نکات مهمی که باید در تربیت جنسی کودک خود بدانید

موضوع تربیت جنسی کودک، از دغدغه های اصلی و مهم والدین و مربیان است. در موارد بسیاری مشاهده شده که رفتار غلط مربیان و والدین در این زمینه، تبعات جبران ناپذیری را بر روح و ذهن کودکان باقی گذاشته است به گونه ای که آثار آن در سنین بزرگسالی هم وجود داشته است. تربیت جنسی عبارتست از تمامی اطلاعاتی که از دوران اولیه زندگی افراد، رشد متعادل و مناسب غریزه در جهت جنسی به آنها داده می شود.

متاسفانه برخی از والدین و مربیان، نسبت به تربیت جنسی کودک، دچار نوعی کج بینی هستند و این موضوع همچون تابویی می دانند که نباید به آن نزدیک شد. همین نگرش منفی و نادرست به تربیت جنسی کودک، موجب بروز مشکلات فراوانی می شود که در برهه ای از زمان، می توان به سادگی آن را حل کرد.

آنچه مهم است اینکه والدین و مربیان نسبت به تربیت جنسی کودکان توجه ویژه ای داشته باشند و راهکارهای مناسب را در این مسیر به کار گیرند. لازمه این امر، داشتن اطلاعات علمی و تجربی در زمینه تربیت جنسی کودکان است. بهره گیری از اصول تربیت اسلامی و توجه به راهکارها و اصولی که در زمینه تربیت جنسی کودکان از سوی کارشناسان ارائه می شود، در اغلب موارد، راهگشاست؛ به این شرط که نگرش والدین و مربیان، نگرشی آگاهانه باشد.

کنجکاوی طبیعی کودکان به مسائل جنسی

اغلب کودکان به طور طبیعی، در سنین ۳ تا ۵ سالگی، کنجکاوی های بسیاری را در ارتباط با فیزیک و آناتومی بدن خویش دارند. همین امر موجب می شود تا به بازی هایی مثل دکتر بازی، علاقه نشان دهند یا در ارتباط با تفاوت هایشان با جنس مخالف، از خود کنجکاوی نشان دهند و پرسش هایی را مطرح کنند.

آنچه در تربیت جنسی کودکان مهم است این که والدین و مربیان بدانند که این رفتارها در کودکان، به هیچ عنوان جنبه جنسی ندارد و خطری در این زمینه برای بچه ها وجود ندارد. در واقع کودکانی که در شرایط طبیعی و با حفظ صیانت محیط تربیتی، در فضایی مناسب و شایسته بزرگ می شوند، در سنین کودکی با مشکلات جنسی روبرو نمی شوند و سوالات مکرر بچه ها در این زمینه را نباید به وجود تمایلات جنسی در آنها نسبت داد.

بنابراین وقتی والدین و مربیان باور کردند که سخن در تمایل جنسی در کودکان در میان نیست، دید درستی نسبت به فرایند تربیت جنسی کودکان بدست آورده و رفتارهای بچه ها در زمینه کشف خودشان و جنس مخالفشان، غیرعادی و بی ادبانه به نظر نمی رسد. اما مهم است که این رفتارهای کودکان تحت نظر بزرگترها باشد. یعنی والدین و مربیان، باید دقت داشته باشند که کنجکاوی بچه ها در این زمینه به حد و مرز خاصی ختم شود و ادامه پیدا نکند. می توان همواره بچه ها را تحت نظارت مستقیم و غیر مستقیم داشت و یا حواس آنها را پرت کرد.

واکنش صحیح والدین به کنجکاوی کودک

مسئله مهم دیگری که در زمینه تربیت جنسی کودک وجود دارد، به نحوه عکس العمل مربیان و خصوصا والدین در زمینه های جنسی مربوط می شود. مثلا ممکن است کودکی با همان تصورات دنیای کودکانه خود از سخنان هم بازی خود در زمینه های جنسی صحبتی را با مادرش داشته باشد.

در چنین مواردی برخی از مادران برخورد سلبی و چکشی با کودکان دارند و با جدیت هر چه تمام تر، آنها را دعوا می کنند و حرفهایشان را به دور از ادب و نزاکت می خوانند و از آنها می خواهند که هرگز در این باره صحبتی نکنند و اگر کردند، تنبیه خواهند شد. این نوع واکنش، تاثیرات بسیار مخربی بر روند تربیت جنسی کودک خواهد گذاشت.

