معرفی چند کتاب از علم اصول فقه شیعه
اصول الاستنباط
مؤلف: سید علی نقی حیدری، بیروت، دار السیرة، چاپ اول، 1418.
مرحوم آیت الله خویی (ره) این اثر را این گونه می ستاید: «وجدته کتابا بدیعا فی بابه، سلسا فی اسلوبه، جمیل البیان، حسن الترتیب، قوی الحجة، لم یوجزه الی حد یخل بالمقصود و لم یفصله بما یوجب الملل للمطالع و القارئ. و ان فی مقدمة الکتاب الماعا الی تاریخ الفقه و اصوله لابد من معرفته لکل من اراد درس الکتاب او مطالعته. و الکتاب هذا بحسن ترتیبه الرائق، وب یانه الفائق، لجدیر بالطبع و نشر نسخه لیستفید منه طلاب الوصول الی مرتبة الاستنباط.»
الاستصحاب
امام خمینی (ره)، تحقیق و نشر: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ اول، 1375.
آنچه در این اثر، بیشتر نمود دارد، این است که: نویسنده بزرگوار و والا مقام، در مباحث، دقت عقلی و عرفی را به کار می برد و از هر کدام، در جای مناسب خود بهره می برد و بر این اساس، نظر بسیاری از اصولیان پیشین را به نقد می کشد. این اثر ارزشمند، به همت مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، پس از مقابله نسخه چاپی با نسخه دست نوشته حضرت امام (ره)، با ویژگی های زیر به چاپ رسیده است:
- پاراگراف بندی و به کارگیری نشانه های سجاوندی.
- استخراج آیات و روایات و دیدگاه ها.
- شناساندن اعلام و راویانی که در متن نام برده شده اند.
- تهیه فهرست های راه گشا: آیات، احادیث، اسماء انبیاء و ائمه (ع)، اعلام، کتاب ها، مصادر تحقیق و موضوع ها.
البدایة فی توضیح الکفایة
علی عارفی پشی، تهران، نشر نیایش، چاپ اول، 1375.
کفایة الاصول، از دیرباز از کتاب های پرمایه و ژرف درسی حوزه علمیه است و بسیار مورد توجه عالمان و محققان و باریک اندیشان، از این روی، شرح ها بر آن بسیار نگاشته اند و تلاش ورزیده اند فهم آن را برای خوانندگان و مطالعه کنندگان، چه استاد و چه شاگرد آسان سازند. آقای علی عارفی با همین هدف، به شرح آن پرداخته و تلاش ورزیده، با مثال های مناسب، عبارت های دشوار فهم را شرح کند و فهم آنها را آسان سازد. جلد نخست، از آغاز کفایه، تا پایان بحث مقدمه حرام و مکروه را در بردارد.
تنقیح الاصول، ج 1
حسین تقوی اشتهاردی، تقریرات درس حضرت امام خمینی، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ اول، 1376.
آثار فقهی و اصولی حضرت امام را می توان به دو بخش تقسیم کرد:
- آثاری که حضرت امام خود نگاشته، مانند: انوار الهدایة، مناهج الوصول الی علم الاصول، کتاب الطهارة، کتاب الخلل فی الصلاة، المکاسب المحرمة و…
- تقریرات درس حضرت امام که توسط شاگردان ایشان، نگارش شده از جمله: حضرات آیات: فاضل لنکرانی، جعفر سبحانی، محمد واعظ زاده، محمد مؤمن، سید محمد حسن مرتضوی لنگرودی و….
کتاب تنقیح الاصول، یک دوره کامل علم اصول است که حضرت امام در قم، تدریس کرده و آقای حسین تقوی اشتهاردی، از شاگردان امام، تقریر و اکنون مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، به گونه ای زیبا و چشم نواز، در دسترس اندیشه وران قرار داده است.
التقریر و التحبیر
محمدبن محمد حلبی حنفی معروف به ابن امیر الحاج (825 879 ه.ق.)، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، 1417، 3 جلد.
