«المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء»، عنوان کتابی از مرحوم ملامحسن فیض کاشانی، فقیه برجسته شیعه در قرن یازدهم هجری است. وی که در علوم مختلف اسلامی، صاحب نظر بود تصمیم گرفت کتاب «احیاء العلوم» جناب غزالی را مورد بازبینی قرار دهد و کاستی ها و نقص های آن را برطرف نماید. از همین رو مرحوم فیض کاشانی به نگارش کتاب المحجة البیضاء اهتمام ورزید و آن را بر مبنای کتاب امام محمد غزالی نگاشت. در ادامه این مقاله، توضیحات مختصری پیرامون کتاب المحجة البیضاء ارائه می دهیم.
معرفی اجمالی کتاب المحجة البیضاء
یکی از مهم ترین آثار و تالیفات مرحوم مولی محسن فیض كاشانى (ره)، کتاب المحجة البيضاء فی تهذیب الإحیاء است که در باب اخلاق و سلوک می باشد. چنانکه شیخ یوسف بحرانی در لؤلؤة البحرین آورده است وی به سال ۱۰۴۶ ه. ق. از تألیف آن فراغت یافته است. تعبیر المحجة البيضاء (به معنای راه درخشان) به احتمال قوی، از نهج البلاغه امام علی (ع) گرفته شده است. مرحوم فیض کاشانی، شش قرن بعد از امام محمد غزالی بر آن شد تا کتاب احیاء علوم الدین او را بار دیگر احياء یا تهذیب کند و با آرای کلامی و روایات مأثور شیعی بیامیزد و از اعتقادات معارض بپیراید و آن را در جامه نو در خور جامه شیعی سازد و بر آن المحجة البيضاء في تهذيب الاحیاء نام بگذارد و آن را به شیعیان عرضه نماید.
این کتاب با تصحیح و تعلیقات علی اکبر غفاری، در ۸ جلد و در بیش از ۳۰۰۰ صفحه به قطع وزیری به سال ۱۳۳۹ شمسی در تهران چاپ شد.[1]
نگاهی به زندگینامه ملامحسن فیض کاشانی
محمد بن مرتضى بن شاه محمود ملقب به محسن، از بزرگترین علمای امامیه قرن یازدهم هجری، در قم متولد شد و سپس به کاشان رفته است.[2]
خاندان او، عموماً از علماء و دانشمندان خوش نام کاشان بودند به ویژه جدش شاه محمود، پدرش شاه مرتضی و برادرانش مولی محمد معروف به نورالدین و مولی عبد الغفور و فرزندان آنها محمد هادی بن نورالدین و محمد مومن عبد الغفور و فرزند خودِ فیض، مولی محمد ملقب به علم الهدی، همگی دارای مقام عالی دینی بودند که تالیفات و تصنیفات نفیسی داشته اند.[3]
مرحوم ملا محسن کاشانی، پس از پایان مقدمات علوم و دانش های زمان خویش، برای شاگردی استاد ماجد بحرانی به شیراز رفت. و سپس به حلقه شاگردان ملاصدرای شیرازی پیوست و سرانجام با دختر وی ازدواج نمود. وی از علمای بزرگ عهد خویش محسوب می شده و در فقه، حدیث، تفسیر و فلسفه، صاحب نظر بوده و دارای تألیفات گرانبهایی می باشد. وی از پیشروان روش جمع بین اصول شریعت و طریقت و حکمت بود.[4]
مرحوم فیض کاشانی از گروهی از بزرگان و مشاهیر روایت کرده که به برخی از آنان اشاره می کنیم:
۱. شیخ بهایی: محمد بن حسین بن عبد الصمد عاملی ۲. مولی محمد طاهر بن محمد حسین شیرازی نجفی قمی ۳. مولى خلیل غازی قزوینی شارح كافی ۴. شیخ محمد بن شیخ حسن بن شهید ثانی ۵. مولی محمد صالح شارح كافی ۶. سید جلیل نبیل سید ماجد بن سید هاشم حسینی بحرانی ۷. حكیم متأله فاضل محمد بن ابراهیم شیرازی مشهور به مولی صدرا ۸. پدرش: شاه مرتضى بن شاه محمود.[5]
فیض کاشانی در طول زندگی خود، شاگردان متعددی نیز داشته است که گروهی از آنان، خود از علما و دانشمندان بزرگ محسوب می شوند و از آن دست می توان مولی ابوالحسن شریف فتونی عاملی اصفهانی، مولف تفسیر مرأت الانوار، علامه محمد باقر بن محمد تقی مجلسی، صاحب بحار الانوار، سید نعمت الله جزایری شوشتری مولف انوار النعمانیه، قاضی سعید قمی و فرزند برومندش معروف به علم الهدی، را نامبرد که از او اجازه روایت داشته اند.[6]
