کتاب های تربیت فرزند در اسلام، منابع ارزشمندی برای آشنایی با دیدگاه های اسلامی درباره پرورش اخلاقی، عاطفی، معنوی و اجتماعی کودکان هستند. این کتاب ها با بهره گیری از آموزه های قرآن کریم، سیره پیامبر اکرم (ص) و اهل بیت عصمت و طهارت (ع)، به تبیین اصولی همچون محبت و تکریم کودک، مسئولیت پذیری، آموزش و تقویت فضایل اخلاقی و رعایت تناسب تربیت با مراحل رشد می پردازند. مطالعه منابع و کتاب های تربیت فرزند در اسلام، به والدین کمک می کند تا ضمن شناخت هر چه بهتر نیازهای رشدی فرزندان خود، میان ارزش های دینی و نیازهای روان شناختی کودک، پیوندی سازنده برقرار کنند و زمینه پرورش نسلی متعهد، اخلاق مدار و برخوردار از سلامت روان و دین را فراهم آورند. در ادامه این نوشتار، به چند مورد از کتاب های تربیت فرزند در اسلام اشاره می کنیم.
کتاب تربیت فرزند در اسلام
عنوان: تربیت فرزند در اسلام
مولف: عبدالله ناصح علوان
مترجم/ محقق: ملیحه وفایی
ناشر: انتشارات مبین اندیشه
سال نشر: ۱۳۹۳
نوبت نشر: اول
محل نشر: قم
یکی از کتاب های تربیت فرزند در اسلام، کتابی است از ناصح علوان که توسط ملیحه وفایی با عنوان «تربیت فرزند در اسلام»، ترجمه شده است. این کتاب، از «مقدمه و هفت فصل: تربیت ایمانی، تربیت اخلاقی، تربیت جسمی، تربیت عقلی، تربیت روح و روان، تربیت اجتماعی و تربیت جنسی» تدوین یافته است.
این کتاب، تربیت کودک را در همه دوران ها از ابعاد و جنبه های مختلف، مورد توجه قرار داده و به بررسی اصول اساسی تربیت فرزند و همچنین مسائل و مشکلات در هر مرحله از زندگی او می پردازد و شیوه های تربیتی اسلامی را با استناد به آیات و روایات، مطرح می کند و توصیه ها و راهکارهای لازم را ارائه می دهد.
فصل اول به «توجه به اصول دین، توجه به ارکان اسلامی، فروع دین، توجه به آداب اسلامی، کودک، احکام حلال و حرام، سفارش به نماز خواندن از هفت سالگی و نهادینه کردن محبت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه معصومین (علیهم السلام) و تلاوت قرآن» پرداخته است.
در فصل دوم مباحثی نظیر «دروغگویی، دزدی، دشنام و ناسزا گفتن، تقلید کورکورانه، پرهیز از شنیدن موسیقی مبتذل و پرهیز از نگاه به نامحرم» مورد بررسی قرار گرفته است.
در فصل سوم موضوعات «تأمین هزینه های زندگی، پیروی از اصول و آداب صحیح خوردن و نوشیدن، پیشگیری از ابتلاء به بیماری های واگیردار و درمان آن، توجه به قاعده لا ضرر و لا ضرار، عادت دادن فرزندان به ورزش، فرزند خود را غرق در ناز و نعمت پرورش ندهید و توصیه های مهم به پدر و مادر» به چشم می خورد.
فصل چهارم، دربردارنده این عناوین است: «آموزش، اسلام دنیا و آخرت است، دین عدالت و مساوات است، دین گشایش و آشنایی است، دین نوگرایی و استمرار است، دین است که به مسأله آموزش و یادگیری از دوران کودکی اهمیت می دهد، دین اسلام آموزش را به واجب عینی و واجب کفایی تقسیم می کند، بیدار سازی فکر و ذهن و سلامت عقل».
فصل پنجم، مباحث «خجالت، ترس، احساس خود کم بینی، تحقیر و توهین، لوس کردن کودک، مقایسه فرزندان با یکدیگر، مشکلات جسمی، یتیم شدن، فقر، حسادت، و خشم و غضب» را در خود جای داده است.
نویسنده در فصل ششم به «تثبیت اصول روان شناسی تربیتی صحیح، رعایت حقوق دیگران، رعایت آداب اجتماعی عمومی، مراقبت کنترل و نظارت اجتماعی» پرداخته است.
