مهدویت در کلام پیامبر اسلام(ص)، موضوعی است که بخش مهمی از روایات نبوی را تشکیل می دهد و پیرامون اثبات وجود و ظهور حضرت مهدی(عج) با استناد به آیات قرآن و تفسیر و تاویل آن ها می باشد. در ادامه به برخی از این روایات اشاره می شود.
محورهای مهدویت در کلام پیامبر(ص)
مهدویت در کلام پیامبر اسلام(ص) را می توان از روایات تفسیری ایشان استخراج و در محورهایی که در ذیل می آید، بیان کرد.
فضیلت انتظار
انتظار و جایگاه آن، یکی از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام پیامبر اسلام(ص) بدان پرداخته شده است. این روایات هم در مجامع روایی اهل تسنن و هم در مجامع روایی شیعه آمده است. بر این اساس در ذیل آیه «وَ سْتَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَليماً»[1] روایتی را اهل تسنن و شیعه از رسول خدا(ص) نقل کرده اند که در آن انتظار فرج، از بهترین عبادت ها برشمرده شده است.[2]
هرچند کلمه «فرج» از منظر اهل سنت، به همان معنای لفظی است نه به معنای فرج امام مهدی(عچ)، با این حال فرج امام مهدی(ع)، می تواند یکی از مصادیق کلی گشایش و فرج برای مسلمانان باشد؛ لذا بعضی مفسران شیعه[3] انتظار فرج از زبان پیامبر(ص) را انتظار ظهور امام مهدی(عج) دانسته اند.
بشارت به امام دوازدهم
بشارت به ظهور امام دوازدهم، یکی موضوعاتی است که در روایات تفسیری مهدویت در کلام رسول اکرم(ص) بدان اشاره شده است. بر طبق روایتی پیامبر اسلام(ص) در ذیل آیه «وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِى لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً»[4] مبنی بر وعده خداوند به خلافت مؤمنان در زمین، اسامی دوازده امام را به تفکیک نام و نسبشان آورده اند.
آن حضرت در این باره فرموده اند: «چون دوران علی بگذرد، فرزندش حسن که امینش خوانند به این امر قیام کند… سپس امامشان از نظر آنها پنهان گردد. جندل می گوید: به ایشان عرض کردم آنکه پنهان شود کیست؟ آیا حسن است؟ فرمود: نه پسر اوست. گفتم: ای رسول خدا! نامش چیست؟ فرمودند: نامش را قبل از اینکه ظاهر شود نباید برد. گفتم: ای رسول خدا! نامشان را در تورات دیده ایم. موسی بن عمران ما را به آمدن شما و اوصیایی از ذریه شما بشارت داده است. سپس حضرت رسول(ص) آیه مورد اشاره را تلاوت فرمودند: “خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده اند، وعده می دهد قطعاً آنان را حکمران زمین خواهد کرد؛ همانگونه که به پیشینیان آنها خلافت زمین را بخشید و دین و آیینی را که برای آنان پسندیده، پابرجا و ریشه دار خواهد ساخت و ترسشان را به امنیت و آرامش مبدل خواهد ساخت”.[5]
جندل می گوید به آن حضرت گفتم: منظور از اینکه ترسشان به امنیت بدل می شود چیست؟ فرمودند: ای جندل! در زمان هر یک از آنان، سلطان ظالمی است که آنان را مورد اذیت و آزار قرار می دهد. پس هنگامی که قائم ما خروج کند، زمین را پر از عدل و داد می کند؛ چنانکه از ظلم و جور پر شده باشد».[6]
