علم امام حسن به شهادت خویش یکی از کراماتی است که در تاریخ از آن حضرت نقل شده است. در این نوشتار، به دو روایت از امام حسن (ع) اشاره می شود که حضرت در آن ها، نحوه شهادت خود و زمان آن را برای برخی از نزدیکان و اعضای خانواده فاش می کنند. همچنین در پایان به عدم منافات علم امام حسن به شهادت با عصمت امام اشاره می کنیم.
علم امام حسن به شهادت خویش و پیشگویی آن
علم امام حسن (ع) به شهادت از علوم الهی است که آن حضرت به مناسبت و مصلحت، آن را برای برخی از نزدیکان خویش بیان می کنند. این علم از جمله کراماتی است که خداوند در اختیار اولیای خویش قرار می دهد. طبق نقل تاریخ روزی امام حسن مجتبی (ع) درباره کیفیت شهادت خود خطاب به برخی از اعضای خانواده اش فرمود:
إِنِّي أَمُوتُ بِالسَّمِّ كَمَا مَاتَ رَسُولُ اَللَّهِ (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ و سلم)؛ من همچون رسول خدا (ص) به وسیله زهر از دنیا می روم.
اهل بیت امام (ع) که می دانستند علم امام حسن به شهادت کامل و قطعی است، از آن حضرت سوال کردند: چه کسی شما را مسموم می کند؟
حضرت در پاسخ فرمود: اِمْرَأَتِي جَعْدَةُ بِنْتُ اَلْأَشْعَثِ بْنِ قَيْسٍ فَإِنَّ مُعَاوِيَةَ يَدُسُّ إِلَيْهَا وَ يَأْمُرُهَا بِذَلِكَ؛ همسرم جعده، دختر اشعث بن قیس؛ زیرا معاویه با نیرنگ او را فریب می دهد و او را به این کار امر می کند.
برخی از اعضای حاضر در جلسه به امام (ع) پیشنهاد دادند که او را از خانه بیرون کنند، امام در پاسخ آن ها فرمود:
كَيْفَ أُخْرِجُهَا وَ لَمْ تَفْعَلْ بَعْدُ شَيْئاً وَ لَوْ أَخْرَجْتُهَا مَا قَتَلَنِي غَيْرُهَا وَ كَانَ لَهَا عُذْرٌ عِنْدَ اَلنَّاسِ؛ چگونه اين كار را بكنم در حالى كه فعلا كارى نكرده است (يعنى قصاص قبل از جنايت است) و اگر هم بيرونش كنم كسى غير از او مرا نخواهد كشت (یعنی قضا و قدر الهی چنین است) و همچنین اخراج (بدون جنایت) بهانه ای دست مردم می شود (برای حملات و تهمت های ناجوانمردانه).
چندین روز بعد معاويه براى جعده مالى فرستاد و در ضمن، به او وعده داد كه اگر امام را شهيد نمایی، صد هزار درهم ديگر به تو می دهم و تو را به ازدواج فرزندم يزيد در می آورم. سپس به او شربت سمّى داد تا اين كه به حضرت بخوراند.
در يكى از روزهايى كه هوا گرم بود و حضرت روزه داشت، براى افطار به منزل تشريف آورد. جعده سمّ را در شير ريخت و جهت افطار، آن را مقابل حضرت قرار داد. امام آن را نوشيد و فرمود: اى دشمن خدا! مرا كشتى، خدا تو را بكشد. به خدا قسم! بعد از من خيرى نخواهى ديد و معاويه به تو نيرنگ زده است و خداوند تو و معاويه را خوار خواهد نمود. بعد از گذشت دو روز، حضرت به شهادت رسيد. و معاويه نيز به وعده هاى خود وفا نكرد.[1]
علم امام حسن به شهادت خود و حوادث پس از آن
علم امام حسن به شهادت خویش، شامل حوادث و جسارت هایی بعد از آن نیز می شود. امام حسین (ع) قصد داشت پیکر مطهر برادرش امام حسن (ع) را در کنار قبر پیامبر (ص) دفن کند، اما فتنه انگیزی های عایشه و بنی امیه مانع از انجام این کار شد. همچنین طبق برخی از نقل ها تابوت آن حضرت هدف تیر باران دشمنان قرار گرفت.[2]
امام حسن مجتبی (ع) به برادرش امام حسین (ع) وصیت کرد که بعد از شهادتش، پیکر او را جهت دیدار به روضه مبارک پیامبر اکرم (ص) ببرند … و از جمله، فرمود:
«وَ اِعْلَمْ أَنَّهُ سَيُصِيبُنِي مِنْ عَائِشَةَ مَا يَعْلَمُ اَللَّهُ وَ اَلنَّاسُ صَنِيعُهَا وَ عَدَاوَتُهَا لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ وَ عَدَاوَتُهَا لَنَا أَهْلَ اَلْبَيْتِ؛ بدان که به زودی از عایشه بر من ظلم هایی می رسد که خدا و مردم از کینه و بغض او نسبت به خداوند و رسول خدا (ص) و ما اهل بیت (ع) آگاهی دارند.»
