آیت الله شیخ محمد اسحاق فیاض از بزرگترین علمای شیعه در دوران معاصر و از مراجع فعلی ساکن نجف به شمار می رود. سال ها شاگردی مرحوم آیت الله خویی، تدریس سطوح مختلف در حوزه علمیه نجف، تالیف ده ها کتاب ارزشمند در موضوعات گوناگون موجب شده است که آیت الله فیاض در حوزه های علمیه به عنوان شخصیتی برجسته و طراز اول شناخته شود. در ادامه نگاهی کوتاه خواهیم داشت به زندگی و تحصیلات این فقیه برجسته و مرجع عالی قدر شیعه.
ولادت و زادگاه
شیخ محمد اسحاق فیاض در سال ۱۳۰۹ شمسی در روستای «صُوبَه»، یکی از قریه های جاغوری در ولایت غزنی، در جنوب پایتخت افغانستان، دیده به جهان گشود. او دومین فرزند خانواده بود. پدرش مرحوم محمدرضا فرزند دیگری به نام محمد ایوب داشت که شرایط اجتماعی، سیاسی و اقتصادی وی را وادار به مهاجرت به «کویته»، یکی از شهرهای پاکستان کرد.
محمدرضا، کشاورز و دهقان ساده ای بود که نزد بعضی از زمین داران روستا، مشغول دهقانی و کشاورزی بود. وی خود در «صوبه» زمین نداشت و پدرش اندک زمینی را که در منطقه «شیر داغ» داشت رها کرده به امید زندگی بهتر در «صوبه» جاغوری مهاجرت کرده بود و با تلاش زیاد به سختی زندگی خانواده اش را اداره می کرد.
خاندان آیت الله فیاض در «شیر داغ» زندگی می کردند که در حدود چهل کیلومتر در سمت شمال غرب صوبه موقعیت دارد و از نظر قومی متعلق به قوم «آته» است کهکی از چهار دسته کلان جاغوری می باشد.
تحصیلات در افغانستان
محمد اسحاق فیاض در دامان پر مهر مادر و در سایه سار لطف و عنایت پدر رشد و نمو کرد و در سن پنج سالگی به مکتب خانه روستا پا نهاد و در آنجا کتاب های درسی آن زمان را که به صورت بسیار سنتی تدریس می شد فرا گرفت.
وی مانند بسیاری از همسالان خود کتاب هایی چون قاعده بغدادی، پنج کتاب، دیوان اشعار حافظ، نصاب صبيان، صرف بهایی، صرف میر و… را در زادگاهش در مکتب خانه فراگرفت و پس از فراگیری آنها رهسپار مدرسه علمیه «اوتقول» شد و چندین سال در محضر مؤسس پارسا و فاضل آن، حجت الاسلام و المسلمين مرحوم شيخ قربانعلی وحیدی و ادیب و مدرس شهیر حجت الاسلام شهید رمضان علی شریفی کسب علم و تحصیل معرفت کرد.
وفات مادر و هجرت به مشهد مقدس
آیت الله محمد اسحاق فیاض در نوجوانی مادر خویش را از دست داد، غم از دست دادن مادر برای محمد اسحاق نوجوان بسیار سنگین بود و سبب بیماری او شد. بعد از طی کردن دوران نقاهت و بهبود اوضاع جسمی و روحی، محمد اسحاق فیاض تصمیم می گیرد برای ادامه تحصیل راهی شهر مقدس مشهد بشود.
شیخ محمد اسحاق فیاض به مدت یک سال در مدرسه حاج حسن، در منطقه بالا خیابان ساکن شد و در این مدت کتاب های حاشیه ملا عبدالله در علم منطق بخشی از کتاب مطول در علم معانی و بیان را نزد ادیب شهیر آن زمان شیخ محمد حسین نیشابوری معروف به ادیب نیشابوری فراگرفت.
