انسان برای اینکه از خواب غفلت بیدار شود و به درک حقایق نزدیک گردد، نیازمند موعظه است. موعظه امام باقر (علیه السلام) یکی از مواعظی است که به شیعیان غافل خود خطاب کرده و به آنان هشدار داده است که از خواب غفلت بیدار شوند تا گرفتار عواقب دردناک نشوند. این موعظه امام باقر (علیه السلام) حاوی مطالب بسیار ارزنده است که هر شنونده را از خواب غفلت بیدار می کند.
موعظه امام باقر (علیه السلام) برای جمعی از شیعیان
وَ حَضَرَهُ ذَاتَ یوْمٍ جَمَاعَةٌ مِنَ الشِّیعَةِ فَوَعَظَهُمْ وَ حَذَّرَهُمْ وَ هُمْ سَاهُونَ لَاهُونَ فَأَغَاظَهُ ذَلِكَ فَأَطْرَقَ مَلِیاً ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ إِلَیهِمْ فَقَالَ:
إِنَّ كَلَامِی لَوْ وَقَعَ طَرَفٌ مِنْهُ فِی قَلْبِ أَحَدِكُمْ لَصَارَ مَیتاً أَلَا یا أَشْبَاحاً بِلَا أَرْوَاحٍ وَ ذُبَاباً بِلَا مِصْبَاحٍ كَأَنَّكُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ وَ أَصْنَامٌ مَرِیدَةُ أَ لَا تَأْخُذُونَ الذَّهَبَ مِنَ الْحَجَرِ أَ لَا تَقْتَبِسُونَ الضِّیاءَ مِنَ النُّورِ الْأَزْهَرِ أَ لَا تَأْخُذُونَ اللُّؤْلُؤَ مِنَ الْبَحْرِ خُذُوا الْكَلِمَةَ الطَّیبَةَ مِمَّنْ قَالَهَا وَ إِنْ لَمْ یعْمَلْ بِهَا فَإِنَّ اللَّهَ یقُولُ: الَّذِینَ یسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِینَ هَداهُمُ اللَّهُ.
وَیحَكَ یا مَغْرُورُ أَ لَا تَحْمَدُ مَنْ تُعْطِیهِ فَانِیاً وَ یعْطِیكَ بَاقِیاً دِرْهَمٌ یفْنَى بِعَشَرَةٍ تَبْقَى إِلَى سَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ مُضَاعَفَةٍ مِنْ جَوَادٍ كَرِیمٍ آتَاكَ اللَّهُ عِنْدَ مُكَافَأَةٍ.
هُوَ مُطْعِمُكَ وَ سَاقِیكَ وَ كَاسِیكَ وَ مُعَافِیكَ وَ كَافِیكَ وَ سَاتِرُكَ مِمَّنْ یرَاعِیكَ مَنْ حَفِظَكَ فِی لَیلِكَ وَ نَهَارِكَ وَ أَجَابَكَ عِنْدَ اضْطِرَارِكَ وَ عَزَمَ لَكَ عَلَى الرُّشْدِ فِی اخْتِبَارِكَ كَأَنَّكَ قَدْ نَسِیتَ لَیالِی أَوْجَاعِكَ وَ خَوْفِكَ دَعَوْتَهُ فَاسْتَجَابَ لَكَ فَاسْتَوْجَبَ بِجَمِیلِ صَنِیعِهِ الشُّكْرَ فَنَسِیتَهُ فِیمَنْ ذَكَرَ وَ خَالَفْتَهُ فِیمَا أَمَرَ.
وَیلَكَ إِنَّمَا أَنْتَ لِصٌّ مِنْ لُصُوصِ الذُّنُوبِ كُلَّمَا عَرَضَتْ لَكَ شَهْوَةٌ أَوِ ارْتِكَابُ ذَنْبٍ سَارَعْتَ إِلَیهِ وَ أَقْدَمْتَ بِجَهْلِكَ عَلَیهِ فَارْتَكَبْتَهُ كَأَنَّكَ لَسْتَ بِعَینِ اللَّهِ أَوْ كَأَنَّ اللَّهَ لَیسَ لَكَ بِالْمِرْصَادِ یا طَالِبَ الْجَنَّةِ مَا أَطْوَلَ نَوْمَكَ وَ أَكَلَّ مَطِیتَكَ وَ أَوْهَى هِمَّتَكَ.