طبق روایتی دیگر رسول گرامی اسلام(ص) در پاسخ به سؤال جابر که عرض کرد شمار امامان چند نفر است، با توجه به عدد دوازده که به مناسبت های مختلف در چند آیه بدان اشاره شده،[7] فرمودند: «شماره» امامان به شمار ماه ها در نظر خداوند دوازده نفر است. در کتاب خدا از آن روزی که آسمان و زمین را آفرید، شمار امامان نیز به شماره چشمه هایی است که برای موسی بن عمران(ع) هنگامی که عصایش را به زمین زد دوازده عدد جاری شد و شماره آنان به شماره نقیبان بنی اسرائیل است که خداوند می فرماید: “و به تحقیق خداوند پیمان گرفت از بنی اسرائیل و از آنها دوازده نقیب مبعوث کردیم”. ای جابر! امامان دوازده نفرند اول آنان علی بن ابیطالب(ع) و آخرشان حضرت قائم(عج) است».[8]
جابر بن عبدالله انصاری می گوید: وقتی امام باقر(ع) را در حالی که کودک بود دیدم، به او گفتم پیغمبر اکرم(ص) به من فرمود: چون فرزندم محمد باقر(ع) را ملاقات کردی، سلام مرا به او برسان. او همنام من و به شمایل من و وارث علم و دانش من است. حکم او حکم من است. هفت تن از فرزندانش امنای خدا و امامان و امان بر امت هستند و هفتمین آنها قائم(عج) ماست که زمین را پر از عدل و داد می کند، پس از آنکه پر از ظلم و جور شده باشد. بعد این آیه را تلاوت کردند: «و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت می کردند و به ایشان انجام کارهای نیک و برپاداشتن نماز و دادن زکات را وحی کردیم و آنان پرستنده ما بودند».[9] [10]
امام مهدی(عج) از نسل امام حسین(ع)
اشاره به نسل امام مهدی(عج)، از جمله موضوعاتی است که در روایات تفسیری مهدویت در کلام رسول اکرم(ص) بدان اشاره شده است. سلیم بن قیس از امیرالمؤمنین(ع) نقل می کند آن حضرت از پیامبر گرامی اسلام(ص) درباره این آیه «یا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ»[11] سؤال کرد: ای نبی خدا! اولی الامر چه کسانی هستند؟ حضرت در پاسخ فرمودند: جانشینانم همه آنان هدایت کننده و هدایت شده اند. … آنان با قرآن و قرآن با آنان است نه آنان از قرآن جدا می شوند و نه قرآن از آنان جدا می شود خداوند امتم را به وسیله ایشان یاری می کند و به خاطر ایشان باران بر امتم می بارد و با دعاهای مستجاب آنان بلا از ایشان دفع می شود.
عرض کردم: ای رسول خدا! آنان را برایم نام ببر. فرمودند: این پسرم(و دستش را بر سر امام حسن(ع) گذاشت)، سپس این پسرم(و دستش را بر سر امام حسین گذاشت)، سپس پسر، این پسرم(و باز دستش را بر سر امام حسین(ع) گذاشت)، سپس پسر او که همنام من است؛ نام او «محمد» است. او شکافنده علم من و خزانه دار وحی خداست. برادرم، این «علی» در زمان حیات تو به دنیا خواهد آمد. از من به او سلام برسان. سپس رو به امام حسین(ع) کرد و فرمود: «محمد بن علی» در زمان حیات تو متولد می شود. از من به او سلام برسان. برادرم، سپس بقیه دوازده امام از فرزندانت خواهند بود.
