کتابشناسی مهدویت در منابع اهل سنت

کتابشناسی مهدویت در منابع اهل سنت، مقدمه و پیش نیاز تحقیق و پژوهش پیرامون مهدویت در منابع اهل سنت است. در یک نگاه منابع و کتاب های حدیثی اهل سنت که از مهدویت یاد کرده اند، به دو دسته عمده تقسیم می شود؛الف) کتاب های روایی عمومی اهل سنت که دارای موضوعات گوناگون هستند و در میان آنها به احادیث مهدویت هم اشاره کرده اند.
ب) کتاب های اختصاصی اهل سنت در مهدویت که به خاطر اهمیت مسئله مهدویت، جداگانه و به طور مفصل درباره امام مهدی (عج)، نوشته شده است.

مهدویت و کتاب های عمومی

کتاب هایی که دارای موضوعات مختلف بوده و احادیث مربوط به امام مهدی (عج) و مسئله ظهور و عدالت جهانی و فراگیر مهدی موعود (ع) را نقل کرده اند، روایات مهدویت را در ذیل عنوان کتاب «الفتن»، «کتاب المهدی»، «باب المهدی» و یا در بخش مربوط به نشانه های قیامت، آورده اند. به جرات می توان گفت که قریب به اتفاق محدثین اهل سنت در کتب روایی خود، احادیث مربوط به امام مهدی (عج) را ذکر کرده اند که جهت آشنائی اجمالی از این کتاب هائی عمومی اهل سنت، مواردی را به عنوان نمونه بطور توصیف مختصر و به ترتیب قدمت تاریخی، اشاره می کنیم تا معلوم شود که علماء اهل سنت چقدر نسبت به مسئله مهدویت اهمیت ویژه ای قائل بودند.

المصنف

صنعانی (م۲۱۱ه. ق) نویسنده در این کتاب که از منابع کهن اهل تسنن به شمار می رود، بابی را اختصاص داده است به احادیث مهدویت به نام «باب المهدی» که در این باب روایات گوناگونی را از پیامبر (ص) و حضرت علی (ع) و صحابه، درباره ویژگی های فردی، عدالت اجتماعی، حکومت جهانی و نشانه های ظهور مهدی موعود (عج) که از عترت پیامبر (ص) است، نقل می کند و این کتاب از نخستین کتاب های اهل سنت است که به طور جداگانه و مرتب، احادبث مهدویت را گردآوری کرده است.

الفتن

نعیم بن حماد معاویه (۲۲۹ه. ق) در این کتاب درباره حوادثی که پس از پیامبر اسلام (ص) در آخرالزمان به وقوع می پیوندد، روایات بسیاری را در ده جزء جمع کرده است. وی موضوعات مختلفی از جمله جریان خلافت بعد از پیامبر (ص) و فتنه های که در آن زمان افتاده تا رخدادهای زمان امویان و عباسیان را ذکر کرده است و همچنین روایاتی درباره جریان سفیانی و کارهای او نقل کرده است و از جزء پنجم کتابش به بعد درباره نشانه ها و علامات ظهور، حکومت جهانی، سیره، عدالت، صفات، نسب و نام مهدی موعود (ع) ، احادیث گوناگونی را نقل می کند. و همچنین در اشاره ای به دجال و خروج او احادیثی را ذکر می کند. این کتاب که از قدیمی ترین کتب اهل سنت به شمار می رود یکی از کتاب های مهم و مرجع در مسئله مهدویت به شمار می رود.

المصنف فی الاحادیث

ابن ابی شیبه (۲۳۵ه. ق) که از محدثان مشهور اهل سنت است، کتاب وی المصنف فی الاحادیث و آلاثر از کهن ترین کتاب های حدیثی بشمار می رود که قبل از صحاح سته به تالیف در آمده است و به عنوان یکی ازکتاب های مرجع صحاح ششگانه قرار گرفته است. ایشان در قسمت کتاب «الفتن»، احادیث فراوانی را درباره امام مهدی (عج) نقل می کند که در بعضی از آنها تصریح به نام آن حضرت شده است و در روایات دیگر به عدالت، اوصاف، اقتداء عیسی به حضرت و برتری امام مهدی (عج) بر ابوبکر و عمر، رخدادهای پیش از ظهور، خروج دجال و حکومت جهانی مهدی موعود (عج)، اشاره شده است.

مسند احمد

احمد بن حنبل (۲۴۱ه. ق) که یکی از امامان چهار گانه اهل تسنن به شمار می آید، کتاب «مسند» وی یکی از جوامع حدیثی کهن بشمار می آید که احادیث گوناگونی ومتعددی را بطور پراکنده درباره اسم امام مهدی (عج)، نشانه ها ظهور، نزول عیسی، نقل می کند.

