معلولیت، به هر نوع کاهش یا اختلال در توانایی های فردی گفته می شود که در نتیجه آن، فرد برای انجام فعالیت های عادی و ارتباط با محیط اجتماعی خود، با موانع و مشکلاتی مواجه شده و ابعاد گوناگون سبک زندگی اش از آن تأثیر پذیرد. آموزه های اسلامی با نگاهی کرامت محور، در کنار حمایت از افراد دارای معلولیت، برای آنان وظایف و مسئولیت هایی رشدآفرین نیز ترسیم کرده است. این تعالیم، با تأکید بر ایمان، صبر، امید و تلاش، زمینه تعالی معنوی و رشد فردی و اجتماعی آنان را فراهم می سازد. نوشتار پیش رو به برخی از مهمترین وظایف معلولان در پرتو تعالیم اسلامی می پردازد.
مهمترین وظایف معلولان
تقویت ایمان و باورهای دینی
ارتقای ایمان و باورهای دینی، نقش تعیین کننده ای در موفقیت انسان و رفع مشکلات در عرصه های گوناگون زندگی دارد؛ زیرا انسان با ایمان راسخ و با اتکا به خداوند قادر می تواند بر بسیاری از مشکلات زندگی چیره شود و هیچ زمانی معلولیت نمی تواند مانع رشد و تعالی او شود و این وعده الهی است که در قرآن کریم آمده است: «اگر انسان ایمان بیاورد و عمل صالح انجام دهد، خداوند امور او را آسان می کند»[1] و در جای دیگر می فرماید: «هر کسی اهل تقوا باشد، خداوند امور او را آسان می کند».[2] از این رو، تقویت ایمان یکی از وظایف معلولان خواهد بود.
افزون بر این، اگر یک فرد نتواند به این ایمان بیاورد که خداوند در عوض این ناتوانی او چندین برابر پاداش در قیامت به او عطا می کند، هیچ گاه از معلولیتش شکوه نمی کند؛ بلکه همیشه شکرگزار درگاه خداوند خواهد بود. یکی از راهکارهای تقویت ایمان و باورهای قلبی، دائم الذکر بودن، یعنی همواره به یاد خدا بودن است؛ چرا که به فرموده قرآن کریم: «با یاد خداوند قلب ها آرامش و اطمینان می یابد».[3]
بردباری
دنیا محل حوادث و اتفاقات پیش‌بینی نشده ای است که هر لحظه امکان دارد برای هر کسی اتفاق بیفتد و زمینه معلولیت را برایش فراهم کند. از راهکارهای صحیح رویارویی با پیامدهای این گونه حوادث و به عبارتی یکی از وظایف معلولان، بردباری در برابر این ناملایمات است؛ همان طور که خداوند متعال درباره وظایف مصیبت دیدگان در این گونه حوادث می فرماید: «و بی گمان شما را به چیزی اندک از ترس و گرسنگی و کاهش بخشی از اموال و محصولات (نباتی یا ثمرات باغ زندگی از زن و فرزند) آزمایش می کنیم و صبرکنندگان را بشارت ده».[4]
بنابراین اگر فرد ناتوانی به این باور برسد که در صورت صبر بر معلولیت، مشمول بشارت خداوندی می شود، خیلی راحت با مشکلاتش کنار می آید و پیش هیچ کس شکوه نمی کند.
ورزش
نزدیک به ده درصد افراد جامعه را معلولان تشکیل می دهند که به دلایل متفاوتی دچار معلولیت شده اند و غالباً به سبب نقص عضو، ناچار به تغییر در سبک زندگی شده اند و به علت قرار نگرفتن در جایگاه مناسب اجتماعی، دچار انزوا گردیده اند. این موضوع می تواند سلامت روحی و جسمی این قشر را به مخاطره اندازد؛ اما ورزش می تواند سبب تقویت اعتماد به نفس معلولان و تغییر نگرش جامعه به آنان شود و نقش مهمی در سلامت جسم، روح و زندگی فردی و اجتماعی جانبازان و معلولان ایفا کند.[5]
لذا با توجه به وضعیت جسمی آنان، یکی از بهترین راهکارهای ارتقای کیفیت زندگی و روحیه این افراد و به عبارتی یکی از وظایف معلولان، انجام فعالیت های بدنی و ورزش است؛[6] به طوری که ورزش از یک وسیله تفریحی و درمانی فراتر رفته و به عنوان عاملی در جهت تکامل نارسایی های جسمانی و روانی آنان مد نظر قرار گرفته است.[7]
پرهیز از ناامیدی