عرض کردم: یا نبی الله! آنان را برایم نام ببر. حضرت فرد فرد آنان را برایم نام برد. ای برادر بنی هلال! به خدا قسم از ایشان است مهدی این امت که زمین را از قسط و عدل پر می کند؛ همانطور که از ظلم وجور پر شده باشد. به خدا قسم، من همه آنان که بین رکن و مقام با او بیعت می کنند، می شناسم و اسم همه آنان و قبایلشان را می دانم».[12]
امام مهدی(عج) بسان ستاره درخشنده
ذکر برخی ویژگی های حضرت مهدی(عج)، یکی دیگر از موضوعاتی است که در روایات تفسیری مهدویت در کلام رسول گرامی اسلام(ص) بر آن اشاره شده است. آن حضرت در شرح وقایعی که بر ایشان در شب معراج اتفاق افتاد فرمودند: «طرف راست عرش، همه فرزندانم بودند و مهدی در بین آنها «همانند ستاره ای درخشان می درخشید».[13] [14] همینطور در روایت دیگری از حذیفه، پیامبر اکرم(ص) یکایک جانشینان خود را با اسمشان بیان کردند و امام مهدی(عج) را با استناد به آیه «کانها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ»[15] ستاره درخشان معرفی کردند.[16]
وعده الهی بر فرج امام مهدی(عج)
وعده الهی بر فرج امام مهدی(عج)، از جمله مواردی است که در روایات تفسیری مهدویت کلام پیامبر اسلام(ص) بدان اشاره شده است. آن حضرت با تأکید بر این مطلب و با استشهاد به آیه «وَ هُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ»[17] فرج امام مهدی(عج) را از وعده های تخلف ناپذیر الهی معرفی کرده و در این باره فرموده اند: «ای گروه مؤمنان! بشارت باد شما را به فرج که وعده الهی را خلاف نیست و حکم او تغییر پذیر نیست. “همانا او حکیم و خبیر است”[18] و فتح الهی نزدیک است».[19]
امام مهدی(عج) مصداقی از اولی الامر
در روایات تفسیری رسول خدا(ص)، امام مهدی(عج) مصداقی از «اولوا الامر» برشمرده شده است. پیامبر گرامی اسلام(ص) در روایتی معروف در پاسخ به جابر بن عبدالله انصاری که از آن حضرت درباره مصداق «اولوا الامر» در آیه «يَا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولى الْأَمْرِ مِنكُم…»[20] پرسیدند، فرمودند:
«ای جابر! آنها خلیفه های من هستند و بعد از من ائمه مسلمانانند. اول آنها علی بن ابی طالب است و سپس حسن و حسین و سپس محمد بن علی، که در تورات معروف به باقر است. تو او را درک خواهی کرد. هرگاه با او مواجه شدی، سلام مرا به او برسان. سپس صادق جعفر بن محمد، سپس موسی بن جعفر سپس علی بن موسی، سپس محمد بن علی، سپس علی بن محمد و بعد حسن بن علی بعد همنام و هم كنيه من “حجة الله في ارضه و بقيته في عباده” پسر حسن بن علی. ایشان چنان کسی است که خدای تعالی، مشارق و مغارب زمین را به دست او فتح کند اوست که از شیعیان و دوستانش غایب شود و باقی نماند بر عقیده امامت او، مگر کسی که خدا دلش را به ایمان امتحان کرده است».[21]
امام مهدی(عج) قدرت یگانه خداوند در مقابل کافران
در روایات تفسیری مهدویت در کلام پیامبر اسلام(ص)، به امام مهدی(عج) به عنوان قدرت یگانه الهی در مقابل کافران اشاره شده است. بر اساس روایتی، حضرت رسول اکرم(ص) در توضیح آیه «وَ جَعَلَ كَلِمَةَ الَّذينَ كَفَرُوا السُّفْلى»[22] ضمن بشارت به ظهور امام مهدی(عج) از قول خداوند می فرماید: «به وسیله او [مهدی قائم(عج)] زمین را از دشمنانم پاک میکنم و اولیای خود را وارث زمین می سازم و به وسیله او “سخنان کافران را پایین می آورم”».[23]
غیبت امام مهدی(عج)