مولف در فصل هفتم این کتاب، در رابطه با «آداب اجازه گرفتن، آداب نگاه کردن، جلوگیری از تحریک های جنسی در فرزندان، آموزش احکام دوران بلوغ، آمادگی برای ازدواج، رعایت عفاف و خویشتنداری و کلام زینت بخش و پایانی این فصل» قلم زده است.
کتاب اسلام و تربیت کودکان
عنوان: اسلام و تربیت کودکان
مولف: دکتر احمد بهشتی
مترجم/ محقق:****
ناشر: انتشارات شرکت چاپ و نشر بین الملل
سال نشر: ۱۳۹۰
نوبت نشر: اول
محل نشر: تهران
تعداد صفحات: ۶۸۵ صفحه
یکی دیگر از منابع ارزشمند در بین آثار و کتاب های تربیت فرزند در اسلام، کتاب «اسلام و تربیت کودکان» است که آیت الله دکتر احمد بهشتی آن را بازنویسی و اصلاح کرده است تا آموزه های ناب اسلامی را جایگزین فرهنگ اموی و عباسی کند. کتاب در سه بخش: زناشویی و فرزندداری، مسئولیت مربیان، و روش های تربیت کودکان تنظیم شده است. آیت الله احمد بهشتی با الهام از کتاب «تربیة الاود فی الاسلام» اثر عبداللّه ناصح علوان، ضمن نقد برخی از محتواهای غیر مستند آن، با تغییر کتاب به «اسلام و تربیت کودکان» آن را در سه بخش بازنویسی، اصلاح و تکمیل کرده است.
هدف از اصلاح و تلخیص
اسلام و تربیت کودکان، تألیف آیت الله احمد بهشتی در واقع بازنویسی، اصلاح، تلخیص و تکمیل کتاب «تربیة الاود فی الاسلام» اثر”عبداللّه ناصح علوان” است که آیت الله احمد بهشتی هدف از نگارش و اصلاح آن را، همخوانی نداشتن نام زیبای کتاب با محتوای آن دانسته و معتقد است، نویسنده فاضل آن، تربیت را در موارد بسیاری در فرهنگ امویان و عباسیان جستجو کرده در حالی که اهل انصاف می دانند که اسلام آنها، اسلام ناب نبوده و اگر کسی حقیقتا می خواهد بیانگر قواعد تعلیم و تربیت اسلامی باشد، باید آن را در وحی آسمانی و سیره و سنت پیامبر اسلام (ص) و اهل بیت (علیهم السلام) جستجو کند نه در فرهنگ بنی امیه و بنی عباس.
نگاهی به فهرست و محتوا
بر این اساس، با الهام از جنبه های مثبت کتاب و حذف جنبه های منفی و تکراری، با استفاده از روایات معتبر اهل بیت (علیهم السلام) کتاب حضار را در سه بخش به نگارش درآورده است.
بخش اول: زناشویی، فرزندداری و تربیت
نویسنده در این بخش، برای روشن شدن پیوند زناشویی با تربیت فرزند، مبانی ازدواج را بررسی می کند و از رهگذر آن، نخست یادآور می شود که ازدواج و زناشویی، موافق سرشت آدمی است. مسلمان باید ازدواج کند و بار مسئولیت همسری و تربیت فرزند را بر خود هموار دارد چه، تنها در این صورت است که به نیاز فطری و غریزی خود پاسخ داده و با سنت آفرینش هماهنگ شده است.
زناشویی و مصالح اجتماعی: سپس به رابطه زناشویی با تأمین مصالح اجتماعی می پردازد و از نقش ازدواج در حفظ نسل، حفظ نسب، جلوگیری از انحطاط اخلاقی، پیشگیری از بیماری ها، انس و آرامش روان، تعاون، همکاری، شکوفایی عواطف و سلامت جسم و جان یاد می کند. آنگاه از لزوم گزینش همسر، بر اساس معیارهایی که در اسلام یاد شده است می گوید و معیار های زیر را شرح و شماره می کند؛ همسر باید به راستی دیندار باشد، شرافت و اصالت خانوادگی داشته باشد و…
تمایل طبیعی به فرزند: در شرح این تمایل، از محبت فطری به فرزند می گوید. رحمت و مهربانی به فرزند را از مواهب الهی می خواند که به رشد و ارتقای کودک می انجامد. از کینۀ عرب جاهلی به دختر یاد می کند و به پسندیدگی شکیبایی در مرگ فرزند می پردازد. لزوم دل کندن از فرزند برای حفظ اسلام را یادآور می شود. به مجازات فرزند از دیدگاه اسلام می پردازد و مراتب آن را شرح می دهد.
