اخلاق مومن در قرآن و احادیث معصومین به طور گسترده منعکس شده است. اخلاق مومن به گونه ای است که او را از سایر انسان ها متمایز می گرداند و وظایفی را بر عهده او می گذارد. احادیثی درباره اخلاق مومن و وظیفه او از امام باقر (علیه السلام) نقل شده که در این نوشتار به آن ها اشاره می گردد.
اخلاق مومن در تعامل با دیگران
- قَالَ الامام الباقر (علیه السلام): «صَانِعِ الْمُنَافِقَ بِلِسَانِكَ وَ أَخْلِصْ مَوَدَّتَكَ لِلْمُؤْمِنِ وَ إِنْ جَالَسَكَ يَهُودِيٌّ فَأَحْسِنْ مُجَالَسَتَهُ»؛ با منافق به زبانت سازگارى كن ولى مومن را خالصانه دوست بدار. و اگر يهودى اى با تو همنشين شد با او خوشرفتارى كن.
این حدیث شریف در واقع به گوشه ای از اخلاق مومن و وظیفه او اشاره نموده است. امام (علیه السلام) تعامل مومن را با سه دسته از مردم بیان کرده است؛ یکی منافق است، که ممکن است در واقع مشرک باشد و یا پیرو ادیان دیگر ولی در ظاهر خود را مسلمان جلوه می دهد. دوم مومن است، یعنی واقعا به اسلام ایمان دارد و سوم اهل کتاب است، که به عنوان نمونه به یهود اشاره فرموده است.
مومن باید با منافق فقط در زبان سازگاری داشته باشد و با مومن، مخلصانه دوست باشد و با یهودی که نه منافق است و نه مومن درست رفتار کند. برای یک مومن سزاوار نیست که در عمل و گفتار با دیگران خود را به زشتی نشان دهد.
- «قَالَ الامام الباقر (علیه السلام): لَيْسَ مِنْ أَخْلَاقِ الْمُؤْمِنِ الْمَلَقُ وَ الْحَسَدُ إِلَّا فِي طَلَبِ الْعِلْمِ»؛
چاپلوسى كردن و حسد، جز در طلب دانش، از اخلاق مومن نيست.
اخلاق مومن در نگه داشتن زبانش
قَالَ الامام الباقر (علیه السلام): «إِنَّ هَذَا اللِّسَانَ مِفْتَاحُ كُلِّ خَيْرٍ وَ شَرٍّ فَيَنْبَغِي لِلْمُؤْمِنِ أَنْ يَخْتِمَ عَلَى لِسَانِهِ كَمَا يَخْتِمُ عَلَى ذَهَبِهِ وَ فِضَّتِهِ فَإِنَّ (رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله) قَالَ: رَحِمَ اللَّهُ مُؤْمِناً أَمْسَكَ لِسَانَهُ مِنْ كُلِّ شَرٍّ فَإِنَّ ذَلِكَ صَدَقَةٌ مِنْهُ عَلَى نَفْسِهِ ثُمَّ قَالَ (ع): لَا يَسْلَمُ أَحَدٌ مِنَ الذُّنُوبِ حَتَّى يَخْزُنَ لِسَانَهُ»؛
به راستى، اين زبان كليد هر نيك و بدى است. پس مومن را شايد كه همان گونه كه بر سيم و زرش (قفل و) مهر مى نهد بر زبانش نيز مهر (سكوت و كم گويى) زند؛ زيرا پيامبر (صلى اللَّه عليه و آله) فرمود: «خدا رحمت كند مومنى را كه زبان خود را از هر بدى باز دارد؛ چه اين صدقه اى است كه او به خود داده است»؛ سپس (امام عليه السلام) افزود: هيچ كس تا زبانش را در بند نكشد از گناهان سالم نماند.
اخلاق مومن در بلایا
قَالَ الامام الباقر(علیه السلام): «إِنَّ اللَّهَ يَتَعَهَّدُ عَبْدَهُ الْمُؤْمِنَ بِالْبَلَاءِ كَمَا يَتَعَهَّدُ الْغَائِبُ أَهْلَهُ بِالْهَدِيَّةِ وَ يَحْمِيهِ عَنِ الدُّنْيَا كَمَا يَحْمِي الطَّبِيبُ الْمَرِيضَ»؛
به راستى، خداوند بنده مومن خود را با آزمون مورد لطف قرار دهد همان گونه كه به سفر كرده با فرستادن رهاوردى به خانواده اش لطف كند و او را از گزند جهان حمايت كند همان گونه كه پزشك از بيمار حمايت كند.