غیبت امام مهدی(عج)، از جمله مواردی است که در روایات تفسیری مهدویت در کلام پیامبر اسلام(ص) بدان اشاره شده است. بر اساس روایتی پیامبر اکرم(ص) در ذیل آیه «ذلک الْكِتَابُ لا رَيْبَ فِيهِ هُدى لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ»[24] می فرمایند: «خوش به حال کسانی که در زمان غیبت، بر دوستی امام مهدی(عج) استوار باشند. آنان مصداق این آیه هستند».[25] همینطور ذيل آيه «قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيَكُمْ بماءٍ مَعِينٍ»[26] رسول گرامی اسلام(ص) فرمودند: «کنایه از غیبت امام مهدی(عج) است».[27]
فایده امام غایب
فایده امام مهدی(عج)، یکی دیگر از مواردی است که در روایات تفسیری مهدویت در کلام پیامبر اسلام(ص) بدان اشاره شده است. در روایتی از آن حضرت در تبیین آیه «یا ایها الذينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ»[28] نقل شده که جابر پرسید: یا رسول الله! آیا مهدی(عج) برای شیعیانش در حال غیبت نفعی دارد؟ حضرت برای بهتر درک کردن مخاطب با بیان تمثیلی فایده را به این شکل بیان فرمودند: «به آن خدایی که مرا به نبوت فرستاده است، آری. آنان به نور وی روشنی کسب کنند و به ولایت او در حال غیبت منتفع شوند؛ مانند انتفاع مردم به خورشیدی که ابر آن را پوشانیده؛ ای جابر! این سر مکنون خدا و علم مخزون اوست آن را از اهلش بپوشان».[29]
رجعت و رجعت کنندگان
رجعت، یکی دیگر از موضوعاتی است که در روایات تفسیری مهدویت در کلام پیامبر(ص) بدان اشاره شده است. رسول اکرم(ص) با استناد به آیه «فَإِذا جاءَ وَعْدُ أولا هُما بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا أُولِى بَأْسٍ شَدِيدٍ فَجَاسُوا خِلالَ الدِّيارِ وَ كانَ وَعْداً مَفْعُولًا ثُمَّ رَدَدْنا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ وَ أَمْدَدْناكُمْ بِأَمْوَالٍ وَ بَنِينَ وَ جَعَلْنَاكُمْ أَكْثَرَ نَقِيراً»[30]
درباره ائمه هدی و اسامی آنها تا حضرت حجت به سلمان فرمودند: «ای سلمان! شما و امثال شما از کسانی هستید که معرفت و محبت در حق ائمه دارید و زمان ظهور حضرت قائم(عج) را درک می کنید. سپس سلمان ضمن شکرگزاری سوال کردند: ای رسول خدا! شما هم به دنیا برمیگردید؟ فرمود: ای سلمان! به آن خدایی که مرا به رسالت فرستاده، من و علی و فرزندانش و هر آنکه با ماست (بر میگردیم). شیطان و تابعین او را حاضر کنند و هر مؤمن خالص و کافر خالص به دنیا برگردد و خداوند به دست مؤمنان انتقام از کافران و ستمکاران بکشد. خدا به هیچکس ظلم نخواهد کرد».[31] و ما تأویل آیه ۵ سوره قصص هستیم.[32]
پیامبر گرامی اسلام(ص) آیه ۸۳ سوره نمل را مصداق حقیقی عینی رجعت می داند و استدلال می کند به اینکه در قیامت همه انسان ها محشور می شوند؛ اما آیه می فرماید: «از هر امت گروهی محشور می شوند». لذا این آیه مربوط به قیامت نیست و قطعاً برای رجعت است.[33]
فرورفتن لشکر سفیانی
یکی دیگر از مباحث مهدویت در کلام پیامبر اسلام(ص)، فرو رفتن لشکر سفیانی در زمین است. لشکر سفیانی در منطقه بیداء فرو می روند و همه آنها به جز دو نفر از اهالی جهینه می میرند. سپس پیامبر اسلام(ص) می فرمایند: «این خبر قطعی خداوند در آیه ۵۱ سوره سبا است».[34]
نتیجه گیری
روایات تفسیری مهدویت در کلام پیامبر اسلام(ص) نشان می دهد که مهدویت، حقیقتی ریشه دار در احادیث نبوی است. پیامبر(ص) با استناد به آیات قرآن، ویژگی های امام مهدی (عج)، جایگاه او در سلسله امامت، غیبت آن حضرت و رجعت را تبیین کرده اند. بررسی این روایات نشان می دهد که مهدویت در کلام رسول خدا(ص) با بیان مصادیق «اولوالامر»، معرفی امامان دوازده گانه، و امام مهدی (عج) به عنوان آخرین حجت الهی، بیان شده است.