صحیح بخاری و مسلم

این دو کتاب که به «صحیحین» معروفند در نزد اهل سنت از اعتبار بالای بر خوردارند تا آنجا که اهل سنت این دو کتاب را بعد از قرآن از صحیح ترین کتاب های خود بشمار می آورند. هر چند در صحیحین نامی از امام مهدی (عج) به چشم نمی‌خورد ولی روایاتی در آن دو وجود دارد که به غیر مهدی موعود (عج) قابل تطبیق نیست و عین لفظ و مضمون این روایات مهدوی در کتاب های معتبر دیگر وجود دارد که به نام امام مهدی (ع) تصریح کرده اند.

سنن ابن ماجه

ابن ماجه (۲۷۵ه. ق) و کتابش در میان علماء اهل سنت از جایگاه ویژه ای برخوردار است و به خاطر همین موقعیت، کتاب سنن دارای شروح بسیار بوده و جزء صحاح شش گانه به حساب می آید. ابن ماجه در کتاب «الفتن» بابی تحت عنوان خروج المهدی» گشوده که هفت حدیث آن درباره امام مهدی است.

سنن ابی داوود

سنن ابی داوود (۲۷۵ه. ق) که از مهمترین و معروفترین کتب و منابع اهل سنت واقع شده است، هر چند دارای احادیث فقهی بسیاری است ولی بخشی از کتاب خود را به مجموعه روایات مهدویت تحت عنوان «کتاب المهدی» اختصاص داده است که به سیزده روایت از رسول خدا (ص) درباره خلافت، نسب، حکومت و نشانه های ظهور، اشاره دارد.

سنن ترمذی

ترمذی (۲۷۹ه. ق) که در قوه حافظه و هوش ضرب المثل بود. دارای تالیفات زیادی است که کتاب سنن مورد توجه دانشمندان اهل سنت واقع شده و از صحاح سته شمرده شده است. در سنن ترمذی در کتاب الفتن بابی به عنوان «باب ما جاء فی المهدی» وجود دارد که در آن احادیثی هست که به نام امام مهدی (عج) تصریح شده و درباره نزول عیسی، فتنه دجال، علامات آخر الزمان، روایات بسیاری را ذکر می کند.

سنن نسائی

علمای اهل سنت، نسائی (۳۰۳ه. ق) را در علم حدیث و رجال ستوده و کتاب او را جزء صحاح ششگانه بشمار می آورند. هر چند عده ای قائل هستند که او شیعه است ولی نسبت تشیع به او به خاطر حب اهل بیت (ع) و عدم تقدم عثمان بر علی (ع) و عدم قبول معاویه بوده است. نسائی هر چند نسبت به مباحث مهدویت کمتر نقل حدیث کرده است ولی در عین حال به روایاتی در مورد فساد و فتنه در آخرالزمان اشاره می کند که بیشتر با علامات قبل از ظهور مهدی موعود (عج) قابل تطبیق است.

صحیح ابن حیان

صحیح ابن حیان (۳۵۴ه. ق) که مورد توجه بزر گان اهل سنت قرار گرفته است در قسمت «اخباره (ص) عما یکون فی امته من الفتن و الحوادث» بخشی را به احادیث مربوط به امام مهدی (عج) اختصاص داده است و تلاش کرده است هر حدیثی را که نقل می کند، تحت عنوان خاص باشد که این عناوین عبارتند: از خروج مهدی (عج) بعد از فراگیری ظلم وجور در جهان، نام و نام پدر مهدی (عج)، شباهت به پیامبر (ص)، مدت حکومت حضرت، جایگاه و منزلت بیعت با امام مهدی (عج).

المستدرک نیشابوری

المستدرک علی الصحیحین محمد بن عبدالله نیشابوری مشهور به حاکم (۴۰۵ه. ق) حاکم؛ روایات مربوط به امام مهدی (عج) را در کتاب «الفتن» نقل کرده است و همچنین در جاهای مختلف به صورت پراکنده بیش از پانزده حدیث درباره مهدی موعود (عج) را ذکر کرده است و در برخی از آنها تصریح می کند که این حدیث طبق مبنای صحیح بخاری ومسلم صحیح می باشند ولی آنها نقل نکرده اند. در این احادیث به مسئله ظهور، نسب، صفات جسمانی امام و مسائل قبل از ظهور، اشاره شده است.

