با پا گرفتن مکتب حله از اواسط قرن ۷ ق، گرایش به مطالعات قرآنی و تفسیر نویسی مفسران در حوزه های امامی رونق گرفت. کسانی همچون علامه حلی و قطب الدین راوندی به حاشیه نویسی بر الکشاف زمخشری بسنده کردند و برخی مانند ابن عتایقی به تألیف مختصری از تفاسیر پیشین روی آوردند. گروه انبوهی هم مانند ابن متوج بحرانی و فاضل مقداد و کمال الدین استرآبادی و شرف الدین شیفتکی ( ۹۰۷ ق) به تألیف در زمینۀ آیات الاحکام گراییدند. در این زمان، در تفسیر نویسی امامی گرایش های عرفانی مشهود است. شاخص این جریان تفسیر المحیط الاعظم سید حیدر آملی و در ادامۀ تفسیر حافظ رجب برسی است که شخص اخیر مخصوصاً نمایندۀ گونه ای از اندیشۀ باطن گرای عرفانی در زمانۀ خویش بود و در ادامه به شرح احوال او خواهیم پرداخت.
ابن عتائقی (پس از ۷۸۸ ق)
عالم امامی مکتب حله در قرن ۸ ق
کمال الدین عبدالرحمان بن محمد بن ابراهیم، اهل حله. از جزئیات زندگی او اطلاعی دردست نیست و ظاهراً از آن رو که در روستای عتائق حله متولد شده به این نام شهرت یافته است. وی در حله، شهری که در قرن ۸ ق یکی از مراکز اصلی محافل امامی بود رشد یافت و در نزد علامه حلی و نصیرالدین علی بن محمد کاشی دانش اندوخت. در منابع اشارتی به دانش اندوزی وی نزد شهید اول نشده، هرچند این دو هم عصر بود.
ابن عتائقی شاگردان و راویانی چون محمد بن جعفر نباطی و سید بهاء الدین عبدالحمید نجفی و شیخ علی بن محمد بن محمد بن رشیدالدین تربیت کرد (افندی، ج ۳، ص ۱۰۴ – ۱۰۵). او آثارش را در میان سال های ۷۳۲ تا ۷۸۸ ق تألیف کرده و این مجموعه در زمینه های علوم عقلی و نقلی و علوم پایه است و بسیاری از آثار پزشکی و حدیثی و ادبیات و کلام و فلسفه نیر در شمار این کتاب هاست.
در بررسی فهرست و از برخی از تألیفات وی می توان به این عناوین اشاره کرد: الاشاره فی معرفه مقادیر الابعاد (حسینی، ص ۵۹)، الایضاح و التبیین در شرح مناهج الیقین علامه حلی (همان، ص ۳۷)، الاولیات که مختصر الاوائل ابوهلال عسکری است (آقا بزرگ طهرانی، ج ۲، ص ۴۸۱). شرح او برنهج البلاغه نیز از معروف ترین آثار اوست (کتاب خانۀ سپهسالار، ص ۱۲۶ – ۱۲۸).
ابن عتائقی در علم تفسیر صاحب قلم بود و مختصر او بر تفسیر علی بن ابراهیم قمی مشهور است. این اثر، که در ۷۶۸ ق تدوین شده، تلخیص و گزیده ای از تفسیر قمی است که در آن اسانید و برخی روایاتی که به عدم عصمت پیامبران مربوط می شده حذف شده است (عقیقی بخشایشی، طبقات مفسران شیعه، ج ۲، ص ۲۷۴ – ۲۷۶). اثر قرآنی دیگر وی الناسخ و المنسوخ است که در ۷۶۰ ق تألیف شده و در آن آیات ناسخ و منسوخ به ترتیب سوره های قرآن گردآوری شده است. اظهار نظرهابی اندک وی در برخی موارد بر ارزش کار افزوده است (صدرایی خویی، ص ۹۸ – ۱۰۴).
ابن متوج
عام علوم قرآنی در قرن های ۸ و ۹ ق.
جمال الدین احمد بن عبدالله بن محمد، اهل بحرین. در زمانی می زیست که مکتب حله در بالاترین درجۀ اعتبار خود بود و به همین سبب به آن دیار رفت و توانست در محضر فخرالمحققین، فرزند علامه حلی، کسب دانش کند (ما خوری، ص ۸۶ – ۸۷).