پی نوشت ها
[1] نسا/32.
[2] ترمذی، سنن ترمذی، ج5، ص225-226.
[3] موسوی سبزواری، مواحب الرحمن، ج8، ص173.
[4] نور/55.
[5] نور/55.
[6] رازی، کفایه الاثر، ص57-61.
[7] آیه 60 بقره به دوازده چشمه اشاره کرده است، آیه 12 سوره مائده به 12 نفر از نقبای بنی اسرائیل و آیه 36 نور نیز به 12 ماه اشاره کرده است.
[8] دیلمی، ارشادالقلوب، ج2، ص293.
[9] انبیا/73.
[10] رازی، کفایه الاثر، ص301.
[11] نسا/59.
[12] هلالی کوفی، کتاب سلیم بن قیس، ص620-630، ح10.
[13] نور/35.
[14] شیخ صدوق، عیون اخبارالرضا(ع)، ج1، باب 6، ص59، ح27.
[15] نور/35.
[16] رازی، کفایه الاثر، ص136-138، ح617.
[17] انعام/18.
[18] اشاره به آیه یادشده.
[19] طوسی، الغیبه، ص351، ح726.
[20] نسا/59.
[21] شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج1، باب 23، ص253، ح3.
[22] توبه/40.
[23] ابوحمزه ثمالی، تفسیر القرآن الکریم، ص316-317، ح307.
[24] بقره/2.
[25] رازی، کفایه الاثر، ص57-61.
[26] ملک/30.
[27] رازی، کفایه الاثر، ص120.
[28] نسا/59.
[29] صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج1، ص253، باب 23، ح3.
[30] اسرا/5-6.
[31] طبری، دلائل الامامه، ص237.
[32] منسوب به امام صادق(ع)، مصباح الشریعه، ص63-66.
[33] قمی، تفسیر قمی، ج2، ص130.
[34] طبرسی، مجمع البیان، ج8، ص622.
فهرست منابع
- قرآن کریم.
- جعفر بن محمد(امام صادق ع)، مصباح الشریعه، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، 1400ق.
- ابوحمزه ثمالی، ثابت بن دینار، تفسیر قرآن الکریم، بیروت، دارالمفید، 1420ق.
- ترمذی، الحافظ ابی عیسی، سسن الترمذی، تحقیق و تصحیح عبدالرحمن محمد عثمان، بیروت، دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع، 1403ق.
- دیلمی، حسن بن ابی الحسن، ارشادالقلوب، در یک مجلد، قم، انتشارات شریف رضی، 1412ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ترجمه حسین کریمیان، تهران، نشر دانشگاه، 1372ش.
- طبری، ابی جعفر محمد بن جریر رستم، دلائل الامامه، قم، دارالذخائر للمطبوعات، 1383ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی(ابن بابویه)، عیون اخبارالرضا(ع)، تهران، جهان، 1378ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی(ابن بابویه)، کمال الدین و تمام النعمه، قم، دارالکتب الاسلامیه، 1395ق.
- طوسی، ابوجعفر محمدبن حسن، الغیبه، قم، موسسه المعارف الاسلامیه، 1411ق.
- قمى، علی بن ابراهیم، تفسیر قمی، قم، دار الکتاب، 1409ق.
- قمی رازی، ابوالقاسم علی بن محمد، کفایه الاثر، قم، بیدار، 1401ق.
- هلالی کوفی، سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس، قم، انتشارات الهادی، 1415ق.
- موسوی سبزواری، سید عبدالعلی، مواهب الرحمان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه اهل بیت(ع)، 1409ق.
منبع اقتباس: عبدی چاری، مرتضی، سیر تطور دیدگاه مفسران درباره آیات مهدویت، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ، 1400ش، ص 36-48.
