یکی از چالش های مهم جوامع امروزی در مسائل اجتماعی و اخلاقی، رابطه انسان با محیط زیست است. محیط زیست در قرآن به عنوان امری مهم و قابل احترام تلقی می شود که انسان ها باید در جهت حفظ و آبادانی آن کوشا باشند و از هر گونه فساد و تباهی در آن خودداری ورزند. در ادامه به نکاتی پیرامون اهمیت حفظ و احترام به محیط زیست در قرآن اشاره می کنیم.
ذی شعور بودن محیط زیست در قرآن
اولین نکته درباره ارزش بالای محیط زیست در قرآن، ذی شعور دانستن آن است. در آیات قرآن کریم و در بینش اسلامی، موجودات و پدیده های گوناگون طبیعت، موجوداتی جاندار، دارای شعور و تسبیح گو معرفی شده اند:
«یُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِی الْأَرْضِ؛[۱] آنچه در آسمان ها و آنچه در زمین است، همواره تسبیح خدا مى گویند.»؛ «تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لٰکِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ؛[۲] آسمان هاى هفتگانه و زمین و کسانى که در آن ها هستند، همه تسبیح او مى گویند؛ و هیچ موجودى نیست، جز آنکه، تسبیح و حمد او مى گوید؛ ولى شما تسبیح آنها را نمى فهمید.»
علامه طباطبایی در ذیل این آیه می نویسد: «هر موجودی از موجودات، دارای مرتبه ای از علم است و تسبیح موجودات، تسبیح حقیقی، به زبان قال و نه زبان حال است.»[۳] شعور و آگاهی موجودات محیط زیست در قرآن به حدی معرفی شده است که حتی اعمال و رفتار ما را درک، ثبت و ضبط می کنند: «یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا؛[۴] در آن روز زمین تمام خبرهایش را بازگو مى کند.»
ذی شعور دانستن محیط زیست در قرآن از آیات دیگری نیز قابل استفاده است؛ آیت الله جوادی آملی در خصوص ادراک و شعور همه موجودات به آیه شریفه زیر استناد می کند:[۵]
«أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ یُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ الطَّیْرُ صَافَّاتٍ کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَ تَسْبِیحَهُ؛[۶] آیا ندیدى تمام آنان که در آسمان ها و زمینند براى خدا تسبیح مى گویند، و همچنین پرندگان به هنگامى که بر فراز آسمان بال گسترده اند؟! هر یک از آن ها نماز و تسبیح خود را مى داند.»
این آیه به صراحت تاکید می کند که موجودات به تسبیح خود آگاهی دارند. بنابراین بدون شک محیط زیست در قرآن امری ذی شعور و دارای آگاهی است. به همین جهت نیز اعمال و رفتار انسان ها در آنها اثر مثبت یا منفی دارد و بر آدمیان لازم است که رفتار خود با محیط زیست را مبتنی بر احترام و تکریم قرار دهند.
تاکید بر بهره برداری صحیح از محیط زیست در قرآن
خداوند متعال انسان را جانشین خود بر روی زمین قرار داد: «وَ إِذْ قَالَ رَبُّکَ لِلْمَلَائِکَهِ إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَهً؛[۷] (به یاد آور هنگامى را که پروردگارت به فرشتگان فرمود: «من بر روى زمین، جانشینى [ نماینده اى] قرار خواهم داد.» منظور از خلافت الهی، نمایندگی خدا در زمین است و خدا اراده کرده تا موجودی بیافریند که گل سر سبد عالم هستی باشد و شایسته، مقام خلافت الهی و نماینده «الله» در زمین باشد.[۸]
جانشینی انسان از خداوند متعال، امتیازها و مسئولیت های فراوانی را برای او پدید می آورد که بی گمان در روز قیامت از آن بازخواست خواهد شد: «ثُمَّ جَعَلْنَاکُمْ خَلَائِفَ فِی الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ؛[۹] سپس شما را پس از ایشان جانشینان آنها در روى زمین قراردادیم؛ تا ببینیم شما چگونه عمل مى کنید.»
اهمیت محیط زیست در قرآن به اندازه ای است که می توان گفت مهمترین عنصر خلافت الهی بعد از فراگیری معارف دینی، آباد ساختن محیط زیست و نجات آن از هرگونه تباهی و تیرگی است.[۱۰] چنانکه خداوند در قرآن می فرماید: «هُوَ أَنشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهَا؛[۱۱] اوست که شما را از زمین آفرید؛ و آباد کردن آن را به شما سپرد!»
