ابعاد و جایگاه عدالت در اندیشه امام علی (ع)

جایگاه عدالت در اندیشه امام علی (ع) بسیار بااهمیت و ارزشمند است. دقت و مرور سخنان امیرالمومنین (ع) در نهج البلاغه ما را به اهمیت جایگاه عدالت در نگاه امام (ع) و ابعاد مختلف آن آشنا می کند. در ادامه به صورت مختصر به جایگاه عدالت در کلام امیر مومنان علی (ع) و ابعاد مختلف آن می پردازیم.

عدالت، مفهوم کلیدی در اندیشه امام علی (ع)

با مرور بر مفهوم و جایگاه عدالت در اندیشه حضرت علی (ع) معلوم می گردد که این مفهوم، کلیدی ترین و با ارزش ترین مفهوم در فلسفه سیاسی – اجتماعی و حتی فلسفه تاریخ مورد نظر ایشان است. جایگاه عدالت در کل در نزد ایشان اهمیتی بیشتر از جود دارد. علاوه بر آن که حضرت علی (ع) عدل را قرار دادن هر چیز در موضع خود تعریف می کنند، آن را ارجح از جود و سخاوت می دانند، بر پایه این مدعا که بخشش، کارها و امور را از موضع خود جدا می کند.

به علاوه عدالت تدبیر کننده ای است که به سود همگان است و بخشش به سود خاصگان (وَ اَلْعَدْلُ سَائِسٌ عَامٌّ وَ اَلْجُودُ عَارِضٌ خَاصُّ)[1]  پس عدل، شریف تر و با فضیلت تر[2] است. ایشان، عدالت را هم در برابر ظلم و جور (عدالت کیفری) و هم در برابر بی عدالتی اجتماعی به کار می گیرند. از بسیاری از عبارات نیز این گونه استنباط می شود که مراد از عدالت نزد ایشان هر دو بُعد کیفری و توزیعی است.

جایگاه عدالت کیفری در اندیشه امام علی (ع)

یکی از مهمترین عرصه هایی که اهمیت جایگاه عدالت را نزد امیرالمومنین (ع) روشن می سازد، توجه آن حضرت به اهمیت عدالت کیفری است. در این باره می توان به تأکید حضرت علی (ع) بر عدالت ذاتی خداوند، اجرای عدالت و داوری عادلانه از سوی خداوند[3]، از ارکان چهارگانه ایمان دانستن آن[4] (عدالت، صبر، یقین و جهاد)، اهمیت آن در نابودی بیدادگران (وَ بِالسِّيرَةِ اَلْعَادِلَةِ يُقْهَرُ اَلْمُنَاوِئُ؛[5] سيره دادگرانه بدخواهان را در هم می شکند) نقش و فضیلت امام عادل (فَاعْلَمْ أَنَّ أَفْضَلَ عِبَادِ اللَّهِ عِنْدَ اللَّهِ إِمَامٌ عَادِلٌ هُدِیَ وَ هَدیٰ؛[6] بدان که با فضیلت ترین بندگان خدا در نزد خداوند، رهبری دادگر است که هدایت یابد و هدایت کند) کار به عدالت کن و از ستم و بیداد بپرهیز که ستم رعیت را به آوارگی وادارد و بیدادگری شمشیر را در میان آرد.[7] و توصیه به عدالت، حتی به کسانی که عدالت را سخت می دانند (فَإِنَّ فِي اَلْعَدْلِ سَعَةً وَ مَنْ ضَاقَ عَلَيْهِ اَلْعَدْلُ فَالْجَوْرُ عَلَيْهِ أَضْيَقُ؛[8] به درستی در عدالت، گشایش است و آن که عدالت را برنتابد، ستم را سخت تر خواهد یافت) و عباراتی از این قبیل اشاره کرد.

عباراتی از قبیل «يَوْمُ اَلْعَدْلِ عَلَى اَلظَّالِمِ أَشَدُّ مِنْ يَوْمِ اَلْجَوْرِ عَلَى اَلْمَظْلُومِ؛[9] روز دادگری، ستمگران را بسی سخت تر از روز ستم بر ستمدیدگان است» ضمن اشاره به اهمیت، ارزش و جایگاه عدالت، اشاره ای است ضمنی بر تحقق نهایی داوری عادلانه در جهان.