ملا محسن فیض کاشانی، خود سه فهرست برای معرفی تألیفاتش نگاشته است؛ به طوری که از آن فهرست ها به دست می آید، وی بیش از هشتاد تألیف از خود به جای گذاشته که اغلب آن ها، مکررا به چاپ رسیده است. برخی از تألیفات مرحوم فیض کاشانی عبارت است از: الصافی فی تفسیر القرآن، الوافی، الشافی، المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، شرح الصحیفة السجادیة و ده ها کتاب دیگر.[7]
وفات مرحوم فیض کاشانی به سال ۱۰۹۱ هجری قمری در سن هشتاد و چهار سالگی اتفاق افتاد و مدفن او در کاشان در مقبره ای به نام کرامت یا کرامات واقع است.[8]
جایگاه کتاب المحجة البیضاء
كتاب المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، بهترین و کامل ترین تلخیص و تهذیب كتاب إحیاء علوم الدین، اثر محمد غزالی است که بر اساس اعتقادات شیعه باز خوانی و باز نویسی شده است. اهمیت این کتاب با شناخت و آگاهی از مضمون آن و همچنین نقش كتاب احیاء العلوم غزالی در جوامع اسلامی دانسته می شود.[9]
كتاب احیاء العلوم غزالی، از جمله کتاب های بی نظیری است که در کلیت معارف اسلامی تالیف شده و در این راستا، توجه همگان را به خود جلب کرده است. ویژگی خاص این کتاب، ساده و روان بودن آن است که باعث برتری این نوشته نسبت به كتب هم سطحش همچون فتوحات ابن عربی شده است. این امر موجب شده که این کتاب، مورد توجه عموم مردم قرار گیرد. همین نکته ملا محسن را بر آن داشت تا کتابی که از چنین گستردگی مخاطب بر خوردار است را بازنگری کرده و اشکالات آن را بر طرف نماید.
وی با توجه به قدرت علمی و تسلطش بر علم اخلاق، فقه و حدیث، به خوبی از عهده این کار برآمده است. مرحوم فیض کاشانی در می یابد که احیاء العلوم از جهات متعددی، محتاج پیرایش است که در اینجا به برخی از مهمترین این موارد اشاره می کنیم:
1- اشتمال بر قصص و روایات عجیب و خرافی که اهل تصوف در نقل و ذکر آن ها، بی پروا هستند.
2ـ مبتنی بودن بر فقه و مذاق اهل سنت.
3ـ بی مبالاتی در نقل اخبار و احادیث مجهول و یا ضعیف.[10]
این ها، از مهمترین مشکلات علمی کتاب احیاء العلوم غزالی به شمار می آیند، همین مشکلات باعث شده است که امامیه از این کتاب پرهیز نمایند و محدث کاشانی با این تهذیب و تلخیص، سعی کرده این کتاب را مورد استفاده اهل تشیع نیز قرار دهد.
محتوای کتاب المحجة البیضاء
كتاب المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، چهار بخش دارد و هر بخش شامل ده کتاب است:
بخش اول ـ عبادات: در این بخش، مباحث عبادی، اسرار آن و مطالبی درباره عبادت ها که در فقه نیامده است، مطرح می شود.
بخش دوم ـ عادات: مباحث مربوط به روابط میان مردم و معاملات که هر انسان مؤمنی از دانستن آنها بی نیاز نیست، آمده است؛ مسائلی مانند: آداب خوردن و آشامیدن، آداب ازدواج، آداب همنشینی و معاشرت. در این قسمت، به جای بحث «آداب السماء و الوجد» که در کتاب احیاء العلوم غزالی آمده و درباره آداب متصوفه است، بحث «آداب الشیعه و اخلاق الامامه» جایگزین شده است.
بخش سوم ـ مهلکات: در این قسمت از كتاب المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، آنچه در قرآن نکوهش شده و باید هر انسانی نفس خود را از آن پاک سازد، مانند حسد و کینه سخن به میان آمده و راه های درمان آن، همراه با شواهدی از قرآن و روایت بیان شده است.
بخش چهارم ـ منجیات: در این بخش، صفات نیکو و پسندیده که مقربان و صدیقان بدان آراسته و بدین وسیله به خداوند تقرب می جویند، معرفی شده است و در هر صفت، حدود و سبب به وجود آمدن آن و راه های رسیدن به آن صفت، بیان شده است.