عده ای از معلولان به دلیل ناامیدی، گوشه گیری و انزوا را اختیار می کنند و از ادامه تلاش در زندگی باز می مانند؛ در حالی که در آموزه های دینی، یأس و ناامیدی از رحمت الهی از گناهان کبیره شمرده شده[8] و خداوند از آن نهی کرده است.[9] تنها گمراهان[10] از رحمت حق ناامیدند. انسان باید در هر وضعیت -حتی با وجود معلولیت- به رحمت خدا امیدوار باشد؛ زیرا گاهی در اوج ناامیدی، لطف پروردگار شامل حال بندگانش می شود[11] و در آیاتی دیگر آمده است که نباید زمان وقوع سختی ها و مشکلات از رحمت حق ناامید شد[12] و ناامیدی از لقای الهی و آخرت، پیامدهای ناگواری مانند داخل شدن در آتش جهنم را به همراه دارد.[13]
انتخاب دوستان موفق
انتخاب دوست خوب، موفق و هم درد برای یک معلول که معمولاً احساس تنهایی می کند، می تواند نقش تعیین کننده ای در زمینه رشد و تغییر در زندگی او داشته باشد؛ به ویژه اگر آن دوست از لحاظ معلولیت همانند او باشد، به سبب هم درد بودن می تواند نقش مؤثری در پیشرفت آن معلول داشته باشد؛ زیرا شرایط مشابهی با او دارد و به خوبی او را درک می کند و به تعبیر امیرمؤمنان علی (ع) دوست خوب می تواند تکیه گاه و پشتیبان محکمی برای انسان باشد.[14] با این حساب، یکی دیگر از وظایف معلولان، انتخاب دوستان موفق است.
آن حضرت در جمله دیگر فرمودند: «همنشینی با دوست دانا سبب زنده بودن روح است».[15] اما اینکه یک دوست باید چه ویژگی هایی داشته باشد تا هنگام انتخاب مورد توجه قرار گیرد، امام حسن مجتبی (ع) در پاسخ به این پرسش این گونه فرمودند که دوست خوب دارای این ویژگی باشد:
«هرگاه با او همنشین شدی، مایه آراستگی تو باشد؛ هرگاه خدمت او کردی، [آبروی] تو را حفظ کند؛ هرگاه از او یاری خواستی، کمکت کند؛ اگر سخن [حق و درستی] گفتی، تو را تصدیق کند؛ اگر [بر دشمن] حمله بردی، [قدرت] تو را تقویت کند؛ اگر دستت را به فضل و نیکی دراز کردی، او نیز دست پیش آورد [و تو را یاری کند]؛ اگر در تو [و زندگی ات] رخنه ای پدید آمد، آن را برطرف کند؛ اگر از تو نیکی دید، آن را در شمار و حساب آورد؛ اگر چیزی از او خواستی، به تو بدهد؛ اگر تو ساکت بودی [و چیزی نخواستی]، او آغاز کند [و نیازت را آورد]».[16]
رشد آگاهی
از راهکارهای موفقیت در زندگی هر انسانی، رشد آگاهی است و یکی از بهترین راه های دست یافتن به آگاهی مورد نیاز، مطالعه کتاب های سودمند است. از سویی نیز از بهترین سرگرمی ها، مطالعه کتاب است؛ زیرا افراد ناتوان به سبب معلولیت، نمی توانند وقتشان را با سرگرمی های دیگر پر کنند. بنابراین یکی از وظایف معلولان رشد آگاهی است و شایسته است پس از مشورت با اهل فن، کتاب هایی را تهیه کنند که هم مورد علاقه آنها باشد و هم با مطالعه آن ها بتوانند بر اساس توانایی خویش، حرفه هایی را نیز فرا گیرند یا دست کم با خواندن آن ها اوقات فراغت خود را پر کنند و لذت ببرند.
از کتاب های مفید کتاب معلولیت و موفقیت از محمد نظری است. این کتاب، مجموعه ای است از زندگی نامه افرادی که به نوعی دچار معلولیت بوده و توانسته اند زندگی خوب و موفقی داشته باشند. در فهرست این کتاب، عنوان هایی همچون «زندگی زیباست، حتی اگر معلول ضایعه نخاعی باشیم»، «گیتاریست معلولی که دنیا را شگفت زده کرد»، زندگی نامه استیون ویلیام به چشم می خورد.
همچنین کتاب های سوره روشندلان، مبانی حقوق معلولان در قرآن کریم، دیدگاه محمدتقی شریعتی درباره حقوق معلولان در قرآن، دیدگاه آیت الله طالقانی در سوره عبس از انتشارات دفتر فرهنگ معلولان، کتاب پیشگیری از معلولیت در اسلام، بهداشت بر اساس آموزه های قرآن و اهل بیت (ع) و احکام شرعی معلولان حرکتی است.[17]
مشارکت در عبادات جمعی
یکی از کارهایی که می تواند سبب نشاط و ارتقای روحیه معنوی معلولان شود و به عنوان یکی از وظایف معلولان در نظر گرفته شود، شرکت آنان در عبادت های جمعی است. در این زمینه، روایاتی است که بیان می دارد شخص نابینا در صورت امکان می بایست در نماز جماعت شرکت کند و نمی بایست از عبادات جمعی دور بماند.