این پیش بینی به تحقق پیوست و هنگامی که بنی هاشم، پیکر امام حسن (ع) را وارد مسجد پیغمبر کردند، عایشه خودش را به آنجا رسانید و گفت: فرزند خود را از خانه من بیرون ببرید، او نباید درخانه من دفن شود و حجاب رسول خدا (ص) دریده شود.
امام حسین (ع) در پاسخ این بی حرمتی و جسارت عایشه به او فرمود: «قَدِيماً هَتَكْتِ أَنْتِ وَ أَبُوكِ حِجَابَ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ أَدْخَلْتِ عَلَيْهِ بَيْتَهُ مَنْ لاَ يُحِبُّ قُرْبَهُ وَ إِنَّ اَللَّهَ سَائِلُكِ عَنْ ذَلِكِ يَا عَائِشَةُ؛ تو و پدرت در سابق حجاب رسول خدا (صلّى اللّٰه عليه و آله و سلم) را پاره كرديد و در خانه او كسى را در آوردى كه دوست نداشت نزديك او باشد (مقصود ابو بكر و عمر است) اى عايشه! خدا از اين كارت از تو بازخواست می كند.»[3]
علم امام حسن به شهادت خویش و شبهه مخالفت با عصمت
یکی از پرسش هایی که نسبت به علم امام حسن (ع) به شهادت خود مطرح می شود، این است که چرا امام با وجود آگاهی از شهادت خویش، از آن جلوگیری نکرده و اقدامی برای رفع آن انجام نداند؟ آیا این اقدام مخالف عصمت نمی باشد؟
طبق تصریح قرآن که می فرماید «وَ لَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ؛[4] خود را به دست خود، به هلاكت نيفكنيد.» هر انسانی مکلف است که خود را از هلاکت و نابودی نجات دهد، آیا عدم استفاده امام از علم به شهادت، خلاف این آیه قرآن نیست؟ آیا تکلیف امام جلوگیری از نابودی و مرگ خویش نبوده است؟
در پاسخ به این پرسش بزرگان علم کلام پاسخ های مختلفی بیان کرده اند که به برخی از آن ها اشاره می کنیم:
۱. تکلیف به صبر
برخی معتقدند علم امام حسن به شهادت خویش، تکلیف متفاوتی را برای آن حضرت رقم زده است. در واقع گرچه امام (ع) به زمان و چگونگی شهادت خود علم دارد، اما تکلیف آن حضرت صبر بر این شهادت بوده تا بدین طریق به مقامی ویژه که با شهادت به دست نمی آمد، نایل شود. بر این اساس امام در پذیرش شهادت، مطیع صرف خداوند بود، به گونه ای که اگر به طاعتی غیر از آن هم تکلیف می شد، آن را رد نمی کرد.[5]
بنابراین گرچه علم امام حسن به شهادت، در نگاه اول تکلیف صیانت و حفاظت از نفس را در پی دارد، اما در این مورد خاص امام (ع) از سوی خداوند مکلف به صبر بر شهادت بوده و امام حسن مجتبی (ع) به خاطر عصمت، همواره مطیع تکالیف الهی است.
