که این نام، مناسب نمىباشد. جلد اول با همین نام چاپ شد. خیلى فکر کردم که چه نامى براى آن انتخاب نمایم. بعد از مدتى به نظرم آمد که خداوند، قرآن را« أحسن الحدیث» نامیده است؛ در سوره زمر آیه ۲۳ مىفرماید:«الله نزل أحسن الحدیث کتابا متشابها»؛به همین جهت این نام را انتخاب نمودم.
این تفسیر همانند بسیارى از تفاسیر، مقدمهاى در بعضى مسائل علوم قرآنى دارد که در حقیقت جزو مبادى تفسیر و آشنایى کلى با قرآن مىباشد؛ مانند توضیح کلمه« قرآن»، سورهها و آیات قرآن، مطالب قرآن، سورهها و آیههاى مکى و مدنى، تقسیم سورهها به سالهاى قبل از هجرت و بعد از آن، اولین و آخرین سوره، ترکیب و ترتیب سورههاى قرآن، نزول دفعى و تدریجى قرآن، عاصم و قرائت او، اهتمام پیامبر( ص) به خواندن و آموختن قرآن، حکایت قرآن، قرآن و انقلاب اسلامى و توضیح سبک تفسیرى در تفسیر احسن الحدیث.
نویسنده در ذیل عنوان مطالب قرآن مىفرماید: لذا آیات قرآن، حدود دو هزار و صد آیه در زمینه خداشناسى و استدلال به وجود حق تعالى از راههاى طبیعت و عقل است. همچنین در میان صفات عالیه خداوند از قبیل علم، قدرت، حکمت، حیات، رحمت، اراده، تدبیر جهان و امثال آن مىباشد.
حدود هزار و پانصد آیه در شرح حال پیامبران و مبارزه طرفداران حق با طرفداران باطل و جبههگیرى اهل توحید و طاغوت ها در برابر یکدیگر و پیکار قولى و عملى این دو جناح است که به پیروزى حق و اهل حق ختم مىشود. حدود پانصد آیه در زمینه احکام و بقیه آیات در زمینه موعظهها، تشویق به اعمال و صفات نیک، بیدارى انسانها، حالات روحى بشر و مانند آن است؛ بنابراین مىتوان مطالب قرآن را در چهار کلمه خلاصه کرد: الله، معاد، دنیا و آخرت.
انگیزه مفسر
ایشان مىفرماید: بعد از نوشتن قاموس قرآن و کتابهاى دیگر در فکرم بود که اثرى ماندگار از خود برجاى گذارم؛ خداوند لطف فرمود، به فکرم رسید، تفسیر بنویسم و این تفسیر هم فارسى باشد. نظرم این بود که ما در مملکت، تفسیر فارسى کم داریم. آن وقت، هنوز تفسیر فارسى کاملى ارائه نشده بود؛ چند جلد از تفسیر نمونه آمده بود؛ منتهى نظرم آن بود که باید حداقل، دوازده تفسیر فارسى داشته باشیم. این مسئله، باعث شد که من این تفسیر را نوشتم.
روش تفسیر
روش این تفسیر در ترتیب مباحث، آن است که در آغاز، آیاتى را که مطالب آن با یکدیگر مرتبط است، برمىگزیند، سپس ترجمه فارسى آن را ارائه مىدهد، آنگاه وارد سه بحث جداگانه خواهد شد: کلمهها، شرحها و نکتهها.
کلمهها
در این بخش، کلمات آیات اعم از افعال و اسماء، ترجمه مىشود. همچنین احیانا وجه تسمیه( مانند وجه تسمیه ابلیس براى شیطان، آیه ۲۴ سوره بقره، ج ۱، ص ۹۰)، اختلاف معنا( مانند معناى بناء و سفک در آیه ۲۲ و ۳۰ سوره بقره)، مفرد کلمات، نوع کلمه مانند مشتق یا جامد بودن( مانند کلمه ملائکه در آیه ۲۰ سوره بقره)، معناى شرعى( مانند معناى شرعى کلمه سجده در آیه ۲۴ بقره) و وزن آنها بیان مىگردد. نیز گاهى لفظ عربى را در ترجمه مىآورد( مانند: الأنهار: النهر: مجرى الماء الفائض).
در معانى کلمات و توضیح آنها در مواردى به قبل ارجاع مىدهد. در این بخش، مطالب را از قاموس قرآن خود، مفردات راغب، تفسیر مجمع البیان، أقرب الموارد، برهان قاطع، قاموس اللغه، صحاح و براى شاهد آوردن، به نهج البلاغه هم استناد مىنماید( مانند« یتخبطه»، ج ۱، ص ۵۲۰، آیه ۲۷۵ بقره و« أخدود»، ج ۱۲، ص ۱۶۱، آیه ۴، سوره بروج). هر از چندى نیز وزن کلمات را ذکر مىنماید، منتهى وزن فارسى( مانند: أکل بر وزن شتر، کبر بر وزن جگر، ج ۱، ص ۴۹۸، در آیه ۲۹۵- ۲۹۶، سوره بقره).
در معناى کلمه، گاهى آن را به شکل مرکب معنا مىنماید( مانند: شئتما، ج ۳، ص ۳۸۴، سوره اعراف، آیه ۱۹).
