طی قرن ۶ و ۷ هجری قمری، کوشش هایی برای جمع آوری تفسیرهای مأثور شده است. محمد بن مؤمن شیرازی، در اواسط قرن ۶ هجری قمری، مجموعه ای دوازده تفسیر، را با هم جمع کرد (ابن طاووس، الطرائف، ج ۱، ص ۴۲۹؛ حسکانی، ج ۲، ص ۴۸۴، اگرچه نمی توان دربارۀ مذهب محمد بن مؤمن شیرازی با قطعیت سخن گفت، تفسیر او به سبب محدود بودن به آیات مربوط به اهل بیت (ع) مورد توجه نویسندگان امامی قرار گرفت (ابن شهر آشوب، معالم العلماء، ص ۱۵۳؛ منتجب الدین، فهرست، ص ۱۶۵؛ قزوینی رازی، ص ۲۱۲).
در اینجا باید به تفسیر خازن یا لباب التأویل هم اشاره کرد که گزینش و تلخیص است از معالم التزیل بغوی و در آن اسانید حدف شده است. در همین عصر می توان به متشابه القرآن ابو البقا عکبری نیز اشاره کرد، اما از مهم ترین وقایع این عصر حرکتی در محافل امامی بود که در قالب تفاسیر کلامی روی نمود. نمونۀ شاخص این گونه در قرن ۶ هجری قمری کتاب متشابه القرآن ابن شهر آشوب، عالم متکلم، است که آیات مورد نزاع را با صبغۀ کلامی به صورت موضوعی تفسیرکرده است. ابن شهر آشوب در این تفسیر از مجموعه ای از تفاسیر متقدم منقول از صحابه و تابعان و نیز ازتفاسیر معتزلی بهره برده (مثلاً ج، ص ۲، ۴، ۱۹).
به طور کلی، قرن هجری قمری دوره ای تعیین کننده در تفسیر نویسی امامی بود و بخش مهمی از تفاسیر امامی این قرن را عالمان مکتب متکلمان خراسان نگاشته اند و تا اندازه ای تحت تأثیر افکارشیخ طوسی نیز قرار. یکی از موضوعات مورد توجه در مطالعات دینی در این شاخه از مکتب متکلمان تفسیر قرآن بوده است (پاکتچی، مکاتب فقه امامی، ص ۱۰۰). از مهم ترین گام ها در این شاخه تألیف کتاب التنویر فی التفسیر محمد بن حسین فتال نیشابوری (۵۰۸ هجری قمری) است (ابن شهر آشوب، معالم، ص ۱۱۶؛ قزوینی رازی، ص ۲۱۲، ۲۶۳ که همزمان با معالم التنزیل بغوی تألیف شده است. التنویر فتال نیشابوری از مأخذ مهم ابن شهر آشوب بوده و بارها بدان استفاده کرده است (مثلاً ابن شهر آشوب، مناقب، ج ۲، ص ۷۱، ۱۵۳).
از دیگر شخصیت های کلیدی باید از فضل به حسن طبرسی و کتاب های مجمع البیان و جمع الجوامع او یاد کرد که در ادامه تأثیرات پسینی مکتب شیخ طوسی به ثمر نشسته، روض الجنان ابوالفتوح رازی است که در ادامه به تفصیل بدان می پردازیم. در رده های پایین تروکم شناختۀ آن عصر باید تفسیر ضیاء الدین فضل الله راوندی، مؤلف الکافی، را نام برد (علامه حلی، الاجازه، ص ۱۳۵؛ منتجب الدین، فهرست، ص ۱۴۴)
در این دوران، برخی نیز به تفاسیر کوتاه گرایش یافتند که از آن جمله است نهج البیان عن کشف المعانی القرآن محمد بن حسن شیبانی امامی در اواخر قرن ۷ هجری قمری که مخصوصاً مقدمۀ آتشین او در مخالفت با برخی از مفسران پیشین مثال زدنی است. از تفاسیر کوتاه دیگر می توان دقائق التأویل و حقائق التنزیل ابوالمکارم محمود بن محمد حسنی رازی یاد کرد. اثر تک جلدی اوسبکی واعظانه و خطایی دارد و مؤلف چندان به مباحث تخصص نپرداخته و بیش تر بر آن بوده که، با بیانی خطابی و حماسی، احساسان شیعی مخاطبان خود را تهیه کند (پاکتچی، ذیل « تفسیر»).
پی نوشت ها
- حسکانی، عبیدالله (۱۴۱۱ق). شواهد التنزیل، به کوشش محمد باقر محمودی، تهران، ج ۱، ۲.
- ابن شهر آشوب، محمد (۱۳۸۰ ق). معالم العلماء، نجف.
- منتجب الدین رازی، علی (۱۴۰۸ ق). الاربعون حدیثاً. قم.
- قزوینی رازی، عبدالجلیل (۱۳۵۸). نقض، به کوشش جلال الدین محدث، تهران.
- علامه حلی (۱۴۰۳هجری قمری). « الاجازه الی بنی زهره » ضمن بحارالانوار مجلسی (ج ۱۰۴)، بیروت.
- ابن طاووس، علی (۱۴۰۰هجری قمری). الطرائف، قم.
منبع: ولایتی، علی اکبر؛ نقش شیعه در فرهنگ و تمدن اسلام و ایران