احکام نوزاد: در این فراز، در خصوص استحباب تبریک و تهنیت به مناسبت ولادت فرزند می گوید. استحباب اذان و اقامه در گوش راست و چپ نوزاد را یادآور می شود و به استحباب تحنیک و تراشیدن سر نوزاد اشاره می کند. زمان نامگذاری و لزوم گزینش نام نیک را می آورد و به استحباب انتخاب کنیه برای فرزند، عقیقه برای او، فواید عقیقه، ختنه و فواید و حکمت آن می پردازد.
مهمترین عوامل انحراف کودکان و نوجوانان: مولف سپس مهمترین عوامل انحراف کودکان و نوجوانان و راه مبارزه با آن ها را چنین تبیین می کند: فقر، اختلاف های خانوادگی، طلاق و پیامد های آن، راه های پیشگیری از طلاق و وظایف زن و شوهر در این خصوص، نداشتن سرگرمی و راه های مبارزه با آن، معاشرت ها و رفاقت های نامناسب، وظیفه پدر و مادر در راهنمایی فرزندان برای دوست گزینی، رفتار نادرست پدر و مادر، داستان ها و فیلم های جنایی و سکسی و نقش پدر و مادر در زدودن محیط زندگی فرزندان از آن ها، شیوع بطالت و بیکاری، کوتاهی پدر و مادر در تربیت فرزند، محرومیت از پدر و مادر.
بخش دوم: مسئولیت ها و وظایف مربیان
۱-پیشگفتاری درباره مسئولیت ها
۲-مسئولیت تربیت ایمانی و اعتقادی
۳-مسئولیت تربیت اخلاقی
۴-مسئولیت تربیت بدنی
۵-مسئولیت تربیت عقلی
۶-مسئولیت تربیت روانی
۷-مسئولیت تربیت اجتماعی
۸-مسئولیت تربیت جنسی
بخش سوم (پیرامون تربیت)
این بخش، دارای پنج فصل است:
فصل اول: وسایل مؤثر تربیت
۱- سیرۀ پیامبر (ص)در تربیت فرزندان
۲- تربیت به وسیله عادات نیکو
۳- تربیت از راه موعظه
۴- تربیت از راه مراقبت
۵- تربیت از راه تنبیه
فصل دوم: قواعد اساسی تربیت
۱- صفات اصلی مربی
۲- نظری به برنامه های مخرب
۳- قواعد اساسی تربیت
۴- توضیحاتی درباره محرمات
فصل سوم: رهنمود های مهم تربیتی
۱- تشویق کودک به شریف ترین کسب ها
۲- رعایت نیازها و استعدادهای کودک
۳- آزاد گذاشتن کودک برای بازی و سرگرمی (اهمیت بازی کودکان)
۴- همکاری و هماهنگی میان خانه، مسجد و مدرسه
۵- ارتباط تنگاتنگ میان مربی و کودک
۶- رعایت دائمی راه و رسم تربیت
۷- تهیه وسائل مفید فکری و علمی برای کودک
۸- تشویق کودک به مطالعه
۹- پرورش حس مسئولیت در کودک
۱۰- تعمیق روح جهاد در وجود کودک
فصل چهارم: تربیت کودکان بی سرپرست و یتیم
در این فصل، کودکان یتیم را به چهار دسته پدرمرده، مادرمرده، قربانیان طلاق و بی پدرو مادر (کودکان سرراهی و غیرسرراهی) تقسیم می کند و نسبت به تربیت و سرپرستی آنها از دیدگاه اسلام، نکاتی را یادآور می شود.
فصل پنجم: تربیت کودکان استثنائی
تربیت کودکان استثنائی، از ضروریات هر نظام آموزشی است با این حال، کمتر از یک درصد این کودکان، از آموزش برخوردارند. پس از این مقدمه، به پیروی از کتاب هایی که درباره این دست کودکان نوشته شده است، به برخی طبقه بندی ها دربارۀ کودکان استثنائی اشاره می کند و هر یک را شرح می دهد و برخی نگرش های اسلامی را نسبت به آنها می آورد.