باید به این نکته اشاره کرد که اساس کتاب احیاء العلوم پابرجاست و در واقع سه چهارم آن، دست نخورده باقی مانده است و فقط یک بخش تحت عنوان «آداب الشیعة و أخلاق الإمامة» به جای «آداب السماع و الوجد» به آن افزوده شده است؛ آن هم به این دلیل که سماع و وجد، در مذهب اهل بیت (ع) وجود ندارد.[11]
تفاوت های احیاء العلوم غزالی و المحجة البیضاء
مرحوم فیض کاشانی (ره) در مقدمه کتاب خود می گوید: «… از این رو لازم دیدم آن کتاب را از آنچه مایه عیب و زشتی آن است، پاک کنم و تمام مطالب آن را بر اصولی محكم استوار سازم که شک و تردید در آن راه نداشته باشد، و در برخی از باب های آن، روایات مناسب هر باب را که از اهل بیت (ع) و پیروان آنان نقل شده و از اسرار و حکمی است که به آن ها اختصاص دارد بر آن بیافزایم، و بعضی از مباحث آن را با منظم کردن مطالب و حذف زواید خلاصه کنم، تا رغبت خوانندگان به مطالعه آن افزون شود.
همچنین لازم دیدم برخی از باب های طولانی آن را، به فصل های کوتاه تر تقسیم کنم تا موجب خستگی مطالعه کنندگان نگردد، بی آن که در ترتیب ابواب و فصول آن تغییری ایجاد کنم و چیزی از آنها را مقدم یا مؤخر بدارم، و نیز تا حد ممکن، در بیان الفاظ و عبارات أن تصرّف نکرده ام؛ زیرا عبارات آن، در نهایت خوبی و استحکام و متانت و انسجام است و استفاده از چنین کتابی برای خواصّ و عوام ضروری است؛ به ویژه در این روزگار که نادانی، عمومیت پیدا کرده و گمراهی گسترش یافته است».[12]
همانطور که بیان شد از جمله تفاوت هایی که کتاب احیاء علوم دین غزالی با تهذیبش دارد، حذف کتاب آداب سماع آن است. مرحوم فیض کاشانی می گوید: «من به جای کتاب آداب سماع و وجد پس از کتاب آداب معیشت و اخلاق نبوت، کتاب آداب شیعه و اخلاق امامت را قرار داده ام؛ زیرا سماع و وجد از مذهب اهل بیت (ع) نیست.»[13]
همچنین مرحوم فیض کاشانی، کتاب غزالی را از خرافاتی که در آن به چشم می خورد، پاک نموده است و تمام مطالب را به گونه ای بیان کرده که هیچ شکی در آن راه پیدا نکند، و در برخی از باب های آن، روایات مناسب هر باب را که از اهل بیت عصمت و طهارت (ع) و پیروان آنان نقل شده و از اسرار و حکمی که به آن ها اختصاص دارد به آن افزوده است. در برخی مباحث نیز به خلاصه کردن زواید دست زده است و همچنین بعضی از باب های طولانی را به فصل های کوتاه تر تقسیم نموده است.
به دلیل استحکام الفاظ کتاب ارزشمند احیاء العلوم غزالی، مرحوم فیض کاشانی در تهذیب خود، سعی نموده تا آنجا که ممکن است از تغییرات غیر ضروری بپرهیزد.
سبک فیض کاشانی در تألیف المحجة البیضاء
سبک مرحوم فیض کاشانی (ره) در باز نویسی کتاب احياء العلوم غزالی، چنین است که گاهی نکته مهمی را که با آن موافق نبوده، ابتدا از غزالی آورده و آنگاه خود با ذکر اقوال، بسط داده و از طریق شیعه، مؤيداتی بر آن آورده است. در موارد زیادی هم، عباراتی را که نمی پسندیده و درست نمی دانسته از میان دیگر عبارات بیرون برده و بدین کار اشارتی نکرده است.