ابن همام (م: 861ه.ق.) اثرمختصری نگاشته به نام: «التحریر فی اصول الفقه» که خلاصه بودن بیش از اندازه آن، سبب می شود که پاره ای از عبارت های این اثر، برای خوانندگان، نامفهوم باشد؛ از این روی شاگرد وی، ابن امیر الحاج، به شرح مزجی آن همت می گمارد و آن را «التقریر و التحبیر» نام می نهد. به نوشته ابن امیرالحاج، ابن همام، مباحثی از دانش اصول را در این اثر آورده که بسیاری از نویسندگان دانش اصول در بین عامه بدانها نپرداخته اند. ابن همام، این اثررا بر اساس دو مذهب: حنفی و شافعی، نگاشته است.
التعادل و الترجیح
امام خمینی (ره)، تحقیق و نشر: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ اول، 1375.
بحث «التعادل و الترجیح» پیش از این، در جلد دوم کتاب «رسائل» امام، با حاشیه شیخ مجتبی تهرانی با عنوان: «رسالة فی التعادل و الترجیح» در سال 1385ه.ق. به چاپ رسیده بود.
لیکن به تازگی مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره) این اثر را با تحقیق جدید و ویژگی های زیر، به چاپ رسانده و در دسترس اهل فن قرارداده است:
- مقابله نسخه چاپی با نسخه دست نوشته و اصلاح اشتباه هایی که در نسخه چاپی پدید آمده بود.
- به کارگیری نشانه سجاوندی و پاراگراف بندی مطالب.
- قرار دادن عنوان هایی که حضرت امام، در حاشیه نسخه دست نوشته نگاشته بوده، در محل مناسب آنها.
- روشن ساختن مصادر آیات، روایات و دیدگاه های علما.
- شرح حال علما و راویانی که در متن کتاب یاد شده است.
- گاه در متن از شخصی به روشنی نام برده نشده؛ اما در پاورقی روشن شده، در مثل در متن امام می نویسد: استاد ما چنین گفت و در پاورقی، استاد شناسانده شده است.
- تهیه فهرست های: آیات، روایات، اسماء معصومان (ع)، اعلام، اماکن و بلدان و بقاع، کتاب ها، مصادر تحقیق و موضوع ها.
نگارش «التعادل و الترجیح» در سال 1370 ه.ق. پایان پذیرفته است.
دروس فی الرسائل
محمدی بامیانی، قم، دار المصطفی لاحیاء التراث، 1417، 6 جلد.
اگرچه کتاب ارزشمند «فرائد الاصول» معروف به «رسائل» ویژگی های کتاب درسی را ندارد، لیکن از دیرباز در حوزه های علمیه تدریس می شود و تاکنون شرح های بسیاری بر آن نگاشته شده است. شیخ محمدی بامیانی، از اساتید حوزه علمیه دمشق، بیش از ده بار رسائل را تدریس کرده و در هنگام تدریس شرحی بر آن نگاشته که به تازگی با عنوان «دروس فی الرسائل» در شش جلد به چاپ رسیده است. متن رسائل در بالای صفحه و شرح عبارت های دشوار در پایین صفحه آمده و در پاورقی، به آدرس آیات و روایات اشاره شده است.
رسالة فی الترتب
محمد حسین عاملی، بیروت، دارالصفوة، چاپ دوم، 1417.
از جمله مباحث مورد اختلاف در بین اصولیان مساله «ترتب» است که ثمره ها و نتیجه های فقهی بسیار بر آن بار است. این اثر، تقریرات درس خارج آیت الله سبحانی است که در سال 1416 ه.ق نگاشته شده است.
العدة فی اصول الفقه
شیخ طوسی (م 460 ه.ق.)، تحقیق: محمد رضا انصاری قمی، قم، چاپ اول، 1417، 2 جلد.