در مجموع، مبنا قرار دادن دقیق هر دو منبع قرآن و روایات، همراه با ورود به مسائل و مباحث ریز و کاربردی به علاوۀ انسجام و ساختارمندی جذاب مطالب کتاب، از مهمترین ویژگی های برجستۀ این کتاب است.
کتاب حکمت نامه کودک
عنوان: حکمت نامه کودک
مولف: محمد محمدی ری شهری
مترجم/ محقق:****
ناشر: انتشارات دارالحدیث
سال نشر: ۱۳۹۴
نوبت نشر: ششم
محل نشر: قم
حکمت نامه کودک، از جمله آثار ارزشمند در حوزه کتاب های تربیت فرزند در اسلام است. تقریبا می توان مدعی شد که هر آنچه حدیث درباره کودک و دوران کودکی از ائمه اطهار (علیهم السلام) صادر شده است، در این کتاب جمع آوری شده و با ترجمه بسیار زیبا و دلنشین در اختیار علاقه مندان قرار گرفته است. مخاطبان اصلی حکمت نامه کودک، عبارتند از: خانواده ها، مربّیان امور تربیتى کودکان و پژوهشگران تعلیم و تربیت کودک. بنابراین، کودکان، مخاطب مستقیم این مجموعه نیستند.
حکمت نامه کودک، رهنمودهاى قرآن و پیشوایان اسلام را درباره این ارکان، در سه بخش ارائه می نماید:
بخش اوّل، شامل چهار فصل است و در آن، مسئولیت جامعه اسلامى در ساماندهىِ خانواده هاى شایسته، نقش وراثت در خوشبختى فرزند، نقش تغذیه پدر و مادر در سلامت و سعادت فرزند، و نقش چگونگى انعقاد نطفه در آینده فرزند از زبان پیشوایان اسلام، بیان می شود.
در بخش دوم، حقوق کودک از نگاه اسلام، در شش فصل ارائه می گردد:
فصل اوّل، درباره حقوق نوزاد است، این حقوق عبارتند از: ۱. بزرگداشت تولّد، ۲. غسل ولادت، ۳. اذان گفتن در گوش راست و اقامه گفتن در گوش چپ، ۴. کام برداشتن با آب فرات و تربت سیّدالشهداء (علیه السلام) ۵. انتخاب نام نیکو، ۶. تراشیدن سر و صدقه دادن هم وزن آن طلا یا نقره، ۷. عقیقه کردن، ۸. ختنه کردن.
فصل دوم، درباره حقوق کودک شیرخوار است. این فصل، رهنمودهاى پیشوایان اسلام درباره تغذیه کودک از شیر مادر و یا دایه شایسته و ضرورت احترام به احساسات نوزاد را بیان می نماید.
در فصل سوم، تعلیم و تربیت کودک، به عنوان مهم ترین حقوق کودک، مورد بررسى قرار می گیرد و نکات مهمّى درباره اهمیّت تعلیم و تربیت کودک و مسئولیتى که دولت اسلامى و خانواده ها در این زمینه دارند (از مهمترین چیزهایى که هنگام تربیت کودک، ضروری است و تربیت جنسى او و از همه مهم تر، روش تربیتى اسلام) ارائه می گردد.
در فصل چهارم، اخلاق تربیت، مانند: مهربانى با کودک، احترام به کودک، سلام کردن به کودک، عدالت رفتارى میان فرزندان، وفا به وعده داده شده به کودک و شاد کردن او، به عنوان حقوق تربیتى کودک، مطرح می شود.
در فصل پنجم، توجّه مربّیان به نقش آرایش و ارضاى حسّ زیبایى طلبى کودک، و همچنین نقش بازى در رشد کودک، جلب می گردد.
در فصل ششم، تأکید بر دعا براى فرزندان و نهى از نفرین کردن آنها، بیانگر نقش تربیتى دعا در کنار برنامه ریزى و تلاش است. لذا از آن به عنوان یکى از حقوق کودک، یاد می شود. دعاى امام سجّاد (علیه السلام) براى فرزندانش که در پایان این فصل آمده، رهنمود ارزنده اى براى خانواده هاى مسلمان است.
بخش سوم، اختصاص به وظایف کودک دارد. بر مربّى شایسته، لازم است علاوه بر انجام دادن وظایفى که در بخش اوّل و دوم این مجموعه آمده، زمینه وظیفه شناسى کودک را نیز فراهم سازد. این بخش، در چهار فصل، رهنمودهایى را در زمینه وظایف شخصى کودک، وظایف او در برابر پدر، مادر، آموزگار، بزرگتر از خود و دوستان، تقدیم می دارد.