همچنین فیض کاشانی به حذف برخی از روایات وارده از طریق اهل سنت و حکایات و اقوال مأثوره از صالحان سلف و یا افزودن و کاستن فصلی به ندرت، از آن طرف افزودن رروایاتی از منابع امامیّه، امری است که در جمیع کتاب های چهل گانه به آن اهتمام تمام داشته است. در همه کتاب ها به ویژه در ربع عبادات و عادات، احکام فقهی را موافق شیعه و فتاوی خود نگاشته و اغلب نصوص وارده از ائمه شیعه (ع) را به صراحت ذکر کرده است. اما در سراسر ربع عبادات، تقریباً هیچ بیش و کم، همه آنچه را که غزالی آورده با تصویب آورده است.[14]
در بیشتر کتاب های چهل گانه با اندکی تفاوت و به نحو کامل در کتاب المحجة البيضاء آمده است. به طور کلی هر جا رایحه اشعریّت به مشام می رسید، یا فضیلتی از برای خلفاء نقل شده یا در تحسین تصوف یا بر مذاق متصوفان سخنی رفته، یا حکایتی ناموثق یا خرد ناپسندی از آنان آمده، یا حکمی فقهی بر وفق مذهب اهل سنّت ایراد شده، یا اعتقادی معارض با اعتقادات امامیّه در باب مبدأ و معاد ذکر شده، فیض کاشانی به مقابله برخاسته است. این مقابله، گاه آشکار و گاه نهان و بی سروصدا صورت گرفته است. اما همان طور که ذکر شد، بیش از سه چهارم کتاب المحجة البيضاء همان است که در احیاء العلوم غزالی آمده است و همین نشان می دهد که مرحوم فیض و غزالی، در عین اختلافات بزرگ کلامی و فقهی، وقتی به گوهر شریعت، که عبودیّت و اخلاص و احسان و شفقّت بر خلق و مجاهدت با نفس و قناعت و تقواست، می رسند، هم داستان و هم زبان می شوند و پوسته شریعت به کنار می رود و مغز حقیقت که عیان می شود، دوستانه همنشینی می کنند و محترمانه محرم یکدیگر می گردند.[15]
جمع بندی
کتاب «المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء» توسط عالم برجسته شیعه در قرن یازدهم، مرحوم ملامحسن فیض کاشانی (ره)، به منظور تهذیب کتاب «احیاء العلوم» غزالی نوشته شد. مرحوم فیض کاشانی، صاحب تألیفات مهمی از جمله تفسیر صافی و کتاب حدیثی الوافی است. کتاب المحجة البیضاء در چهار بخش عبادات، عادات، مهلکات و منجیات نگاشته شده است. مرحوم فیض کاشانی در این کتاب، آنچه را که موافق مکتب اهل بیت (ع) نمی دانسته، کنار گذاشته و به جای آن، محتوای مطابق با مبانی شیعه همراه با روایاتی از اهل بیت (ع) را جایگزین کرده است.
پی نوشت ها
[1] نقیبی، فیض نامه، ص ۴۱۷.
[2] فیض کاشانی، المحجة البیضاء، مقدمه غفاری، ص ۲۲.
[3] فیض کاشانی، المحجة البیضاء، مقدمه غفاری، ص ۲۲.
[4] فیض کاشانی، المحجة البیضاء، ج۱، مقدمه غفاری، ص ۳۲.
[5] فیض کاشانی، المحجة البیضاء، ج ۱، مقدمه غفاری، ص ۲۴ و ۲۵.
[6] فیض کاشانی، المحجة البیضاء، ج ۱، مقدمه غفاری، ص ۲۵.
[7] فیض کاشانی، المحجة البیضاء، ج ۱، مقدمه غفاری، ص ۲۵ـ۳۱.
[8] فیض کاشانی، المحجة البیضاء، ج ۱، مقدمه غفاری، ص ۲۲.
[9] آقا بزرگ تهرانی، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج ۲۰، ص ۱۴۵.
[10] فیض کاشانی، المحجة البیضاء، مقدمه غفاری، ص ۷.
[11] فیض کاشانی، المحجة البیضاء، ج ۱، ص ۴.
[12] فیض کاشانی، المحجة البیضاء، ج ۱، ص ۲.
[13] فیض کاشانی، المحجة البيضاء، ج ۱، ص ۴.
[14] نقیبی، فیض نامه، ص ۴۲۳.
[15] نقیبی، فیض نامه، ص ۴۲۴ـ۴۲۲.
فهرست منابع
تهرانی، آقابزرگ، الذریعة الی تصانیف الشیعة، قم، اسماعیلیان، ۱۴۰۸ ق.
فیض کاشانی، ملامحسن، المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، تصحیح و تعلیق علی اکبر غفاری، قم، مؤسسه انتشارات اسلامی جامعه مدرسین، ۱۴۱۷ق.
نقیبی، ابوالقاسم و محسن ناجی آبادی، فیض نامه، تهران، مدرسه عالی شهید مطهری، ۱۳۸۷ ش.
منابع اقتباس مقاله
ابراهیمی نیا، راضیه، مقایسه آراء و عقاید غزالی در احیاء علوم الدین با فیض کاشانی در المحجة البیضاء در باب مهلکات، پایان نامه دوره کارشناسی ارشد رشته الهیات ـ ادیان و عرفان، دانشگاه سمنان، ۱۳۹۰ ش، ص ۳۳و ۳۴.
اصغری، لیلا، اسرار الاحکام با تکیه بر کتاب المحجة البیضاء مرحوم فیض کاشانی، پایان نامه دوره کارشناسی رشته علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علامه طباطبایی، ۱۳۹۱، ص ۲۴ـ۲۶ و ۲۸ـ۳۰.