۲. تکلیف آور نبودن علم امام حسن (ع) به شهادت خویش
برخی دیگر از بزرگان معتقدند علم امام حسن به شهادت از طریق غیر متعارف، تکلیف آور نیست. در واقع از آنجا که آگاهی امام بر این موضوع، نه از طریق عادی و معمولی بلکه به واسطه علم الهی بوده است، امام (ع) تکلیفی برای عمل به آن علم ندارند و وظیفه ایشان صرفا عمل به علوم متعارف و ظاهری است.[6]
بنابراین ائمه (ع) در علوم ظاهری که از روش های رایج میان انسان ها به دست می آید، باید همانند سایر انسان ها عمل کنند، اما اگر علمی از سوی خداوند و به واسطه اتصال به خزائن علم الهی برای امام حاصل می شود، تکلیف امام با تکلیف سایر انسان ها متفاوت می شود و عمل بر طبق چنین علمی ضروری نیست.
علم امام حسن به شهادت خویش نیز از جمله علوم غیر متعارف و منسوب به علم خداوند است که تکلیف بر طبق آن واجب نمی باشد.
۳. عدم شمول گناه و قبح به سبب مصلحت مهمتر
یکی دیگر از پاسخ ها نسبت به شبهه علم امام حسن به شهادت خویش و بی توجهی به آن، مصلحت بالاتر شهادت آن حضرت نسبت به زندگی است. در واقع اگر بر مرگ و شهادت انسان فایده ای برتر از زندگی مترتب شود، چنین مرگ یا شهادتی قبیح نخواهد بود، بلکه پسندیده و مطلوب است.[7]
در واقع اینجا امام (ع) بر طبق یک اصل عقلایی، امر مهمتر را که شهادت باشد بر امر کم اهمیت تر که زندگی باشد ترجیح دادند و چنین ترجیحی قطعا گناه و خطا نیست؛ بلکه وظیفه امام همواره ترجیح امر مهم تر بر امر کم اهمیت تر است.
جمع بندی
علم امام حسن به شهادت خویش، از جمله علوم الهی آن حضرت می باشد. طبق روایات، امام حسن مجتبی (ع) زمان و نحوه چگونگی شهادت و حوادث پس از آن را برای برخی از نزدیکان خود بازگو کرده اند. این علم، منافاتی با عصمت به خاطر عدم جلوگیری از شهادت ندارد؛ چرا که امام حسن مجتبی (ع) مکلف به صبر بر شهادت بود. همچنین از آنجا که این علم از راه غیر متعارف به دست آمده، تکلیف آور نمی باشد و چه بسا شهادت، مصلحتی بالاتر از زندگی داشته است.
پی نوشت ها
[1] قطب راوندی، الخرائج و الجرائح، ج۱، ص ۲۴۱.
[2] ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۴، ص ۴۴.
[3] کلینی، الکافی، ج۱، ص۳۰۰.
[4] بقره/ ۱۹۵.
[5] مفید، المسائل العُکبرئیة، ص ۷۰.
[6] مدنی شیرازی، ریاض السالکین، ج۱، ص ۱۹۵؛ طباطبایی، بررسی های اسلامی، ج۱، ص ۱۹۶.
[7] طباطبایی، بررسی های اسلامی، ج۱، ص ۲۰۱.
منابع
قرآن کریم.
ابن شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب (ع)، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۱۲ق.
طباطبایی، سید محمد حسین، بررسی های اسلامی، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۸ش.
قطب راوندی، سعید بن هبة الله، الخرائج و الجرائح، قم، موسسة الامام المهدی، ۱۴۰۹ق.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران ـ ایران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۶۳ش.
مدنی شیرازی، سید علی خان، ریاض السالکین فی شرح صحیفة سید السجادین، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۹ق.
مفید، محمد بن محمد، المسائل العُکبرئیة، قم، الموتمر العالمی للشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
منبع اقتباس: رحمانی زاده، محسن، علم امام به شهادت و شبهه ناسازگاری آن با عصمت، مجله کلام اسلامی، ش ۱۱۰، ۱۳۹۸، ص ۱۱۴ـ۹۷.