هجرت آیت الله محمد اسحاق فیاض به نجف
محمد اسحاق فیاض همواره آرزوی تحصیل در حوزه علمیه نجف اشرف را در سر می پروراند. او گرچه در این مدت با مشکلات زیادی از جمله دوری از وطن و زادگاه، مشکلات اقتصادی و غم از دست دادن مادر دست و پنجه نرم می کرد؛ اما هرگز هدفش که رسیدن به حوزه علمیه نجف بود را فراموش نکرد و همواره برای نیل به آن در تلاش بود.
سرانجام شیخ محمد اسحاق فیاض در سال ۱۳۲۸ شمسی به سوی نجف حرکت کرد و بالاخره پس از مشکلات زیادی که در مسیر با آن مواجه بود، وارد نجف گردید.
آیت الله فیاض وقتی وارد نجف شد جوان ۱۸ ساله بود و در راه رسیدن به نجف تجارب گوناگونی را پیرامون زندگی کسب کرده و با کوله باری از تجارب زندگی اخلاق و آشنایی با عادات و رسوم شهرها و مردمان مختلف وارد این دیار شد. آیت الله محمد اسحاق فیاض درباره آغاز ورود خود به حوزه نجف می گوید:
«ابتدای ورودم به نجف بعد از سال های فوت مرحوم آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی، اواخر دوران مرحوم آیت الله ملکی و اوایل مرجعیت مرحوم آیت الله سید محسن حکیم بود. طلاب دینی به سختی و با مشکلات زیاد درس می خواندند و در نهایت فقر و مشکلات اقتصادی زندگی می کردند.»
حضور آیت الله محمد اسحاق فیاض در جوار حرم مطهر امیرالمؤمنین (ع) تمام خستگی های راه و مشکلات و مصایب را را از یادش برد و او با استمداد از خدای بزرگ و توسل به روح ملکوتی امیر المؤمنین (ع) با جدیت تمام درس های خود را شروع کرد.
محیط اجتماعی و مذهبی نجف بر او مانند سایر کسانی که برای اولین بار وارد این شهر معنوی و علمی می شوند تأثیر مثبت بسیاری گذاشت؛ زیرا زهد، تزکیه و تلاش علما، عادات اجتماعی و فرهنگ عمومی آن به گونه ای بود که انسان را متحول می کرد و بر حالات معنوی انسان تأثیر زیادی می گذاشت.
بزرگان دین در این محیط قدسی و ملکوتی چنان زندگی کرده اند که گفته ها و عملکرد آنان تنها برای خدا بوده است؛ اگر سخن می گفتند از راستی و هدایت می گفتند و هرگاه سکوت می کردند سکوت شان تفکر، یاد خدا و اصلاح جامعه بوده است.
آیت الله شیخ محمد اسحاق فیاض یکی از آن کسانی است که به نجف اشرف هجرت کرد و از سرچشمه دانش آن نوشید، در مدارس آن تربیت یافت و متخلق به آداب و اخلاق اسلامی گردید.
او ابتدا یک طلبه معمولی اما کوشا و پرتلاش بود و در اثر پشتکار و تلاش شبانه روزی به زودی توانست به یکک استاد بارز و توانمند تبدیل گردد و سرانجام یکی از عالمان بزرگ و استوانه مهم حوزه گردید و پس از درگذشت استادش مرحوم آیت الله العظمی خویی علاوه بر مسئولیت اداره درس و حوزه بار مهم مرجعیت نیز بر دوش وی قرار گرفت.
دروس و اساتید آیت الله شیخ محمد اسحاق فیاض در نجف
شیخ محمد اسحاق فیاض پس از ورود به نجف و سکونت در مدرسه بدون هیچ معطلی، با عشق و علاقه و پشتکار، مشغول درس و بحث شد تا آنچه را در مدرسه روستایی منطقه اش و در حوزه علمیه مشهد مقدس خوانده و ناقص مانده بود، تمام کند.
