تفسیر صافی (تفسیر الصافی)، یکی از آثار ملا محسن فیض کاشانی (۱۰۰۷ق -۱۰۹۱ق) از عالمان امامیه در تفسیر قرآن است که بیشتر از روش تفسیر روایی (تفسیر آیات به کمک روایات) بهره گرفته و به علت اختصار و جامعیت، در زمان های مختلف، مورد توجه بوده است. مرحوم فیض کاشانی در این اثر ارزشمند، سعی کرده تفسیری پیراسته از اندیشه های گوناگون عرضه کند و از این رو نام «الصافی» را برای آن برگزیده است. تفسیر صافی، مباحث کلامی، عرفانی و ادبی را نیز در بر دارد و مؤلف در تفسیر الاصفی، آن را خلاصه کرده است.
انگیزه نگارش تفسیر صافی
از آنجا که ملا محسن کاشانی در میان تفاسیر، با همه گستردگی تعداد آن ها، تفسیری مُهَذَّب و پیراسته از ناهنجاری ها با بیانی کافی نیافته، تصمیم به نگارش تفسیر صافی گرفته و امید داشته این تفسیر، تفسیری باشد که مطالب و روایات صحیح را از روایات کدِر و ناصاف تمییز دهد.[۱]
روش مؤلف در تفسیر صافی
مرحوم ملا محسن فیض کاشانی در تفسیر صافی، تأثیر شدید و نمایانی از تفسیر بیضاوی دارد تا جایی که اگر روایتی در تفسیر آیه نباشد اصل عبارت بیضاوی را نقل می کند و گاه با اندک تغییری آن را می آورد.[۲]
فیض کاشانی در تفسیر صافی، قبل از آغاز تفسیر، بعد از مقدمه ای، دوازده مقدمه را به عنوان مقدمات تفسیر خود ذکر می کند که به تعبیر محمد هادی معرفت در التفسیر و المفسرون، از بهترین مقدمات تفسیری است که در ابتدای تفسیر آورده شده و مصنف به بهترین وجه مطالب ضروری را که هر مفسر باید بیان نماید، ذکر کرده است:
مقدمه اول، در فضل قرآن و وصیت به تمسک به آن از روایات اهل بیت (ع) و در مذمت دشمنان آنان.
مقدمه دوم، در بیان این که علم قرآن، نزد اهل بیت بوده و ظاهر و باطن همه قرآن را آنان می دانند.
مقدمه سوم، در بیان این که کل قرآن در شأن اولیاء اللّه و دشمنان آنان وارد شده است.
مقدمه چهارم، در بیان وجوه معانی آیات از تفسیر و تأویل، ظاهر و باطن، محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ و… که بخشی از مطالب علوم قرآن را تشکیل می دهند.
مقدمه پنجم، در بیان مفهوم تفسیر به رأی و نهی از آن می باشد.
مقدمه ششم، در عدم تحریف قرآن.
مقدمه هفتم، در بیان این که قرآن تبیان همه چیز است، و اصول معارف دینی و قواعد شرعی در آن مطرح شده است.
مقدمه هشتم، در بیان قرائات مختلف و میزان اعتبار آنها.
مقدمه نهم، در نزول دفعی و تدریجی قرآن.
مقدمه دهم، در شفاعت قرآن و ثواب تلاوت و حفظ آن.
مقدمه یازدهم، در تلاوت قرآن و آداب آن.
مقدمه دوازدهم، در بیان اصطلاحات و روشی که در تفسیر بر آنها تکیه داشته است.[۳]
منابع روایی تفسیر صافی
فیض کاشانی در تفسیر صافی به منظور نقل روایات، از منابع تفسیری و غیر تفسیری متعددی استفاده نموده است. روایات را با ذکر مرجع بدون سند بیان کرده و در مواردی نیز مرجع روایت را ذکر ننموده است. در برخی موارد، فقط به نقل مقطع مورد نظر کفایت کرده و از نقل بقیه روایت اجتناب کرده است، گاهی نیز به تحلیل یا جمع یا توجیه روایات می پردازد.
منابعی که فیض از آنها در تفسیر صافی، نقل روایت نموده با تعداد موارد نقل به شرح ذیل است:
تفسیر قمی ۲۰۷۲ مورد.
تفسیر عیاشی ۱۰۵۵ مورد.
تفسیر مجمع البیان ۱۰۱۰ مورد.
ارشاد شیخ مفید ۹ مورد.
اعتقادات شیخ صدوق ۹ مورد.
سعد السعود ۹ مورد.
کمال الدین ۱۰۴ مورد.