روایتی از «ابن ام مکتوم» است که از پیامبر (ص) پرسید من شخصی نابینا هستم و منزلم نیز از مسجد دور است، آیا اجازه می دهید در منزل خود نماز بگزارم و در جماعت حاضر نشوم؟ حضرت فرمودند: «آیا صدای اذان را می شنوی؟» او پاسخ مثبت داد و رسول خدا (ص) فرمود: «رخصتی برای تو نمی‌بینم».[18]
در روایت دیگری که در منابع شیعی نقل شده، شخص نابینایی از حضرت رسول (ص) پرسید چه بسا من صدای اذان را می شنوم؛ اما کسی را نمی یابم که مرا به مسجد برساند. حضرت در پاسخ او فرمودند: «طنابی از منزلت به مسجد وصل کن و در جماعت حاضر شو».[19] در این روایت بر این نکته تأکید شده به هر صورت که شده، شخص نابینا خود را به مسجد برساند.
رعایت نکات بهداشت جنسی
از آنجا که دین اسلام، آیین زندگی است، برای همه جنبه های زندگی انسان برنامه هایی عرضه کرده است؛ از جمله در مورد آمیزش و مسائل زناشویی و پیشگیری از معلولیت در اسلام، آدابی بیان شده که رعایت این آداب، در بهداشت فردی و اجتماعی، روحی و جسمی زن و شوهر، بچه دار شدن و سالم بودن آن، افزایش محبت و… تأثیر دارد. مثلاً اسلام انجام نزدیکی را در هر جا و هر محلی اجازه نداده است و باید جای مخصوص و مناسبی برای این کار در نظر گرفته شود و تحت شرایط خاصی انجام پذیرد.[20] پس یکی از وظایف معلولان، رعایت نکات بهداشتی و به خصوص بهداشت جنسی است.
رعایت بهداشت تغذیه در آمیزش و بارداری
از آنجا که دین اسلام آیین زندگی است، برای همه جنبه های زندگی انسان برنامه هایی عرضه کرده است؛ از جمله در مورد آثار تغذیه از بعضی غذاها و میوه ها در زیبایی، سلامت، هوش و… فرزندان مطرح کرده است.[21]
قدردانی از پرستاران
تشکر و قدردانی از «نعمت گستر» و سپاسگزاری از «نیکوکار» آن قدر با فضیلت و محبوب است که قرآن مجید ضمن اینکه «شاکر»[22] و «شکور»[23] را از نام های خدا دانسته، فرموده است: «خداوند پاداش سپاسگزاران را خواهد داد».[24] امام سجاد (ع) می فرماید: «روز قیامت خداوند متعال به بعضی از بندگانش می گوید آیا شکر فلان کس را به جای آوردی؟ عرض می کند: پروردگارا، من شکر تو را به جای آوردم. خداوند می فرماید چون شکر او را به جا نیاوردی، شکر مرا نیز به جا نیاورده ای. سپس افزود شکرگزارترین شما در پیشگاه خدا کسی است که از نعمت ها و زحمات مردم، بیشترین قدردانی و شکرگزاری را به عمل آورد».[25]
قرآن مجید در بیش از هفتاد آیه، به سپاسگزاری و قدردانی چه از جانب خدا و چه از سوی انسان ها اشاره کرده و با عناوین گوناگونی بر انجام این کار نیک پای فشرده است. همچنین در روایات بسیاری به این امر سفارش شده است. امام رضا(ع) در این باره می فرماید: «هر کسی از زحمات دیگران تشکر نکند، از خدا تشکر نکرده است».[26]
در قرآن نیز آمده است: «ما به انسان درباره پدر و مادرش سفارش کردیم؛ مادرش او را با سستی روزافزون حمل کرد و شیرخوارگی اش دو سال است. سفارش کردیم که سپاس من و پدر و مادرت را به جای آور؛ زیرا بازگشت به سوی من است».[27]
قدردانی زبانی و غیر زبانی مانند دادن هدیه از تلاش افراد خدمتگزار به معلولان اعم از اعضای خانواده و پرستاران مراکز نگهداری افراد معلول، از رسالت های اخلاقی و وظایف معلولان است که می تواند در ادامه خدمتگزاری پرستاران نقش مهمی داشته باشد و چنانچه خود معلول نمی تواند چنین کاری را انجام دهد، شایسته است خانواده او هر چند وقت این کار را در حق خادمان و پرستاران انجام دهد.