فَلِلَّهِ أَنْتَ مِنْ طَالِبٍ وَ مَطْلُوبٍ وَ یا هَارِباً مِنَ النَّارِ مَا أَحَثَّ مَطِیتَكَ إِلَیهَا وَ مَا أَكْسَبَكَ لِمَا یوقِعُكَ فِیهَا انْظُرُوا إِلَى هَذِهِ الْقُبُورِ سُطُوراً بِأَفْنَاءِ الدُّورِ تَدَانَوْا فِی خِطَطِهِمْ وَ قَرُبُوا فِی مَزَارِهِمْ وَ بَعُدُوا فِی لِقَائِهِمْ.
عَمَرُوا فَخُرِبُوا وَ آنَسُوا فَأَوْحَشُوا وَ سَكَنُوا فَأُزْعِجُوا وَ قَطَنُوا فَرَحَلُوا فَمَنْ سَمِعَ بِدَانٍ بَعِیدٍ وَ شَاحِطٍ قَرِیبٍ وَ عَامِرٍ مَخْرُوبٍ وَ آنِسٍ مُوحِشٍ وَ سَاكِنٍ مُزْعَجٍ وَ قَاطِنٍ مُرْحَلٍ غَیرِ أَهْلِ الْقُبُورِ.
یا ابْنَ الْأَیامِ الثَّلَاثِ یوْمِكَ الَّذِی وُلِدْتَ فِیهِ وَ یوْمِكَ الَّذِی تَنْزِلُ فِیهِ قَبْرَكَ وَ یوْمِكَ الَّذِی تَخْرُجُ فِیهِ إِلَى رَبِّكَ فَیا لَهُ مِنْ یوْمٍ عَظِیمٍ یا ذَوِی الْهَیئَةِ الْمُعْجِبَةِ وَ الْهِیمِ الْمُعْطَنَةِ مَا لِی أَرَى أَجْسَامَكُمْ عَامِرَةً وَ قُلُوبَكُمْ دَامِرَةً.
أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ عَاینْتُمْ مَا أَنْتُمْ مُلَاقُوهُ وَ مَا أَنْتُمْ إِلَیهِ صَائِرُونَ لَقُلْتُمْ «یا لَیتَنا نُرَدُّ وَ لا نُكَذِّبَ بِآیاتِ رَبِّنا وَ نَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ» قَالَ جَلَّ مِنْ قَائِلٍ: «بَلْ بَدا لَهُمْ ما كانُوا یخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ»؛[1]
ترجمه موعظه امام باقر (علیه السلام)
روزى گروهى از شیعیان در حضور امام باقر (علیه السلام) بودند و حضرت آنان را اندرز مى داد و (از معاصى) بر حذر مى داشت، ولى آنان بى اعتنا و سرگرم كار خود بودند. این وضع حضرتش را به خشم آورد، پس لختى سر به زیر افكند و سپس سر برداشت و رو به آن ها کرد و فرمود:
موعظه امام باقر (علیه السلام) درباره شنیدن سخن ناب
اگر گوشه اى از سخن من بر دل یكى از شما نشسته بود، به راستى از بیم مرده بود. هان اى سایه هاى بی جان و اى مگس هاى سرگردان در تاریكى، گویا شما چوب هاى واداشته بر دیوار و بت هاى تراشیده از چوبید. آیا زر ناب را از سنگ به دست نمى آرید؟ آیا از نور فروزان پرتو نمى گیرید؟ آیا مروارید از دریا بر نمى آرید؟ پاكیزه سخن را از هر كه گوید، هر چند خود بدان عمل نكند، بپذیرید. زیرا خداوند مى فرماید:
«الَّذِینَ یسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِینَ هَداهُمُ اللَّهُ؛ همان كسانى كه سخن را بشنوند و نیكوترش را پیروى كنند، اینانند كه خداوند هدایتشان كرده است …».
موعظه امام باقر (علیه السلام) به فریب خوردگان دنیا
واى بر تو، اى فریب خورده! آیا آن كس را كه (دنیاى) فانى را به او مى دهى و او به تو (سراى) باقى را مى دهد، ستایش نمى كنى؟ یك درهم نابود مى شود و در برابرش ده تا هفتصد (درهم كه) چندین برابر آن است از گشاده دستى كریم باقى گرفته مى شود، خدا به گاه پاداش تو را مى دهد.