او نزد یکی از اصلی ترین سردمداران مکتب حله، یعنی شهید اول، رفت و با او گفت گو کرد و در منابع به برخی از مباحثات آنها در حله و نیز زمانی دیگر در مکه تصریح شده است (همان جا).
از شاگردان ابن منوج می توان به نام آورانی چون احمد بن فهد احسائی و فخرالدین سبیعی اشاره کرد (افندی، ج ۱، ص ۴۴). او، که عالمی فقیه بود، آثار ارزشمندی از خود بر جای نهاده است که از جملۀ آن هاست کفایه الطالبین، که با نام هدایه المستبصرین و ما یجب علی المکلف و ما یعلم به البلوی نیز شناخته می شود؛ وسیله القاصد فی فتح معضلات القواعد، که در اصل شرحی است بر قواعد الاحکام علامه حلی (انواری، ذیل « ابن متوج»). گذشته از آنچه یاد شد، باید توجه داشت که ابن متوج در زمانی می زیست که با بروز مکتب حله بار دیگر مطالعات قرانی رونق یافته بود و به ویژه از اوایل قرن ۹ ق حرکتی جدی در قالب آیات الاحکام نویسی آغاز شده بود. در نسل جمال الدین بن متوج، نشانه های این حرکت را می توان در آثار کسانی مانند فاضل مقداد با تألیف کتاب کنزالعرفان فی فقه القرآن و فخرالدین احمد بن عبدالله بن سعید بن متوج (۷۷۱ق) با تألیف کتاب النهایه فی تفسیرالخمس مائه آیه فی الاحکام مشاهده کرد. در این زمان، جمال الدین بن متوج نیز با تدوین اثری درهمین موضوع تکمیل کنندۀ این مسیر بود. کتاب منهاج الهدایه فی تفسیر آیات الاحکام الخمس مائه اثری در زمینۀ فقه القرآن است. این متوج را باید از قدیم ترین و اثرگذارترین افراد در آیات الاحکام نویسی این عصر بدانیم. علاوه بر اثر یاد شده، ابن متوج کتابی با عنوان الناسخ و المنسوخ تألیف کرد که از مفصل ترین و مبسوط ترین آثار در این زمنیه است (کلانتری، ص ۳۵۴ – ۳۵۵). این کتاب از همان زمان تألیف مورد عنایت عالمان قرار گرفت. این رساله را عبد الجلیل حسینی قاری شرح کرد که این شرح همراه با متن فخرالدین بن متوج به اهتمام محمد جعفر اسلامی تصحیح و ترجمه و در نهایت در ۱۳۴۴ ش در تهران منتشر شد.
حافظ برسی، رجب بن محمد
مفسر، محدث، عارف ۱در قرن های ۸ و ۹ ق.
رضی الدین رجب بن محمد بن رجب، اهل حله و صاحب کتاب مشهور مشارق الانوارالیقین به بیش ترین احتمال، از منطقۀ برس در حله بوده، اگرچه برخی آرای مخالف سخن از خاستگاه ایرانی او دارد. به نظر می رسد یکی از علل نداشتن اطلاع از زندگی او این باشد که تا چند قرن پس از او نامی از وی در تذکره ها و کتاب های رجالی نیامده و نخستین بار دیلمی در ارشاد القلوب (ص ۴۴۶) از او یاد کرده است. یا آن که در نوشته هایش اظهار تعلق خویش به اهل بیت (ع) را نشان داده و در برخی موارد عملکرد غلات را نقد کرده، برخی خود وی را در شمار غلات و دارایی اعتقادات غالبانه دانسته اند. (برسی، ص ۲۱۳، ۱۹۸، ۲۱۴، ۲۱۵؛ حرعاملی، امل الآمل، ج ۲، ص ۱۱۷؛ امینی، ج ۷، ص ۳۳ – ۳۴).
در منابع سخنی از زندگی و سفرهای او به میان نیامده، اما در برخی، منابع از حضور او در اواخر عمر در ایران یاد شده و محل درگذشت او مشهد مقدس دانسته شده است (معصوم علی شاه، ج ۳، ص ۷۱۱؛ خوانساری، روضات الجنات، ج ۳، ۳۳۰) هم اکنون مقبرۀ وی در شهر زواره در کنارۀ مناطق کویری ایران محل زیارت است.