اخلاق مومن در برادری با مومن
- قال الامام الباقر (علیه السلام): «إِنَّ الْمُؤْمِنَ أَخُ الْمُؤْمِنِ لَا يَشْتِمُهُ وَ لَا يَحْرِمُهُ وَ لَا يُسِيءُ بِهِ الظَّنَّ»؛
مومن برادر مومن است، نه دشنامش دهد و نه از او دريغ ورزد و نه بر او بدگمان شود. - قَالَ الامام الباقر (علیه السلام): «مَنِ اسْتَفَادَ أَخاً فِي اللَّهِ عَلَى إِيمَانٍ بِاللَّهِ وَ وَفَاءٍ بِإِخَائِهِ طَلَباً لِمَرْضَاةِ اللَّهِ فَقَدِ اسْتَفَادَ شُعَاعاً مِنْ نُورِ اللَّهِ وَ أَمَاناً مِنْ عَذَابِ اللَّهِ وَ حُجَّةً يُفْلِجُ بِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ عِزّاً بَاقِياً وَ ذِكْراً نَامِياً لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَا مَوْصُولٌ وَ لَا مَفْصُولٌ قِيلَ لَهُ ع مَا مَعْنَى لَا مَفْصُولٌ وَ لَا مَوْصُولٌ قَالَ لَا مَوْصُولٌ بِهِ أَنَّهُ هُوَ وَ لَا مَفْصُولٌ مِنْهُ أَنَّهُ مِنْ غَيْرِهِ.»
کسی که در راه خدا و بر اساس ايمان به خدا، برادرى به دست آرد و براى خرسندى خدا در برادرى با او وفادارى كند، پرتویى از نور و امانى از عذاب خدا و حجتى به دست آورده كه روز قيامت، همراه با عزتى پاينده و يادى فزاينده، به مدد آن پيروز آيد، زيرا مومن نسبت به خداى عزوجل، نه پيوسته است نه گسسته. به آن حضرت (عليه السلام) عرض كردند: «نه پيوسته است نه گسسته» را معنى چيست؟ فرمود: به او چنان پيوسته نيست كه خود او باشد و از او چندان گسسته نيست كه جز او باشد.
اخلاق مومن در برابر قضای الهی
- قال الامام الباقر (علیه السلام): «فِي كُلِّ قَضَاءِ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْمُؤْمِنِ»؛
در هر قضاى الهى، مومن را خيرى باشد. - وَ قَالَ يَوْماً رَجُلٌ عِنْدَهُ: «اللَّهُمَّ أَغْنِنَا عَنْ جَمِيعِ خَلْقِكَ؛ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ (علیه السلام): لَا تَقُلْ هَكَذَا وَ لَكِنْ قُلِ اللَّهُمَّ أَغْنِنَا عَنْ شِرَارِ خَلْقِكَ فَإِنَّ الْمُؤْمِنَ لَا يَسْتَغْنِي عَنْ أَخِيهِ»؛
روزى مردى نزد حضرتش گفت: بار الهی! ما را از همه آفريدگانت بى نياز فرماى. حضرت ابو جعفر (عليه السلام) فرمود: چنين مگوى، ولى بگو: بار الهی! ما را از بدان آفريدگانت بى نياز دار، چه مومن از برادر خود بى نياز نتواند بود.
جمع بندی
اخلاق مومن با اخلاق سایر انسان ها باید تفاوت داشته باشد. مومن باید با دیگران اعم از مومنان و کافران و منافقان به گونه ای رفتار کند که ایمان او را منعکس نموده و کسی از او دلگیر نشود. اخلاق مومن در حقیقت رنگ الهی دارد و باید یک مومن این رنگ را در گفتار و عملش نشان دهد و در برابر ناملایمات، مشکلات، صبر و شکیبایی خود را از دست ندهد.
منبع
ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، ص 292 – 300، محقق / مصحح: غفارى، على اكبر، قم، جامعه مدرسین، چ2، 1414ق.