فرائدالسمطین

فرائدالسمطین ابراهیم بن محمد جوینی خراسانی (۷۲۰ه. ق) درباره فضائل امامان دوازده گانه و حضرت فاطمه زهرا ء (سلام الله علیها)، نوشته شده است در بخش آخر کتاب بیش از سی روایات درباره امام مهدی (عج) نقل می کند.

الصواعق المحرقه

الصواعق المحرقه احمد بن حجر هیثمی (۹۷۳ه. ق) به عنوان کتاب های ضد شیعی مشهور است، بیش از ده روایت که مرتبط با امام مهدی (عج) است را از بزرگانی؛ چون حاکم، ابو نعیم، احمد، مولفان صحاح سته و غیره، نقل می کند. و روایاتی را نقل می کند که در آنها تصریح شده است که مهدی (ع) از عترت پیامبر (ص) و فرزند فاطمه (س) است. بیش از صد کتاب حدیثی فراوان از اهل سنت وجود دارد که در آنها مسئله مهدویت، مطرح شده است.

مهدویت و کتاب های اختصاصی

با توجه به اینکه مسئله مهدی باوری، جزء باورهای محکم و انکار ناپذیر مسلمانان بشمار می رود، بزرگان دین چه شیعه و چه اهل تسنن به خاطر اهمیت و احترام به این باور اصیل، کتاب های گوناگونی و مجزائی درباره مهدویت به نگارش در آورده اند که به نوبه خود قابل تقدیر است. برای نمونه کتاب هایی را نام می بریم که مورد توجه همگان به ویژه اهل سنت قرار گرفته و به عنوان منبع کتاب های دیگر مورد استفاده قرار می گیرد.

ابونعیم اصفهانی

ابونعیم اصفهانی (م۴۲۰ه. ق) که از علمای بزرگ اهل سنت بشمار می رود، دارای بیش از پنجاه جلد کتاب است که بعضی از آنها به طور خاص درباره امام مهدی (عج) نگاشته شده است از جمله سه کتاب الف: اربعون حدیث، ب: مناقب المهدی ج: صفه المهدی؛ هر چند دو کتاب (مناقب المهدی وصفه المهدی) در دسترس نمی باشد ولی کتاب اربعون را که دارای مجموعه احادیث مهدویت است، محقق اربلی در کتاب «کشف الغمه» و سیوطی در «الحاوی للفتاوی» ذکر کرده اند.

البیان

کتاب البیان فی اخبار صاحب الزمان کنجی شافعی (قرن ۷ه. ق) از جمله کتاب های خاص است که احادیث مهدویت را با نظم خاص و ابواب مختلف و موضوعات گوناگون نقل کرده است. شافعی که روایات مهدویت را در ۲۵ باب ذکر کرده است، باب اول را به نام «فی ذکر خروجه فی آخر الزمان» آغاز کرده و با نامگذاری باب آخر با عنوان «فی الدلاله علی جواز بقاء المهدی حیا»، مهدی موعود (عج) را بر خلاف برخی از اهل سنت، متولد شده می داند.

عقد الدرر

کتاب عقد الدرر فی اخبار المنتظر یوسف بن یحیی المقدسی الشافعی (قرن ۷ه. ق)
این کتاب که دارای گستردگی و نظم خاصی است مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است و هر چند نویسنده هنگام نقل روایت آن را مرسل نقل می کند ولی منبع اصلی را که روایت را از آن گرفته است، ذکر می کند. شافعی، کتاب را به باب های گوناگون نامگذاری کرده است. در هر باب روایات مرتبط با مهدویت را که عبارتند از؛ از نسل پیامبر بودن امام مهدی (عج)، نام، اخلاق و رفتار و کنیه، عدالت حضرت، خروج سفیانی، خسف بیداء (فرورفتن سفیانیان در زمین) و خروج دجال و حوادثی که اتفاق می افتد، بطور مرتب نقل می کند.

العرف الوردی

کتاب العرف الوردی فی اخبار المهدی جلال الدین سیوطی (۹۱۱ه. ق) ؛ او که از استوانه های بزرگ اهل سنت بشمار می آید، احادیث فراوانی را در بار ه امام مهدی (عج) جمع آوری کرده است که در جای خود قابل ستایش است. این کتاب با مجموعه رسائل ایشان یعنی «الرسائل العشر» و «الحاوی للفتاوی» به چاپ رسیده است. ایشان در «الحاوی للفتاوی» گوید: چهل حدیث ابو نعیم و روایات دیگری را که وی نیاورده است، من افزوده ام و به صورت (ک) رمز گذاری کرده ام. سیوطی در این کتاب مهدی (عج) را از خلفاء دوازده گانه می داند و سند حدیثی که مهدی را عیسی بن مریم می داند، تضعیف می کند.