کتاب نسیم مهر
عنوان: نسیم مهر (سه جلدی)
مولف: حسین دهنوی
مترجم/ محقق:****
ناشر: انتشارات خادم الرضا (ع)
سال نشر: ۱۳۸۶
نوبت نشر: سی ام
محل نشر: قم
این کتاب، یکی از منابع کاربردی و از جمله کتاب های تربیت فرزند در اسلام محسوب می شود. شاید کمتر کسی وجود داشته باشد که حجت الاسلام و المسلمین حسین دهنوی را نشناسد، مخصوصا این که طی سالیان گذشته، هر پنجشنبه در شبکه سه سیما با برنامه پر مخاطب گلبرگ، مهمان خانه های مردم بود. آقای دهنوی سالیان درازی است که در باب خانواده از ابتدا (آشنایی و همسر گزینی) تا انتها (فرزندآوری و تربیت دینی فرزند) به تحقیق و بررسی می پردازد.
کتاب های نسیم مهر شامل مباحثی کاملا علمی و روانشناسانه و راهکارهایی عملی و کاربردی، با استفاده از ارزش های دینی و روایات معصومین (علیهم السلام) است برای حل بسیاری از مشکلات خانواده ها در مسیر تربیت فرزند.
در دوره سه جلدی کتاب های نسیم مهر، در مجموع به صدها سوال ریز و درشت خانواده ها در رابطه با مسائلی مانند: آموزش توالت رفتن، نقاشی کودکان، بهترین سن آموزش انضباط، لزوم تربیت دینی، بی توجهی کودکان به آموزش های دینی، خواب کودکان، ترس، مسائل جنسی، خیالبافی، دزدی، دندان قروچه و …. پاسخ مشروح داده شده است.
این کتاب ها در واقع حاصل گفتگوها و پرسش و پاسخ رادیویی مادران، با آقای دهنوی است که بعدا توسط ایشان به صورت مکتوب درآمده است.
کتاب نقد مبانی فلسفی (فلسفه برای کودکان)
عنوان: نقد مبانی فلسفی «فلسفه برای کودکان»
مولف: دکتر علی ستاری
مترجم/ محقق:****
ناشر: انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه
سال نشر: ۱۳۹۳
نوبت نشر: اول
محل نشر: تهران
فلسفه برای کودکان، طرفداران زیادی در ایران دارد. با این وجود مبانی فلسفی این برنامه با توجه به مبانی فلسفی حاکم بر نظام تربیتی کشور ما که متأثر از فلسفه تربیت اسلامی است، مطالعه نشده است.
شاید در نگاه اول، این کتاب در طبقه بندی کتاب های تربیت فرزند در اسلام قرار نگیرد اما با توجه به رویکرد فلسفی آن بر مبنای تربیت اسلامی، می تواند در زمره کتاب های تربیت فرزند در اسلام قرار گیرد. این کتاب، مبانی فکری و فلسفی برنامه درسی فلسفه برای کودکان را بر اساس مبانی فلسفی تربیت اسلامی نقد و بررسی می کند. این نقد، با تأکید بر حکمت متعالیه صورت گرفته است. شواهد، نشانگر اشتراکات و اختلاف هایی میان برنامه درسی فلسفه برای کودکان و فلسفه تربیت اسلامی است.
مطالب کتاب، دستمایه خوبی برای معلمان، مربیان فلسفه برای کودکان، دانشجویان رشته های علوم تربیتی به ویژه دانشجویان فلسفه تعلیم و تربیت، روان شناسی تربیتی و کارشناسان و متخصصان تعلیم و تربیت کودکان و نوجوانان فراهم می کند.
این کتاب در شش فصل به رشته تحریر درآمده است:
– فصل اول: کلیات
– فصل دوم: مبانی فلسفی فلسفه برای کودکان
– فصل سوم: مبانی فلسفی حکمت متعالیه
– فصل چهارم: مقایسه مبانی فلسفی فلسفه برای کودکان و حکمت متعالیه
– فصل پنجم: نقد
– فصل ششم: با هم نگری و نتیجه گیری
منابع اقتباس مقاله: مرکز آموزش های کاربردی دفتر تبلیغات اسلامی؛ خبرگزاری مهر؛ پایگاه اطلاع رسانی دکتر احمد بهشتی؛ خبرگزاری حوزه