احسان خداوند در موعظه امام باقر (علیه السلام)
اوست كه به تو مى خوراند و مى نوشاند و تو را مى پوشاند و تندرستى مى بخشد و كفایتت مى كند و تو را از رقیبان مراقب، پوشیده مى دارد، آنكه تو را به شب و روز حفظ مى كند و به گاه بیچارگیت پاسخت مى گوید و در آزمون تو قصد رشد و رهیابیت را دارد. گویا تو شب هاى گرسنگی ها و بیمناكت را فراموش كردى كه او را خواندى و پاسخت گفت و با احسانى كه به تو فرمود سپاسش را واجب ساخت و تو او را در زمره كسانى كه باید شكرشان كرد، از یاد بردى و در آنچه فرمود مخالفت ورزیدى.
مبادرت به گناه در موعظه امام باقر (علیه السلام)
واى بر تو كه دزدى از دزدان گناهى. هر چه شهوت یا ارتكاب گناهى به تو پیشنهاد شود بدان شتابى و با نادانى خویش بدان مبادرت كنى و مرتكبش شوى. گویا تو در برابر دیده خدا نیستى، یا آنكه خداوند در كمین تو نیست. اى آرزوخواه بهشت! چه قدر خوابت دراز و مركبت كند و همتت سست است.
بار الها (شگفتا) از این خواستار با آن درخواست! اى دوزخ گریز، چه تند مركبت را به سوى آن مى تازانى و چه زود خود را در آن مى افكنى. به این گورها بنگرید كه چون سطرهایى در پناه خانه ها رقم خورده (و صف بسته اند)، نشانه گذارى (صاحبان) آن ها به هم نزدیك و آرامگاهشان در كنار یك دیگر است ولى دیدارشان بسى دور است.
آباد كردند و ویران ساختند، خو گرفتند و جدا شدند، جا گزیدند و پریشان گشتند و نومید شدند و كوچیدند. كه شنیده است آواره اى دور، نزدیك و نزدیكى دور؟ و آبادى، ویران و آرامى در هراس و ساكنى پریشان و نومیدى كوچنده؟ جز همان خفتگان گور؟
هشدار از حقایق قیامت در موعظه امام باقر (علیه السلام)
اى كه فرزند سه روز! روزى كه در آن زادى و روزى كه به گورت درون روى و روزى كه از آن به جانب پروردگارت برون آیى، واى چه بزرگ روزى است! اى خوش پیكران و اى اشتران زانو زده گرد چشمه ساران، از چیست كه من پیكرتان را شاداب و آبادان و دلتان را افسرده و ویران مى بینم؟
هان به خدا اگر آنچه را باید دیدار كنید به چشم ببینید، بی گمان مى گویید: «یا لَیتَنا نُرَدُّ وَ لا نُكَذِّبَ بِآیاتِ رَبِّنا وَ نَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ؛ كاش ما را (به دنیا) باز مى گرداندند و دیگر آیات پروردگارمان را انكار نمى كردیم و از مومنان مى شدیم».[3] و آن شكوهمند گوینده فرمود: «بَلْ بَدا لَهُمْ ما كانُوا یخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ؛[4] آرى آنچه در گذشته پنهان مى داشتند بر آنان آشكار شد و اگر باز گردانده مى شدند، بیشك به همانچه از آن نهى شده بودند بر مى گشتند و آنان دروغگو هستند»[5]
جمع بندی موعظه امام باقر (علیه السلام)
انسان اگر در معرض موعظه بزرگان دین قرار نگیرد خود را فراموش کرده و در نتیجه از خدا و عواقب کار خود غافل می شود. انسان نباید از شنیدن سخنانی که به نفع اوست اجتناب کند. شنیدن سخن و پذیرش بهترین های آن باعث کمال انسان می گردد و انسان را از گمراهی و غفلت نجات می دهد. این موعظه امام باقر (علیه السلام) سرمشق همه شیعیان بلکه همه انسان ها است تا از غرق شدن در منجلاب خواست های دنیایی نجات یافته و از مقصد اصلی باز نمانند.
پی نوشت ها
[1] . تحف العقول، ص 291 – 292.
[2] . سوره زمر، آیه 18.
[3] . سوره انعام، آیه 27.
[4] . سوره انعام، آیه 28.
[5] . ترجمه تحف العقول، ص 297 – 299.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، محقق / مصحح: غفارى، على اكبر، قم، جامعه مدرسین، چ2، 1414ق.
- ابن شعبه حرانى، حسن بن على، ترجمه تحف العقول، مترجم: اتابكى، پرویز، تهران، نشر و پژوهش فرزان روز، چ1، 1376ش.