الاحتجاج ۱۵۹ مورد.
امالی شیخ صدوق ۴۴ مورد.
بصائر الدرجات ۴۲ مورد.
تهذیب الاحکام ۱۱۵ مورد.
توحید شیخ صدوق ۱۴۴ مورد.
تفسیر امام حسن عسکری (ع) ۸۶ مورد.
من لا یحضره الفقیه ۲۰۰ مورد.
کافی ۱۴۰۰ مورد.
جوامع الجامع ۱۲۴ مورد.
الخصال ۱۴۷ مورد.
علل الشرایع ۱۶۸ مورد.
عیون اخبار الرضا (ع) ۱۵۸ مورد.
الوافی ۷ مورد.
مصباح الشریعة ۲۴ مورد.
االخرائج و الجرائح ۱۶ مورد.
معانی الاخبار ۱۲۹ مورد.
نهج البلاغه ۴۹ مورد.
ثواب الاعمال ۱۱ مورد.
عوالی اللئالی ۱۲ مورد.
قرب الاسناد ۲۸ مورد.
مناقب ابن شهر آشوب ۴۵ مورد.
روضة الواعظین ۱۷ مورد.
محاسن برقی ۴۳ مورد.
تحف العقول ۱ مورد.
تفسیر تبیان ۲ مورد.
عدة الاصول ۲ مورد.
مختصر البصائر ۳ مورد.
مصباح المتهجد ۵ مورد.
طب الائمة ۴ مورد.
شواهد التنزیل ۱ مورد و…
بنابراین مرحوم فیض کاشانی در تفسیر صافی، بیشترین استفاده را در روایات از تفسیر قمی، تفسیر عیاشی، کافی و تفسیر مجمع البیان نموده است.[۴]
دیدگاه ها پیرامون تفسیر صافی
تفسیر صافی، از جمله تفاسیری است که همه متأخرین در کتب خود بدان تکیه کرده اند؛ از جمله مرحوم علامه طباطبایی (ره) در تفسیر المیزان که به آن استشهاد نموده اند. کسی که در تفسیر المیزان تتبع کند این حقیقت را به وضوح در می یابد. این امر دلالت بر اهمیت و منزلت تفسیر صافی و اعتماد بر مؤلف آن دارد.[۵]
سید محمد علی ایازی، این تفسیر را در مقایسه با دیگر تفسیرهای قرآن، مختصر دانسته و معتقد است در گذشته مورد استقبال علمای حوزه و همواره مورد بهره برداری دانش پژوهان قرار گرفته؛ تا آنجا که متن درسی طلاب حوزه علمیه بود.[۶]
محمدحسین ذهبی از عالمان اهل سنت، تفسیر صافی را کتابی معرفی می کند که صاحب آن، قرآن را طبق اصول مذهب امامی تفسیر می کند و مقام و موقعیت آن همانند موقعیت همه کتاب های تفسیری در پیشگاه مذهب امامیه اثناعشری است که معتقدند اهل بیت (ع)، آگاه ترین مردم نسبت به اسرار قرآن و داناترین آنان نسبت به معانی قرآن هستند.[۷]
مرحوم استاد محمدهادی معرفت هم، تفسیر صافی را از تفاسیر نفیس و ارزشمند و فراگیر دانسته که نزدیک به همه روایات اهل بیت (ع) در ارتباط با تفسیر یا تأویل آیات در آن گردآمده، گرچه در مواردی سره و ناسره را به هم آمیخته است. به گفته استاد معرفت، این تفسیر تعداد زیادی از اسرائیلیات و احادیث ضعیف را در بر دارد و در پاره ای از موارد، سخنانی عرفانی بر قلم رانده که ظاهرا تأویل آیه است ولی با ظاهر، نصّ و بلکه با دلیل عقل و فطرت سلیم ناسازگار است.[۸]
تلخیص ها، حواشی و ترجمه ها
ملا محسن فیض، دو تلخیص از تفسیر صافی ارائه کرد: «الاصفی» و «المصفی» که دومی خلاصه تر از اولی است.[۹]
تفسیر صافی از ابتدا مورد توجه علماء قرار گرفت و عده ای نیز بر آن تعلیقاتی نوشته اند و برخی نیز آن را به فارسی ترجمه کرده اند. از جمله این حواشی و ترجمه ها:
حاشیه ملا آقا خوئی تبریزی (متوفای سال ۱۳۰۷ ق).
حاشیه سید صدرالدین یزدی.
حاشیه ملا عبدالرضا دماوندی (متوفای سال ۱۱۶۰).