وی کتاب های قوانين الاصول، حاشیه ملا عبدالله و بخشی از کتاب اللمعة الدمشقیه را نزد مرحوم شیخ میرزا کاظم تبریزی خواند و باقی مانده کتاب اللمعة الدمشقية را نزد مرحوم سید اسدالله مدنی و شیخ میرزا علی فلسفی (ره) تمام کرد و باقی مانده کتاب «مطول» را نزد مرحوم علامه مدرس افغانی به پایان رساند.
آیت الله محمد اسحاق فیاض کتاب های سطوح عالی حوزه مانند: كفاية الاصول آخوند خراسانی، رسائل و المكاسب المحرمه شیخ انصاری را نزد مرحوم شیخ مجتبی لنکرانی فراگرفت و در خلال همین سال ها آنچه را که از دوره مقدمات و سطح خوانده بود برای طلاب مبتدی حوزه تدریس می کرد.
این نوع درس خواندن و تدریس در نظام آموزشی حوزه و مخصوصاً حوزه علمیه نجف رایج بود که طلبه از همان دوره ابتدایی با تدریس و شیوه های آموزشی آشنا می شود تا به مرحله سطح عالی می رسد و نوعاً دوره سطح عالی را طلاب درس خوان و کوشا ظرف پنج سال تمام می کنند، اما علامه فیاض این مرحله را کمتر از پنج سال تمام کرد و خیلی زود به مرحله خارج راه یافت.
شرکت در درس خارج مرحوم آیت الله خویی
بعد از اتمام سطح عالی حوزه، آیت الله محمد اسحاق فیاض در آغاز بیست سالگی وارد درس خارج شد. ابتدا در چندین درس خارج که بزرگان و عالمان مطرح حوزه نجف تدریس می کردند، شرکت نمود و سرانجام حلقه درس بزرگترین و مشهورترین استاد خارج، حضرت آیت الله العظمی امام خویی (ره) را برگزید.
وی در مدت ۱۵ سال به صورت پیوسته و بدون تعطیلی در درس خارج فقه و اصول ایشان حاضر می شد و با دقت علمی مباحث استاد را می نوشت و با مراجعه به منابع متعدد نوشته های خود از درس استاد را تکمیل می کرد.
تقریرات آیت الله محمد اسحاق فیاض از درس آیت الله خویی
یکی از ملاک های مهم در قوت علمی شاگردان، نوشتن دقیق مطالب درس استاد است. در حوزه های علمیه از قدیم رایج بود که شاگردان، درس خارج استاد خود را یادداشت می کردند. برخی از شاگردان در حین درس و برخی دیگر بعد از درس بیانات استاد را به طور خلاصه یا کلمه به کلمه می نویسند. همچنین در حوزه علمیه عموماً رسم بر این است که طلاب بعد از پایان کلاس درس را با همدیگر و هم کلاسی های خود مباحثه می کنند.
طلاب علوم دینی بعد از تحقیق و مراجعه به منابع ارایه شده از طرف استاد و استخراج منابع درس و مقایسه بین آرای بزرگان و مناقشه در آرا و نظرات ایشان و استدلال بر نظریه مختار استاد آن را به طور دقیق و منظم می نویسند و به استاد عرضه می دارند تا استاد صحت و اتقان نظرات خود و قوت علمی و اجتهادی نویسنده را تأیید کند. این نوشته ها که به عنوان شاهدی بر میزان دانش و دقت علمی نویسنده تلقی می گردد، در حوزه های علمیه به «تقریرات» معروف است.
آیت الله محمد اسحاق فیاض از آغاز درس خارج مرحوم آیت الله خویی، ابتدا درس را برای هم کلاسی های خود تبیین و تقریر می کرد، سپس روز بعد آن را می نوشت تا اینکه تقریرات دور پنجم درس خارج اصول فقه استاد خود را تکمیل کرد و در قالب کتابی به نام «المحاضرات فی اصول الفقه» با اجازه استادش منتشر نمود.