جمع بندی
با تکیه بر آموزه های اسلامی و به منظور ارتقای روحی، اخلاقی و معنوی افراد معلول، می توان مجموعه ای از بایسته های اخلاقی و رفتاری را در قالب وظایف معلولان به این قشر جامعه ارائه کرد. این وظایف عبارتند از: تقویت ایمان و صبر، امید، آگاهی، ورزش مشارکت اجتماعی و…. این رهنمودها نشان می دهد که معلولیت، مانع تعالی انسان نیست، بلکه می تواند بستری برای شکوفایی ظرفیت های درونی و تقرب الهی باشد. بر این اساس، عمل به این تعالیم، زمینه ساز زندگی فعال، با کرامت و همراه با آرامش برای معلولان خواهد بود.
پی نوشت ها
[1] کهف/۸۸.
[2] طلاق/ ۴.
[3] رعد/28.
[4] بقره/155.
[5] ر.ک: نوشین آقاجانی و همکاران، بررسی نقش رسانه های ورزشی کشور بر ترویج ورزش در جامعه جانبازان و معلولان.
[6] ر.ک: سعید حاتمی و همکاران، مقایسه زندگی جانبازان و معلولین شرکت کننده در ورزش همگانی.
[7] بهناز علی حسینی و همکاران، ارتباط بین انگیزه های مشارکت و تعهد ورزشی در بین ورزشکاران جانباز و معلول.
[8] کلینی، کافی، ج4، ص472.
[9] زمر/۵۳.
[10] حجر/56.
[11] شوری/42.
[12] فصلت/49.
[13] یونس/7-8 و 10.
[14] ابن بابویه، امالی، ص397.
[15] ری شهری، میزان الحکمه، ج5، ص301.
[16] مجلسی، بحارالانوار، ج44، ص139.
[17] احکام شرعی معلولان حرکتی، بر اساس آرای حضرت آیت الله العظمی سیدعلی سیستانی.
[18] ابن حنبل، مسند ابن حنبل، ج24، ص214.
[19] طوسی، تهذیب الاحکام، ج3، ص266.
[20] ر.ک: عیسی عیسی زاده، بهداشت براساس آموزه های قرآن و اهل بیت (ع).
[21] ر.ک: عیسی عیسی زاده، بهداشت براساس آموزه های قرآن و اهل بیت (ع).
[22] بقره/158.
[23] فاطر/30.
[24] آل عمران/144.
[25] کلینی، کافی، ج2، ص99.
[26] حرعاملی، وسائل الشیعه، ج16، ص315.
[27] لقمان/14.
فهرست منابع
- قرآن کریم.
- آقاجانی، نوشین و نسیم مجیدی و جعفر عسکری کچوسنگی؛ بررسی نقش رسانه های ورزشی کشور بر ترویج ورزش در جامعه جانبازان و معلولان؛ مجله فرهنگ ارتباطات؛ دوره3؛ ش10؛ تابستان 1392.
- ابن حنبل، احمدبن محمد؛ مسند؛ بیروت؛ دارالفکر؛ 1414ق.
- حاتمی، سعید و رضا صابونچی و آرش سخاوت و مصطفی آهار و سید حسین موسوی؛ مقایسه زندگی جانبازان و معلولین شرکت کننده در ورزش همگانی؛ مجله تحقیقات در علوم انسانی ورزشی؛ دوره2؛ ش7؛ تابستان 1391.
- حر عاملی، محمدبن الحسن؛ تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه؛ بیروت؛ موسسه آل البیت (ع) لاحیاء التراث؛ 1416ق.
- طوسی، محمد بن حسن؛ تهذیب الاحکام؛ تهران؛ دارالکتب الاسلامیه، 1407ق.
- علی حسینی، بهناز و حسن بحرالعلوم و سیدرضا حسینی نیا؛ ارتباط بین انگیزه های مشارکت و تعهد ورزشی در بین ورزشکاران جانباز و معلول؛ مجله رویکرد نوین در مدیریت ورزشی؛ دوره2؛ ش6؛ سال1393.
- عیسی زاده، عیسی؛ بهداشت بر اساس آموزه های قرآن و اهل بیت (ع)؛ قم؛ انتشارات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی؛ 1398ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی؛ بیروت؛ دارالاضوا؛ 1413ق.
- محمدی ری شهری، محمد؛ میزان الحکمه؛ قم؛ دارالحدیث؛ 1381ش.
- محمد بن علی، ابن بابویه؛ امالی؛ بیروت؛ موسسه البعثه؛ 1434ق.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحارالانوار؛ بیروت؛ موسسه الوفا؛ 1403ق.
منبع اقتباس: عیسی زاده، عیسی؛ مهارت های ارتباطی با معلولان و وظایف معلولان بر اساس آموزه های قرآن و اهل بیت (ع)؛ قم؛ پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی؛ تابستان 1402؛ ص78-86.