جایگاه عدالت توزیعی در اندیشه امام علی (ع)

بُعد دیگر عدالت، عدالت توزیعی و اجتماعی است. تاکید امیرالمومنین (ع) بر این جنبه از عدالت نیز نشانگر اهمیت جایگاه عدالت در منظومه فکری ایشان است. در این باره عبارات مختلف نهج البلاغه نشان می دهد که نگاه حضرت علی (ع) نه نگاه طبیعت گرایانه و محافظه کارانه و انطباق با وضع موجود است و نه نگاه مساوات طلبانه نسبت به عدالت، به رغم پذیرش خلقت برابر انسانهاست. (وَ مَا اَلْجَلِيلُ وَ اَللَّطِيفُ وَ اَلثَّقِيلُ وَ اَلْخَفِيفُ وَ اَلْقَوِيُّ وَ اَلضَّعِيفُ فِي خَلْقِهِ إِلاَّ سَوَاءٌ؛[10] و میان کلان و نازک اندام، و گران و سبک، و نیرومند و ناتوان، در آفرینش جز همانندی نیست.) (فَإِنَّهُمْ صِنْفَانِ إِمَّا أَخٌ لَكَ فِي اَلدِّينِ وَ إِمَّا نَظِيرٌ لَكَ فِي اَلْخَلْقِ؛[11] پس آنها دو دسته اند: دسته ای برادر دینی تو هستند، و دسته دیگر در آفرینش با تو همانند).

از فرازهای گوناگون نامه ایشان به مالک اشتر که به نامه مالک اشتر معروف است، چنین استنباط می شود که حضرت علی (ع) بابی مستقل برای رسیدگی به طبقات فرو دست جامعه باز می کنند و اگر نگاه انطباق گرایانه داشتند، هیچ نیازی به رسیدگی ویژه به این طبقه و مأموریت خاص دادن به مالک در این زمینه نبود. عباراتی از قبیل «اَللَّهَ اَللَّهَ فِي اَلطَّبَقَةِ اَلسُّفْلَى؛[12] خدا را خدا را در رسیدگی به طبقه پایین دست از مردم» و یا اشاره به این نکته که حقوق طبقه پایین دست مردم جزو حقوق خداست: «برای خدا حقی از خود را که به آنان اختصاص داده و نگهبانی آن را بر عهده ات نهاده پاس دار»[13]، تماماً گواهی است بر این که نگرش حضرت علی (ع) نگرشی تأسیسی و اجتماعی به عدالت بوده است.

این نگرش نیز بر پایه قبول این پیش فرض بنا شده است که جامعه، موجودیتی مستقل از جمع جبری افراد آن دارد. همان گونه که مشاهده می شود حضرت علی (ع) در این نامه، به مالک اشتر مأموریت خاصی می دهد که به طبقه پایین جامعه رسیدگی کند، چون این طبقه بنا به دلایل اجتماعی محروم شده اند و ریشه این نابرابری ها را به خلقت نابرابر آنها و حتی عدم قابلیت ها و شایستگی های اجتماعی آنها نسبت نمی دهد.

بر همین اساس، در اندیشه حضرت علی (ع)، علاوه بر آن که هدف و فلسفه اصلی حکومت، استقرار عدالت اجتماعی است، گرسنگی مستمندان، معلول کامیابی نامشروع توانگران است: «إِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ فَرَضَ فِي أَمْوَالِ اَلْأَغْنِيَاءِ أَقْوَاتَ اَلْفُقَرَاءِ فَمَا جَاعَ فَقِيرٌ إِلاَّ بِمَا مُتِّعَ بِهِ غَنِيٌّ وَ اَللَّهُ تَعَالَى سَائِلُهُمْ عَنْ ذَلِكَ؛[14] گرسنگی هر مستمندی جز از کامیابی نامشروع توانگران نشأت نگرفته است و خدای متعال بازخواستشان خواهد کرد.)

ارتباط و پیوند عدالت کیفری و توزیعی

جایگاه عدالت در اندیشه امام علی (ع) به گونه ای است که بر اساس آن، بین دو بعد کیفری و توزیعی عدالت پیوند برقرار می شود. گرچه بر اساس عدالت توزیعی باید به حق فقرا و مستمندان جامعه توجه کرد اما از سوی دیگر حضرت از نگاه مساوات طلبانه نیز فاصله می گیرند و به اعطاء حق (به معنای مطلق کلمه) افراد متناسب با رنج و تلاش افراد عنایتی ویژه دارند: «ثُمَّ اِعْرِفْ لِكُلِّ اِمْرِئٍ مِنْهُمْ مَا أَبْلَى وَ لاَ تَضُمَّنَّ بَلاَءَ اِمْرِئٍ إِلَى غَيْرِهِ؛[15] رنج و تلاش هر کسی را، عادلانه ارج بنه و به دیگری نسبت مده».

در مجموع، عبارت زیبا و رسای «وَ لْيَكُنْ أَحَبَّ اَلْأُمُورِ إِلَيْكَ أَوْسَطُهَا فِي اَلْحَقِّ وَ أَعَمُّهَا فِي اَلْعَدْلِ وَ أَجْمَعُهَا لِرِضَى اَلرَّعِيَّةِ؛[16] باید از کارها آن را بیشتر دوست بداری که نه از حق بگذرد و نه فرو ماند و عدالت را فراگیرتر بود و رعیت را دلپذیرتر» و یا این عبارت که «و بی گمان آنچه بیش از همه شادی و خشنودی فرمانروایان را سبب می شود، برپایی داد در کشور و گسترش دوستی بین مردم است»[17] گواهی است روشن، بر اهمیت عدالت در فلسفه سیاسی – اجتماعی و تاریخی حضرت علی (ع) در دو بعد کیفری و توزیعی.