محیط زیست در قرآن به عنوان امری تلقی می شود که خداوند آن را در تسخیر خلیفه خود قرار داده است: «اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَکُمْ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهَارَ؛[۱۲] خداوند، کسى است که آسمان ها و زمین را آفرید؛ و از آسمان، آبى فرو فرستاد؛ و با آن، میوه ها و محصولات گوناگون را براى روزى شما از زمین بیرون آورد؛ و کشتی ها را مسخّر شما ساخت، تا بر صفحه دریا به فرمان او حرکت کنند؛ و نهرها را نیز مسخّر شما نمود.»
باید توجه داشت که تسخیر محیط زیست در قرآن برای نوع بشر معرفی شده و حق همه انسانهاست، بنابراین هر گونه تصرف و بهره وری از طبیعت نباید با حق بهره وری دیگری منافات داشته باشد. بهره گیری که موجب از بین رفتن گونه های مختلف موجودات زنده شود و بشر آینده را از استفاده از آن ها محروم کند، کفران نعمت الهی است و از مصادیق قطعی سوء استفاده از حق، به شمار می آید.
محیط زیست در قرآن به عنوان امانت الهی در نظر گرفته شده، لذا جانشینی و خلافت ایجاب می کند که انسان این امانت را به بهترین شکل حفظ کند و با دانش و علم، نسبت به بهره وری و عمران محیط زیست بکوشد و در رعایت حقوق حیوانات تلاش کند و امکان بهره وری همگانی و همیشگی را برای همه موجودات در زمین فراهم آورد؛ خداوند می فرماید:
«یَا أَیُّهَا النَّاسُ کُلُوا مِمَّا فِی الْأَرْضِ حَلَالًا طَیِّبًا وَ لَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌا؛[۱۳] اى مردم! از نعمت هاى حلال و پاکیزه اى که در زمین است بخورید؛ و از گامهاى شیطان، پیروى نکنید؛ زیرا او، دشمن آشکار شماست.»
اما اگر همین انسان به دنبال اسراف باشد و از ارزشمندی و اهمیتی که خداوند برای محیط زیست در قرآن بیان کرده غفلت کند، از دایره محبت الهی بیرون خواهد رفت: «کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ؛[۱۴]اى فرزندان آدم! از نعمت هاى الهى بخورید و بیاشامید، ولى اسراف نکنید که خداوند مسرفان را دوست نمى دارد.»
نهی از نابودسازی محیط زیست در قرآن
یکی دیگر از تاکیداتی که درباره محیط زیست در قرآن مشاهده می شود، نهی از فساد و نابودسازی آن است. خداوند بارها انسان را از عصیان و فساد در زمین بازمیدارد:«کُلُوا وَ اشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَ لَا تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ؛[۱۵]از روزىِ خداوند بخورید و بیاشامید؛ و در زمین به فساد نکوشید.»
شیطان برخی را گمراه می کند که با بهره برداری بی رویه و خارج از چهارچوب خاص، در خلقت الهی دست ببرند و تغییرات ناموزون ایجاد کنند. با اینکه خلقت الهی در طبیعت به زیبایی صورت گرفته است، اما با دخالت انسان ها این زیبایی به زشتی تبدیل می شود.
محیط زیست در قرآن امری گرانبها تلقی می شود و خداوند کسانی که موجودات و زمین های کشاورزی را نابود می سازند، توبیخ می کند: «وَ إِذَا تَوَلَّىٰ سَعَىٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهَا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللَّهُ لَا یُحِبُّ الْفَسَادَ؛[۱۶] هنگامى که روى برمى گردانند و از نزد تو خارج مى شوند ، در راه فساد در زمین، کوشش مى کنند، و زراعت ها و چهارپایان و انسان ها را نابود مى سازند؛ با اینکه مى دانند خدا فساد را دوست نمى دارد.» در آیه دیگری می فرماید: «وَ لَا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا؛[۱۷] و در زمین پس از اصلاح آن فساد نکنید.».
نکته دیگری که باید به آن توجه داشت این است که رابطه انسان و محیط زیست در قرآن، رابطه ای مستقیم است؛ همانگونه که رفتار ناپسند انسان ها موجب ظهور فساد در محیط زیست می شود: «ظَهَرَ الْفَسَادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِمَا کَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ؛[۱۸] فساد، در صحرا و دریا بخاطر کارهایى که مردم انجام داده اند آشکار شده است.»