آغاز شهرت علمی شیخ محمد اسحاق فیاض با چاپ تقریرات آیت الله خویی
در نظام آموزشی سنتی حوزه در گذشته، مدرک به کسی داده نمی شد و سطح علمی محصل با دادن شهادت نامه و مدرک تحصیلی رسمی که در دانشگاه های دولتی مرسوم است مشخص نمی گردید.
شهرت علمی و فضل و فرزانگی یک طلبه در گرو آن است که چند سالی به طور مستمر در درس استاد حاضر شود، تدریس و مباحثه کند و در مجالس علمی نظرات نوین طرح کند و نظرات دیگران را به نقد و مناقشه گیرد و یا به تدریس بپردازد و طلاب علوم دینی را جذب کرده و حلقه درسی معتبری را تشکیل دهد.
مهمتر از آن این که محصل بتواند تقریرات خود از درس استاد را به صورت مستدل و علمی نوشته آن را به محضر استاد خود تقدیم کند و استاد بعد از بررسی تقریرات نکات ضعف و قوت آن را گوشزد نموده و به صورت کتبی نظریات خود را ابراز نماید.
احیاناً اگر نوشته توجه استاد را جلب کند وی بعد از مطالعه و دقت بیشتر برای آن نوشته اجازه چاپ می دهد که این افتخار بزرگی برای نویسنده به شمار می رود که از میان صدها نوشته افتخار نشر و چاپ را کسب نموده است.
آیت الله فیاض وقتی تقریرات استادش را تحت عنوان المحاضرات فی اصول الفقه نوشت آن را خدمت استادش عرضه داشت. استاد بعد از مطالعه و بررسی آن را ستود و برای تقریرات شاگردش تقریظی کوتاه، البته زیبا و پر معنی نوشت.
در این تقریظ مرحوم آیت الله خویی، آیت الله محمد اسحاق فیاض را با این که هنوز سن کمی دارند، به نور چشم، علامه مدقق و فاضل ارجمند توصیف نموده و تقریرات وی را ستوده است که با شیوه رسا و توجه و دقت علمی، مطالب درس را با زیبایی تمام نگاشته است.
در این هنگام آیت الله محمد اسحاق فیاض در سنین جوانی است و از آنچه که استادش در حق او گفته جایگاه و مقام علمی و فضل وی آشکار می گردد. از همان تاریخ بود که استادش او را دوست می داشت و از کارهایش قدردانی می کرد و او را از بزرگان می شمرد.
از همان تاریخ به بعد آیت الله فیاض در حدود نیم قرن بر کرسی تدریس نشسته و با تحقیقات گسترده و فعالیت های علمی خود پیوسته دانش خویش را افزایش داده است.
قابل یادآوری است که تقریظ استاد برای این شاگرد پرتلاش که به چیزی جز فهم و کسب معارف اهل بیت (ع) نمی اندیشید و از هرگونه شهرت طلبی و مطرح شدن در محافل علمی و در حوزه های علمیه بیزار بود، اعتراض برخی از شاگردان مرحوم امام خوبی را برانگیخت. از این رو، عده خدمت استاد آمده چنین گفتند: «شما تقریرات کسی را برگزیدید که وی هنوز چندان سنی ندارد!»
استاد وقتی اعتراض شاگردانش را شنید فرمود: من امروز در پاسخ شما همان جوابی را می گویم که مرحوم استادم نایینی (ره) سال ها قبل بیان داشت. دقیقاً شبیه همین داستان برای خودم اتفاق افتاد؛ وقتی هنوز نوجوان بودم و تقریرات استادم نایینی را نوشتم، استاد از میان صدها تقریرات که از درسش توسط عالمان برجسته و فضلای حوزه نوشته شده بودند به تقریرات من اجازه چاپ داد و این امر اعتراض برخی را به دنبال داشت و استاد در جواب آن ها فرمود: «آنچه برای من مطرح، مهم و ملاک ارزش است علم و فضل و تقواست، نه چیز دیگر.»