ابتداى هر سوره، کلیاتى راجع به آن از قبیل مکى یا مدنى بودن، تعداد آیات، چندمین سوره در نزول، قبل یا بعد بودن آن نسبت به سوره دیگر، فضائل سوره، غرض سوره و علت نامگذارى سوره مطرح مىشود. گاهى نیز به اختلاف نظر در آیات سورهها اشارهاى دارد( مانند: ج ۱۲، ص ۳۶۸، سوره أرأیت). به شأن نزول سورهها در این قسمت اشاره مىنماید.
در این بخش، از روایات تفسیر مجمع البیان، تفسیر عیاشى، تفسیر برهان، تفسیر ابن کثیر، تفسیر بیضاوى، تفسیر المیزان و تفسیر کشاف استفاده کرده است.
شرحها
در این فراز، شروع به تفسیر تکتک آیات مىنماید و قبل از آن، شأن نزول آیه را( در صورت موجود بودن) بیان مىکند. گاهى توضیح مختصرى راجع به موضوع آیات ذکر مىنماید( مانند بحث تحویل قبله)، سپس خلاصهاى از مطالب آیات را در قالب خلاصه آیات بیان و سرانجام به تفسیر تکتک آیات مىپردازد.
در این میان، گاه، لفظ یا معنایى از آیه را با کمک آیات دیگر توضیح مىدهد( مانند شرح« کذلک» با استفاده از آیات دیگر، آیه ۱۴۳ سوره بقره، ج ۱، ص ۲۶۶). در توضیح روایات نیز بعضا نظرى به تفسیرى بودن روایت یا بیان مصداق نمودن آن دارد. ارتباط دسته آیات را در این بخش بیان مىنماید.
در نقل اقوال تفسیرى، گاه یکى را ترجیح مىدهد.
مواردى نیز در پاورقى بخش شرحها، به مطالب قاموس قرآن خود، ارجاع مىدهد( مانند: ج ۱، ص ۴۷۹، بحث کرسى و بحث اهل اعراف، ج ۳، ص ۴۱۹).
و نیز در این پاورقىها موارد اقتباس از تفاسیر دیگر را ذکر مىنماید( مانند: ج ۱، ص ۴۷۸، در تفسیر«لا تأخذه سنه و لا نوم»).
نکتهها
نویسنده مىفرماید: مطالبى که اگر در بخش شرحها مىآوردیم باعث طولانى شدن آن مىشد و نیز مطالبى که بهعنوان برداشتهاى امروزین از آیات است، در این قسمت آوردهایم.
البته بخش نکتهها، همه دسته آیات را در بر نمىگیرد و مواردى را شامل نمىشود( مانند آیه ۲۱۳ سوره بقره، ج ۱، ص ۳۸۴؛ ج ۲، ص ۲۹۷، ذیل آیات ۱۱۲ تا ۱۱۷ سوره انعام و…).
مطالبى در این بخش مطرح شده که بیشتر حالت موضوعى دارد، مانند عالم برزخ( ذیل آیه ۱۳۰- ۱۳۴ سوره بقره)، زندگى مکتبى( ذیل آیه ۶۸ سوره انعام ج ۳، ص ۲۴۷)، تجسم عمل( در سوره زلزال)، قصه آدم( ج ۳، ص ۳۹۰). در این بخش، مطلب دکتر رشاد مصرى به نقل از مجله مکتب اسلام، شماره چهارم، سال ۱۴ در جلد ۳، ص ۳۶۶، آورده شده است.
ویژگىهاى تفسیر
ویژگى مهم این تفسیر، بیان ساده و روان آن است که استفاده آن را براى عموم فارسىزبانان، سهل و آسان مىگرداند و قشر جوان دبیرستانى و دانشجو بهراحتى مىتوانند از آن بهره گیرند.
ویژگى دیگر آن، پرهیز از ذکر اقوال و نظرات گوناگون است که سبب فهم سریع و راحتتر مطالب مىگردد و خواننده را دچار سرگردانى نخواهد کرد.
منابع تفسیر
در این اثر، از تفاسیر و منابع شیعه و اهل سنت استفاده وافرى شده است، از جمله: ۱. نهج البلاغه؛ ۲. تفسیر المیزان؛ ۳. تفسیر مجمع البیان؛ ۴. تفسیر البرهان؛ ۵. تفسیر عیاشى؛ ۶. تفسیر صافى؛ ۷. تفسیر جوامع الجامع؛ ۸. تفسیر آلاء الرحمن؛ ۹. اصول کافى؛ ۱۰. بحار الأنوار؛ ۱۱. منلایحضرهالفقیه؛ ۱۲. وسائل الشیعه؛ ۱۳. سفینه البحار؛ ۱۴. تفسیر کشاف؛ ۱۵. تفسیر بیضاوى؛ ۱۶. تفسیر نیشابورى؛ ۱۷. تفسیر المنار و…
فهرست منابع:
- مقدمه و متن کتاب.
- دانشنامه قرآن و قرآنپژوهى، به کوشش بهاءالدین خرمشاهى، چاپ اول، پاییز ۱۳۷۷، انتشارات دوستان.
- فصلنامه بینات، شماره ۵، سال دوم، بهار ۱۳۷۴، در مصاحبه با مفسر محترم.