شهرت حافظ برسی به اعتبار کتاب مشارق الانوار الیقین فی حقائق اسرار امیرالمؤمنین (ع) اوست که در شرح زندگانی امام علی (ع) است. چاپ های مختلفی از این کتاب صورت گرفته و در بررسی های کلامی و فِرَق، اثر بسیار مهمی است. ترجمۀ این کتاب به فارسی به همت حسن خطیب کرمانی در ۱۰۹۰ ق صورت گرفته که بیش تر به شرح می ماند تا ترجمه. این ترجمه با عنوان مطالع الاسرار به فرمان شاه سلیمان صفوی تدوین شده است (آقا بزرگ طهرانی الذریعه، ج ۹، ص ۶۶۰؛ همان، ج ۱۴، ص ۶۵).
تفسیر رسالۀ التوحید ساله ای کوچک از اوست که در تهران در سال ۱۳۶۲ ش به همراه وحدت از دیدگاه عارف و حکیم انتشار یافته است. وی در سال ۸۱۱ق کتاب دیگر خود، مشارق الامان فی لباب حقائق الایمان، را با مضامینی نزدیک به مشارق الانوار، اما با تمرکز بر آیات تألیف کرد (افندی، ج ۲، ص ۳۰۵)، از این اثر نسخه های در برخی کتابخانه های ایران چون کتاب خانۀ آیت الله مرعشی (ج ۵، ص ۱۶۳) و کتابخانۀ آستان قدس رضوی (ج ۱۱، ص ۶۸۲) موجود است.
فاضل مقداد ( ۸۲۶ ق)
فقیه، متکلم، فیلسوف، مفسربزرگ ۱در قرن ۹ ق.
ابوعبدالله شرف الدین مقداد بن عبدالله بن محمد، اهل روستای سیور در نزدیکی حله. تحصلات اولیه را در دیار خود، حله، سپری کرد و سپس برای تکمیل آموخته ها به نجف اشرف مهاجرت کرد. استاد شاخص او محمد بن مکی، ملقلب به شهید اول، بود مجموعه ای از پرسش های مقداد و پاسخ های شهید با عنوان المسائل المقدادیه را خود مقداد گرد آورده که کتابی مشهور است.
استاد دیگر او ابن متوج بحرانی بود (ماحوزی، ص ۸۶ – ۸۷) و به نظر می رسد کتاب فقه القرآن را به پیروی از همین استادش تألیف کرده باشد (آقا بزرگ طهرانی، الذریعه، ج ۲۳، ص ۱۸۰ – ۱۸۱). فاضل پس از نیمۀ قرن ۸ ق، یعنی پس از درگذشت فخر المحققین در۷۷۱ق و شهادت شهید اول در۷۸۶ ق، به عراق کوچید ودر کسوت استاد در نجف مدرسه ای تأسیس کرد و همان جا به تدریس و تألیف مشغول شد.
فاضل مقداد آثار بسیاری در فقه و اصول تألیف کرد (عظیمی، ص ۲۲۱- ۲۲۲)، اما درمیان آثاراو کنزالعرفان فق فقه القرآن بیش ترین شهرت را دارد. وی در این اثر، که به گفتۀ خودش درمقدمۀ کتاب « دربردارندۀ گوهرهایی برای خردمندان است»، ازظرایف دانش اصول بهره برده است (حق پرست، ص ۲۱۹ – ۱۴۰). کنزالعرفان درگروه آثارآیات الاحکام است؛ زیرا درآن به آیات بیان کنندۀ احکام فقهی اشاره کرده است (علامه حلی، مبادی الاصول، ص ۲۴۲). تألیف های آیات الاحکام ازسویی درزیرگروه تفاسیرجای دارند وازسوی دیگر درشما آثارفقهی اند. فاضل کنز العرفان را به سبک تفسیرموضوعی تدوین کرده وکتاب ازطهارت آغازشده وبا دیات پایان یافته است. درواقع، این تفسیرنه به ترتیب سوره های قرآنی، بلکه براساس وترتیب ابواب فقه سامان یافته است.