کرسی تدریس آیت الله محمد اسحاق فیاض
در زمان حیات و نیز پس از رحلت آیت الله خویی (ره)، آیت الله محمد اسحاق فیاض یکی از استادان بارز و مشهور حوزه علمیه نجف بود؛ به گونه ای که در درس و بحث کتاب های مشهور سطح عالی را در روز چند بار در مسجد معروف هندی تدریس می کرد.
علاوه بر حوزه، شیخ محمد اسحاق فیاض، این دروس را ۱۰ سال در دانشگاه دینی نجف که مرحوم محمد کلانتر آن را تأسیس کرده بود، تدریس کرد. تا اینکه در سال ۱۹۷۸ میلادی در مدرسه آوای یزدی کوچک واقع در محله «العماده» درس و تدریس دوره خارج را آغاز نمود و هنگامی که مدرسه دارالعلم افتتاح شد، درس خارج خود را به آنجا انتقال داد و تا هنگام تخریب آن مدرسه ادامه داشت.
پس از آن جلسه درس را در یک دوره کوتاه به مسجد بزرگ هندی منتقل کرد، آنگاه به مدرسه یزدی که مرحوم سید کاظم یزدی مرجع بزرگ وقت آن را تأسیس کرده بود، انتقال داد و تعداد زیادی از طلاب علوم دینی در آن شرکت می کردند.
آیت الله محمد اسحاق فیاض پس از سقوط صدام، دروس خارج اصول و فقه خود را در دفتر خود برای شاگردان مکتب اهل بیت (ع) ارائه می کند و تعداد زیادی از فضلا در آن شرکت می کنند. همزمان دروس ایشان از طریق سایت به صورت زنده نیز پخش می شود تا مشتاقان معارف اهل بیت(ع) در سراسر جهان بتوانند از آن استفاده نمایند.
مرجعیت آیت الله محمد اسحاق فیاض
آیت الله محمد اسحاق فیاض یکی از چهره های برجسته و شناخته شده حوزه های علمیه است. شرایط مرجعیت ایشان از جهات گوناگون آماده بود که در ذیل به برخی آن اشاره می شود:
۱. جایگاه علمی آیت الله محمد اسحاق فیاض
بدون تردید یکی از مهمترین ملاک ها درباره مرجعیت، مسأله علمیت است. آیت الله محمد اسحاق فیاض این جایگاه را به خوبی داشت؛ زیرا از یک سو تقریراتی را که ایشان نوشته بود از میان ده ها تقریر از سوی استادش اجازه چاپ یافته بود و استادش به فضل و علمیت وی در تقریظی که نوشته گواهی داده است.
از سوی دیگر، بسیاری از بزرگان حوزه به فضل و اعلمیت ایشان اذعان داشته اند و همچنین شیخ محمد اسحاق فیاض آثار علمی قابل توجهی را منتشر ساخته است که قدرت علمی و اندیشه های ناب فقهی و اصولی ایشان را می توان از این آثار به خوبی دریافت.
۲. استمرار و طولانی بودن تدریس آیت الله محمد اسحاق فیاض
سال ها تدریس در حوزه علمیه نجف، از آیت الله محمد اسحاق فیاض مدرسی برجسته و معلمی توانمند ساخته است. وی از همان سال های اولیه ورود به حوزه نجف تدریس را آغاز کرد و تا همین الان ادامه دارد.
بعد از رحلت حضرت آیت الله العظمی خویی (ره) تنها کرسی تدریس سطح خارج و دروس عالی که هیچ گاه ترک نشد، حلقه درس آیت الله محمد اسحاق فیاض بود که به جای استادش نشست و کرسی درس خارج را رها نکرده، در سخت ترین شرایط حوزه علمیه نجف را اداره و حلقه درس خارج فقه و اصول را ادامه داد.