این اثر ارزشمند با تلاش شبان وروزان پژوهشگر توانا آقای محمد رضا انصاری قمی، تصحیح و با ویژگی های بسیار خوب زیر، در دسترس اهل فن، قرار گرفته است:
- شرح حال شیخ در مقدمه.
- یادکرد آدرس آیات، روایات و دیدگاه ها در پانوشت.
- یادآوری اختلاف نسخه ها.
- شیخ طوسی (ره) در آغاز هر فصل، آرای بسیاری از اصولیان معاصر و پیشین خود را یاد می کند. محقق تلاش کرده تا دیدگاه ها و آراء اصولیان دیگر که پیش از شیخ یا معاصر وی، بوده اند و شیخ از آنان یاد نکرده، یاد بکند.
- تعیین محل نزاع در مباحثی که شیخ، محل نزاع را روشن نساخته است.
- استفاده از «حاشیه عدة الاصول»، نوشته خلیل بن غازی قزوینی در شرح و زدودن ابهام از عبارت های دشوار.
- معرفی اشخاصی که شیخ از آنان نام برده است.
- شرح واژگان نامانوس.
- شماره گذاری فصل ها.
- استفاده از رسم الخط جدید عربی.
- تهیه فهرست های بسیار در پایان جلد دوم:
آیات، احادیث، آثار و اقوال، اعلام، فرق و طوائف و مذاهب، کتاب ها، اشعار، اماکن و بقاع، مصادر تحقیق، محتوای کتاب.
قواعد کلی استنباط (ترجمه و شرح حلقه اول از «دروس فی علم الاصول») ج 1
شهید سید محمد باقر صدر، ترجمه و شرح رضا اسلامی، قم انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، 1375.
ویژگی های این اثر:
- آمدن متن عربی در بالای صفحه و ترجمه در پایین صفحه.
- اصلاح اشتباه های چاپی.
- شرح واژگان نامانوس در لابه لای متن عربی، در داخل کروشه.
- نگاشتن زندگی نامه نویسنده در آغاز کتاب.
- شرح جاهای مورد نیاز، در پاورقی.
- آوردن خلاصه مطالب در پایان هر بخش.
مباحثی از اصول فقه
دفتر دوم: منابع فقه، سید مصطفی محقق داماد، مرکز نشر علوم اسلامی، چاپ هفتم، 1375.
ویژگی های این اثر، عبارتند از: قلم روان. نویسنده این اثر ارزشمند، به شرح و بررسی منابعی که به عنوان منبع استنباط احکام، شناخته شده اند، با قلمی روان و به دور از قلم فرسایی های بیهوده و خسته کننده و با دسته بندی خوش آیند و پذیرفته شده پرداخته است که همانا عبارت باشند از: کتاب، سنت، اجماع، عقل، شهرت، سیره، قیاس، استحسان، مصالح مرسله، ستر ذرایع.
الهدایة فی الاصول
تقریرات بحث آیت الله سید ابوالقاسم خویی (ره)، تالیف: آیت الله حسن صافی اصفهانی، تحقیق و نشر: مؤسسه صاحب الامر، چاپ اول، 1417، جلد 1 و 2.
مرحوم آیت الله شیخ حسن صافی، دومین دوره درس خارج اصول مرحوم آیت الله خویی (ره) را که در سال 1369ه.ق. پایان یافته، تقریر کرده و مؤسسه صاحب الامر، این اثر ارزشمند را تحقیق و نشر داده است.
ویژگی های این اثر:
- تکرار نشدن مطالب علمی.
- شرح معانی علمی و دشوار، با مثال.
- در برداشتن تمام مباحث اصول از ابتدا تا انتها.
- در برداشتن دیدگاه های علمی مقرر.
جلد نخست، مباحث علم اصول تا پایان بحث اوامر و جلد دوم مباحث مقدمه واجب تا مجمل و مبین را در بردارد.
منبع: پایگاه اطلاع رسانی حوزه