فاضل مقداد دربیان علت این تألیف درمقدمۀ کتابش گفته که، از آن جا که آیات قرانی ازبزرگ ترین منابع احکام است، علما برای کشف اسرار آن توجه خاصی بدان کرده اند، اما تاکنون کتابی به صورت جامع به این دست امور نپرداخته است وخواستۀ مشتاقانش را برآورده نکرده است، بلکه یا درذکر اخبارواقوال جانب افراط را پیموده ویا درجانب ایجازواختصاربه تفریط گراییده است. به همین سبب، برآن شده تا به تألیفی در این زمینه دست یازد که شامل فوائدی باشد که دربسیاری ازدیگرتفاسیرازاین گروه یافت نمی شود.
مؤلف هرآیۀ مربوط به احکام را ذکرکرده وازبیان آیات با مضمون تکراری یاد کرد آیاتی که ربطی به موضوع ندارند خودداری کرده است. شیوۀ ورود وخروج فاضل مقداد به بحث به این قرار است که درابتدا کل آیه را آورده وسپس به شرح آن ونیزشرح لغات وترکیبات ودربعضی موارد به ذکرشأن نزول ومواردی این چنین پرداخته است (ربانی، « کنزالعرفان… »، ص ۱۶۷ – ۱۷۱).
فاضل در اصل فقیه دست پروردۀ مکتب شهید اول است و علت گرایش او به تفسیر هم دیدگاه فقهی او در مورد آیات قرآن است. از همین رو، در این اثر سبک و سیاق مطالب در قالب اندیشۀ فقاهتی است. وی در این اثر، با اصل قراردادن اجماع، به جدّ به آن پای بند مانده و بر آن بوده که به شذوذ نگراید و به آرای مجموع علیه پای بندی نشان دهد. او همچنین به روایات در حکم شاخصی محوری توجه ویژه داشت (همان، ص ۱۷۵).
کنزالعرفان بارها، از جمله در۱۳۸۴ ق، در مکتبۀ مرتضویه منتشرشده است. چاپ این اثر در مجمع تقریب مذاهب اسلامی، زیر نظر واعظ زادۀ خراسانی و با تحقیق سید محمد قاضی، صورت گرفته است.
پی نوشت ها
- افندی، عبدالله (۱۰۴۱ق). « ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ج ۱- ۵.
- حسینى علمى، سید مهدى (۱۳۷۹). « تفسیر عکرمه در نگاه تحلیلی »، پژوهش های قرآنی، ش ۲۳،
- عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم (۱۳۷۱). طبقات، مفسران شیعه، قم، نوید اسلام.
- صدرایی خویی، علی (۱۳۷۶). « ابن العتائقی و شرح نهج البلاغه، آینۀ پژوهش، ش ۴۸.
- کلانتری، علی اکبر(۱۳۷۷). « پیدایش و تطور کتاب های فقه القرآن»، فقه (کاوشی نود در فقه اسلامی)، ش ۱۷ – ۱۸.
- برسی، رجب (۱۴۱۹ ق). مشارق انوارالیقین، به کوشش علی عاشور، بیروت.
- معصوم علی شاه (۱۳۳۹ – ۱۳۴۵).« طرائق الحقائق، به کوشش محمد جعفر محجوب، تهران.
- خوانساری، محمد باقر(بی تا). روضات الجنات، به کوشش اسدالله اسماعیلیان، تهران، مکتبۀ اسماعیلیان خویی، ابوالقاسم (۱۴۰۳ق). معجم رجال الحدیث، قم.
- آقا بزرگ طهرانی، محمد محسن (۱۳۶۶)، طبقات اعلام الشیعه (احیا، الداثر من القرن العاشر)، تصحیح علی نقی منزوی، تهران، دانشگاه تهران.
- افندی، عبدالله (۱۰۴۱ق). «ریاض العلماء»، به کوشش احمد حسینی، قم، ج ۱- ۵.
- ربانی، محمد حسن (۱۳۸۵). «کنزالعرفان فی فقه القرآن تألیف مقداد بن عبدالله سیوری»، فقه (کاوشی نو درفقه اسلامی)، ش ۵۰.
- علامه حلی، حسن بن یوسف (۱۳۸۱ق). مبادی الوصول، به کوشش عبدالحسین محمد علی بقال، نجف
منبع: ولایتی، علی اکبر؛ نقش شیعه در فرهنگ و تمدن اسلام و ایران