به طور قطع، اندیشه های حضرت علی (ع) باید پایه و اساس سیاستگذاری ها و برنامه ریزی های راهبردی در کشور قرار گیرد. تحقق عدالت کیفری در جامعه بر اساس دیدگاه حضرت علی (ع)، مستلزم دریافتی صحیح از حقوق و تکالیف مردم در فلسفه سیاسی اسلامی و ایجاد مکانیزم های روشن و نهادینه شده به منظور عدم تعدی به این حقوق شناخته شده است.

ابهام زدایی از قوانین موجود و رفع شکاف های موجود بین حقوق شناخته شده با حقوق جامع الاطراف اسلامی با توجه به مصلحت جامعه و رعایت زمان و مکان در موضوع و یا به عبارت حضرت امام خمینی (ره) توجه به شرایط اقتصادی، سیاسی و اجتماعی، از مکانیزم های تحقق عدالت در بُعد کیفری است. در بُعد عدالت توزیعی نیز باید نگاهی به الگوی توزیع و امتیازات، فرصت ها و بهره مندی های مختلف افراد، گروه ها و اقشار مختلف نسبت به منابع کمیاب طبیعی و اجتماعی داشته باشیم، تفسیری دقیق از تاریخ پیدایش این الگو و شرایط ساختاری پیدایی آن داشته باشیم.

بر پایه فرمایشات حضرت علی (ع) باید همواره به هوش باشیم که امر اجتماعی مرتبط با عدالت اجتماعی، حقی ویژه برای جامعه به وجود می آورد که قابل تقلیل به حقوق فردی نیست. به علاوه تأکیدات حضرت علی (ع) گوشزدی است مضاعف نسبت به بهره مندان نامشروعی که از هر فرصتی اعم از دولتی و غیر دولتی، برای بهره برداری نامشروع استفاده و یا بهتر است گفته شود، سوء استفاده می کنند.

خلقت برابر انسان ها به معنای عدم پذیرش طبیعی نابرابری های اجتماعی است و باید ریشه آن را در روابط و فرایندهای اجتماعی جستجو کرد. باید تلاش نمود تا فرصت ها را برای رقابت و بروز شایستگی های انسانی، برابر ساخت و شرایط مسابقه در میدان اجتماعی را برای همگان، یکسان نمود یا حداقل به سوی آن حرکت با برنامه و هشیارانه تری داشت.

جمع بندی

بدون شک جایگاه عدالت در اندیشه امام علی (ع) اهمیت ویژه ای دارد. حضرت هم به بُعد کیفری عدالت و هم به بُِعد توزیعی آن توجه دارند. بعد کیفری بر تلاش حاکمان و رهبران جامعه بر تحقق اصل عدالت و بعد توزیعی بر توزیع مناسب امکانات جامعه در میان افراد و توجه به حق مستمندان و طبقات فرودست تاکید می کند. از سوی دیگر این دو بُعد، با یکدیگر ارتباط تنگاتنگ و وسیعی دارند و بررسی آن ها در کنار یکدیگر، ما را در شناخت بهتر از جایگاه عدالت در اندیشه امام علی (ع) یاری می دهد.

پی نوشت ها

[1] شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه ۲۱۴.

[2] شریف رضی، نهج البلاغه، قصار الحکم، ۳۱.

[3] شریف رضی، نهج البلاغه، قصار الحکم، ۲۲۴.

[4] ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج ۹، باب ۱۶۵، ص ۲۶۱.

[5] شریف رضی، نهج البلاغه، قصار الحکم، ۴۳۷.

[6] شریف رضی، نهج البلاغه، قصار الحکم، ۴۳۷.

[7] شریف رضی، نهج البلاغه، قصار الحکم، ۴۷۶.

[8] شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۵.

[9] شریف رضی، نهج البلاغه، قصار الحکم، ۳۴۱.

[10] شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۸۵.

[11] شریف رضی، نهج البلاغه، نامه ۵۳.

[12] شریف رضی، نهج البلاغه، نامه ۵۳.

[13] شریف رضی، نهج البلاغه، نامه ۵۳.

[14] ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج ۱۵، باب ۳۳۴، ص ۲۴۰.

[15] شریف رضی، نهج البلاغه، نامه ۵۳.

[16] شریف رضی، نهج البلاغه، نامه ۵۳.

[17] شریف رضی، نهج البلاغه، نامه ۵۳.

فهرست منابع

1. شریف رضی، نهج البلاغه، صبحی صالح.
2. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه.

منبع اقتباس: افروغ، عماد، نگاهی تطبیقی به عدالت اجتماعی در اندیشه حضرت علی (ع)، مندرج در «امام علی(ع)، فرهنگ عمومی و همبستگی اجتماعی»، به کوشش فردرو، محسن، تهران، موسسه فرهنگی انتشاراتی زهد، ۱۳۸۰، ص ۱۹-۲۳.