القول المختصر

کتاب القول المختصر فی علامات المهدی المنتظر ابن حجر هیثمی (۹۷۴ه. ق) است؛ او که در بین اهل سنت احترام خاصی دارد، کتاب خود را به سه باب تقسیم کرده است که در باب اول درباره نشانه ها و اوصاف خاصی که در روایات درباره مهدی موعود (عج) آمده است، اشاره می کند و در باب دوم و سوم روایاتی که صحابه و تابعین درباره امام مهدی (عج) نقل می کنند را آورده است و در آخر کتاب درباره خروج آن حضرت، نزول عیسی، خروج یاجوج و ماجوج، دجال، و دابه الارض، مطالبی را از احادیث و گفتار علماء ذکر می کند.

البرهان

کتاب البرهان فی علامات مهدی آخرالزمان متقی هندی (۹۷۵ه. ق) از مفصل ترین کتاب های اهل سنت است که درباره مهدویت به رشته تحریر در آمده است تا آنجا که ۲۷۵روایت درباره مهدی موعود (عج) درآن نقل شده است و یکی از منابع مهم در مباحث مهدویت بشمار می رود و فتوای علماء چهار مذهب درباره مدعیان و منکران امام مهدی (عج) را متذکر شده است.
کتاب های اختصاصی فراوان دیگر درباره امام مهدی (عج) وجود دارد که اهل سنت به نگارش در آورده اند که نیاز به بررسی بیشتر دارد و در اینجا جهت اطلاع، مواردی که دارای اعتبار ویژه ای هستند را بطور اجمال توصیف کردیم. بنابراین، موضوع مهدی منتظر از عمیق ترین و ریشه دارترین مسائل اسلامی بشمار می رود آنچنان که زمینه ای برای تشکیک پیرامون اصل مهدویت و انکار مهدی منتظر و تخطئه احادیث مربوطه، فراهم نبوده و نخواهد بود

 

سایر کتاب ها

 البته کتاب های ارزشمند دیگری نیز توسط بزرگان شیعه در این زمینه تدوین شده است که بسیار قابل توجه است. در این جا صرفا به عناوین و مؤلفین آنان اشاره می شود نظیر:

۵. کتاب البرهان علی صحه طول عمر صاحب الزمان، تالیف محمد بن عثمان کراجکی، متوفی ۴۴۹

۶. کتاب رسائل فی الغیبه، تالیف شیخ مفید، متوفی۴۱۳، در چهار جلد

۷. کتب: رسائل المرتضی، الذخیره، الشافی فی الامامه، الفصول المختاره و المقنع فی الغیبه، تألیفات سید مرتضی، متوفی ۴۳۶ه.ق.

 ۸. کتاب اعلام الوری باعلام الهدی. تالیف امین الاسلام طبرسی متوفی ۵۴۸ ه‍. ق، صاحب تفسیر معروف مجمع البیان.

۹. کتاب بحارالانوار، جلد۵۲ و۵۳، تألیف مرحوم مجلسی.

از میان آثار و تألیفات معاصرین که احادیث مهدویت را جمع آوری نموده است، می توان به کتاب«منتخب الاثر» تالیف آیه الله صافی گلپایگانی و کتاب «معجم الاحادیث الامام المهدی» اشاره نمود.

این دو کتاب و نیز جلد ۵۲ بحارالانوار، گرچه به عنوان منبع، بحساب نمی آید اما از این جهت معرفی گردید که از نظر احصا و دسته بندی روایات و استخراج منابع، تحقیقات وسیعی در آن صورت گرفته است و بسیار در این زمینه راه گشا است.

مخصوصاً کتاب اخیر«معجم احادیث الامام المهدی» که با همت جمعی از محققین زیر نظر آقای علی کورانی، تالیف شده است.

 این کتاب، بزرگترین موسوعه احادیث مهدوی و جامع ترین کتاب درباره حضرت مهدی رحمه الله است که توسط مؤسسه آل البیت در پنج جلد به چاپ رسیده است. چهار جلد نخست آن روایی است که شامل احادیث نبوی و روایات منقول از ائمه علیهم السلام است و جلد پنجم آن تفسیری است و شامل آیات مربوط به امام مهدی رحمه الله و روایات ناظر به تفسیر این آیات است. تقریبا همه آیاتی که در روایات به امام مهدی رحمه الله تفسیر و تأویل شده است در آن جمع آوری شده است. این کتاب در حقیقت یک دائره المعارف بزرگ مهدویت است که از نظر احصاء روایات و آیات مهدویت کاملترین مجموعه محسوب می شود.