۳. تقوا و پرهیزگاری آیت الله محمد اسحاق فیاض
یکی از شرایط مهم مرجعیت، تقوا است که پارسایی آیت الله شیخ محمد اسحاق فیاض زبانزد علما و فضلای حوزه و سایر مردم است. با وجود اینکه درباره مرجعیت ایشان علمای زیادی تلاش کردند، اما ایشان هیچ گاه کوچکترین گامی را برای مطرح شدن مرجعیت خویش برنداشته است و هر آنچه رخ داده، حاصل تقدیرات الهی و اهتمام شاگردان ایشان بوده است.
۴. آشنایی با مسایل جدید
آیت الله محمد اسحاق فیاض از معدود مراجعی است که با مسایل سیاسی ،پزشکی بانکداری حقوقی و…. آشنایی خوبی دارد و شاهد این ادعا را می توان در آثاری که از وی در موضوعات گوناگون منتشر شده است، دید.
تأليفات و آثار مهم آیت الله محمد اسحاق فیاض
از آیت الله محمد اسحاق فیاض تاکنون بیش از چهل اثر منتشر شده است. در ادامه به برخی از مهمترین آثار ایشان اشاره می کنیم:
۱. محاضرات فی اصول الفقه
همانطور که بیان شد نخستین کتاب مهم آیت الله محمد اسحاق فیاض، تقریرات ایشان از درس استادشان مرحوم آیت الله العظمی خویی است. این کتاب در چندین مجلد، به رشته تحریر در آمده است.
۲. منهج الحکومة الاسلامیة
در این کتاب نظرات آیت الله محمد اسحاق فیاض درباره ولایت فقیه و حکومت اسلامی بیان شده است. این کتاب در نخستین ماه ها پس از سقوط صدام منتشر شد. همچنین این کتاب با عنوان حکومت اسلامی به فارسی ترجمه شده است.
۳. احکام البنوک
در این کتاب، آیت الله محمد اسحاق فیاض به بررسی احکام اسلامی بانکها، سهام، اوراق و بازارهای مالی (بورس) پرداخته شده است. این کتاب به فارسی ترجمه و با دو عنوان «بانک از نظر اسلام» و «بانکداری از نگاه اسلام» نشر شده است.
۴. موقع المراة فی النظام السیاسی الاسلامی
یکی دیگر از کتاب های مهم آیت الله محمد اسحاق فیاض که با مسائل روز ارتباط دارد، کتاب موقع المراة فی النظام السیاسی السلامی است که درباره جایگاه زن در اسلام سخن می گوید. این کتاب با عنوان جایگاه زن در نظام سیاسی اسلامی به فارسی ترجمه شده است.
۵. المسائل الطبیة
المسائل الطبیة کتابی است درباره احکام و مسائل پزشکی مانند مرگ مغزی، اهدای عضو، اهدای رحم، تلقیح مصنوعی، خطای پزشکی، دیه و پزشکی قانونی. این کتاب نیز به فارسی ترجمه شده است.
جمع بندی
آیت الله محمد اسحاق فیاض از مهمترین مراجع کنونی شیعه در عراق به شمار می رود. وی تحصیلات خود را در سرزمین مادری خویش آغاز کرد و بعدها عازم مشهد شد و سرانجام برای تکمیل دروس خود به نجف هجرت نمود. شیخ محمد اسحاق فیاض از برجسته ترین شاگردان مرحوم آیت الله خویی است که علاوه بر قوت علمی در دروس حوزوی، اشراف کاملی به حوزه مسائل جدید داشته و کتاب های مختلفی در این باره از ایشان منتشر شده است.
منبع اقتباس: فیاض، محمد اسحاق، الگوی حکومت اسلامی، صص ۳۶ـ۱۸، ترجمه برهانی محمد جواد، کابل ـ افغانستان، دبیرخانه کنگره تجلیل از مقام علمی آیت الله العظمی فیاض، ۱۳۹۲ ش.