حاشیه میرزا محمدعلی طباطبایی یزدی متخلص به وامق در یک جلد به زبان عربی (متوفای سال ۱۲۴۰).
حاشیه میرزا محمد تویسرکانی.
حاشیه و شرح تفسیر صافی از سید عبدالاعلی سبزواری در یک جلد به زبان عربی شیوا، مصنف با مشرب معقول خود حواشی و شروحی بر تفسیر صافی نگاشته است. نسخه اصل به خط مؤلف در کتابخانه وی در نجف اشرف موجود است.
استاد حسن زاده آملی می گوید: تفسیر روان جاوید در ۵ جلد اثر میرزا محمد ثقفی ترجمه «تفسیر صافی» است.
ترجمه تفسیر صافی توسط سبحانی و محمدباقر ساعدی خراسانی توسط نشر صفا تهران به سال ۱۴۰۵ق در ۳۶۸ صفحه وزیری به چاپ رسیده است.
حاشیه دهگردی بر تفسیر صافی تألیف سید ابوالقاسم حسینی از علمای امامیه در قرن ۱۴ق و اوائل قرن ۱۵ق.[۱۰]
نسخه ها و چاپ های گوناگون تفسیر صافی
تفسیر صافی به دلیل اهمیت و تداول در میان علمای اسلامی دارای نسخه های فراوان است و از نخستین تفاسیری است که به چاپ رسیده است.
نخست در تبریز به سال ۱۲۶۹ق در دو جلد در دارالطباعه محمد مهدی تبریزی.
چاپ دیگری در تبریز به خط محمد رحیم همدانی در مطبعه محمد تقی تبریزی به سال ۱۲۷۲ ق.
چاپ سنگی در سال ۱۲۷۴ در بمبئی.
چاپ دیگری در ایران با تصحیح ابوالحسن شعرانی توسط کتابفروشی اسلامیه.
چاپ بیروت توسط مؤسسه الاعلمی للمطبوعات در سال ۱۳۹۹ ق.[۱۱]
پی نوشت ها
1- فیض کاشانی، تفسیر صافی، ۱۴۱۶ ق، ج ۱، ص ۱۳.
2- سید محمدعلی ایازی، فیض کاشانی و مبانی و روش های تفسیری او.
3- فیض کاشانی، تفسیر صافی، ۱۴۱۶ ق، ج ۱، ص ۱۳ و ۱۴.
4- حمیدرضا فهیمی تبار، تفسیر صافی و زمینه های اجتهاد در آن، ۱۳۸۷ ش.
5- فیض کاشانی، تفسیر صافی، ۱۴۱۶ ق، ج ۱، ص ۶.
6- ایازی، شناخت نامه تفاسیر، ۱۳۷۸ ش، ص ۲۰۲.
7- ذهبی، التفسیر و المفسرون، ۱۳۹۶ ق، ج ۱، ص ۱۵۹.
8- معرفت، تفسیر و مفسران، ۱۳۸۰ ش، ج ۲، ص ۲۰۸-۲۰۹.
9- دائرة المعارف تشیع، ۱۳۹۰ ش، ج ۴، ص ۵۴۲؛ معرفت، تفسیر و مفسران، ۱۳۸۰ ش، ج ۲، ص ۲۰۷.
10- کتابخانه دیجیتال نور.
11- سید محمدعلی ایازی، فیض کاشانی و مبانی و روش های تفسیری او، ۱۳۸۶ ش.
فهرست منابع
1- فیض کاشانی، محسن، التفسیر الصافی، قم، مؤسسة الهادی، ۱۴۱۶ ق.
2- معرفت، محمد هادی، تفسیر و مفسران، قم، مؤسسه فرهنگی التمهید، ۱۳۸۰ ش.
3- ذهبی، محمدحسین، التفسیر و المفسرون، دارالکتب الحدیثة، ۱۳۹۶ ق.
4- ایازی، سید محمدعلی، شناخت نامه تفاسیر، کتاب مبین، ۱۳۷۸ ش.
5- ایازی، سید محمدعلی، فیض کاشانی و مبانی و روش های تفسیری او، رهنمون، ۱۳۸۶ش، شماره ۲۳ و ۲۴.
6- حمید رضا، فهیمی تبار، تفسیر صافی و زمینه های اجتهاد در آن، پژوهش نامه کاشان، پاییز و زمستان ۱۳۸۷ – شماره ۴ و ۵.
7- خرمشاهی و دیگران، دائرة المعارف تشیع، تهران، حکمت، ۱۳۹۰ ش.