رفتار مناسب نیز موجب گشایش درهای برکات آسمان و زمین می گردد: «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَىٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَیْهِمْ بَرَکَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ؛[۱۹] و اگر اهل شهرها و آبادی ها، ایمان مى آوردند و تقوا پیشه مى کردند، به یقین برکات آسمان و زمین را بر آن ها مى گشودیم.»
از همین رو آموزه هایی که مشتمل بر رعایت اصول اخلاقی در مناسبات انسانی است، نتایج ارزشمندی برای شکوفایی و توسعه محیط زیست طبیعی به همراه خواهد داشت. همچنین معلوم می شود انسان قرآنی، به درستی وظایف خود در مورد سلامت محیط زیست را می داند و با انجام اعمال صحیح، جزء اولین کسانی است که در حفظ محیط زیست قدم بر می دارد.
نکته پایانی اینکه قرآن کریم اعلام می دارد که همه موجودات در نظام احسن حق تعالی، بعد از خلقت، هدایت هم شده اند: «قَالَ رَبُّنَا الَّذِی أَعْطَىٰ کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَىٰ؛[۲۰] گفت: پروردگار ما همان کسى است که به هر موجودى، آنچه را لازمۀ آفرینش او بوده داده؛ سپس هدایت کرده است.» لذا هر موجودی از موجودات طبیعت، محیط و زیستگاه خود را به بهترین وجه از آلودگی ها پاک می کند.
همه حیوانات در دفع فضولاتشان برای تمیز ماندن محیط زندگیشان، اعمال و رفتار خاص خود را بروز می دهند؛ یعنی اگر انسان دخالتی در روند زندگی طبیعت نداشته باشد، طبیعت خود را به بهترین وجه حفظ می کند؛ لذا انسان است که موجب از بین بردن نظم وجود در طبیعت می شود و اخلال بوجود می آورد. بنابراین اگر انسان خود را کنترل کند، محیط زیست به خودی خودی هیچ آسیبی نخواهد دید.
جمع بندی
محیط زیست در قرآن امری دارای شعور تلقی می شود که باید از سوی انسان، محترم شمرده شده و حفظ شود. همچنین محیط زیست در قرآن به عنوان امانت الهی در دستان انسان به عنوان خلیفه خداوند معرفی شده که انسان ها باید تمام تلاش خود را برای آبادانی آن انجام داده و از فساد و نابودی محیط زیست دوری کنند.
پی نوشت ها
[۱] جمعه/۱.
[۲] اسراء/۴۴.
[۳] طباطبایی، المیزان، ج ۱۳، ص ۱۵۲.
[۴] زلزال/۴.
[۵] جوادی آملی، تفسیر موضوعی قرآن، ج ۸، ص ۱۱.
[۶] نور/۴۱.
[۷] بقره/۳۰.
[۸] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج ۱، ص ۱۷۲.
[۹] یونس/۱۴.
[۱۰] جوادی آملی، انتظار بشر از دین، ج ۱، ص ۱۹۶.
[۱۱] هود/۶۱.
[۱۲] ابراهیم/۳۲.
[۱۳] بقره/۱۶۸.
[۱۴] اعراف/۳۱.
[۱۵] بقره/۶۰.
[۱۶] بقره/۲۰۵.
[۱۷] اعراف/۵۶.
[۱۸] روم/۴۱.
[۱۹] اعراف/۹۶.
[۲۰] طه/۵۰.
منابع
- قرآن کریم.
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی قرآن، قم، مرکز نشر اسراء، ۱۳۷۶ش.
- جوادی آملی، عبدالله، انتظار بشر از دین، محقق: مصطفی پور، محمد، مجله الکترونیکی اسراء، شماره ۱، ۱۳۸۹ش.
- طباطبایی، محمد حسین، ترجمه تفسیر المیزان، مترجم: موسوی همدانی، سید محمد باقر، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه بقم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.
منبع اقتباس: شفیق اسکی، محمد، مبانی نظری تحقق محیط زیست پایدار بر پایه قرآن کریم، دو فصلنامه الاهیات قرآنی (با رویکرد کلامی)، ش ۹، ۱۴۰۰، ص ۸۸ـ۶۷.