از طرف دیگر یک مادر می تواند با حالتی کاملا عادی، به سخنان کودکش گوش کند و با لحنی دوستانه و آرام، او را راهنمایی کند و وجود تفاوت میان دو جنس را کتمان نکند و آن را امری طبیعی و خدادادی معرفی کند اما در نهایت از کودکش بخواهد که در این زمینه کمتر کنجکاوی کند. این نوع واکنش، سازنده و کارآمد است و تاثیر بسیار مطلوبی بر روند تربیت جنسی کودک خواهد گذاشت.

مطمئنا چنین کودکی بیش از سایرین این فرصت را دارد که اگر در هر مقطعی از زمان با مشکل یا مسئله ای روبرو شد، بتواند به راحتی موضوع را مادرش مطرح کند و از او راهنمایی بخواهد. مطمئنا می توان با تجدید نظر در برخی از رفتارهای ساده و دم دستی، تاثیرات عمیق و مثبتی را در کودکان بر جای گذاشت و گامی مطمئن و اصولی در حوزه تربیت جنسی کودک برداشت.

بنابراین در زمینه تربیت جنسی کودکان، پدر و مادر هنگام آموزش دادن مسائل جنسی به فرزندانشان، خوب است به عکس العمل ها و رفتارهای خود حین صحبت کردن و ارتباط برقرار کردن با کودکان توجه داشته باشند. اگر اخم کنید، عصبانی شوید یا حالت دفاعی به خود بگیرید، کودک یا نوجوان شما تصور می کند که نمی تواند رابطه ای دوستانه با شما برقرار کند و پرسش های خود را به راحتی از شما بپرسد، لذا از رو در رو شدن و برخورد با شما اجتناب می کند و ترجیح می دهد این گونه مسائلش را یا سرکوب کند، یا نادیده بگیرد یا با دیگران در میان بگذارد.

تربیت جنسی کودک و اهمیت نقش والدین

مادر، پدر و اعضای تعیین کننده خانواده، نقشی موثر در پرورش رفتارهای جنسی سالم فرزندانشان به عهده دارند. آنان باید سعی کنند با شناخت مراحل رشد جنسی کودکان، واقعیت های ظریف و آداب تربیتی مرسوم فرهنگ و جامعه خود را به بچه هایشان منتقل کنند.

آموزش های زود هنگام و ناشیانه مسائل جنسی به کودکان، گاه آنان را چنان دچار دلهره و اضطراب می کند که اصول بهداشت روانی خانواده را خدشه دار می سازد. از طرف دیگر، اگر این آموزش های دیر هنگام، نا کافی و غیر واقعی باشند، نمی توانند مفید واقع گردند. اگر پدر و مادر بتوانند به پرسش ها و کنجکاوی های جنسی فرزندان خود پاسخ های مناسب و سنجیده بدهند، می توانند مانع از انحراف فکری، سرکوب جنسی و مخفی کار آنان شوند.

بچه ها هنگام تولد، دارای جنسیت دختر یا پسرند، جنسیتی که می تواند متاثر از نگرش ها، دیدگاه ها و برداشت های متفاوت افراد جامعه باشد. والدین و مراقبین نزدیک کودکان، می توانند با برقراری رابطه ای دوستانه، توام با اعتماد و احترام، درباره مسائل و موضوعات مختلف، از جمله امور جنسی، اطلاعات و آگاهی های لازم و صحیح به آنها بدهند. والدین می توانند از این طریق با افکار، احساسات و هیجانات جنسی فرزندانشان به صورت فعال و پویا آشنا باشند و مبانی ارزشی خود را به تدریج در آن مستحکم سازند.

توصیه هایی که والدین به فرزندانشان (چه دختر و چه پسر) می کنند، باید در برگیرنده اطلاعات و دانسته هایی درباره روابط انسانی، هویت جنسی، رعایت مسائل بهداشتی، مهارت های زندگی، ارزش ها و اخلاقیات انسانی، بیان احساسات و نیازها، تصمیم گیری های مسئولانه و حفظ و افزایش عزت نفس آنان باشد.

این مهارت ها باید در خانواده و بین اعضای موثر و مطمئن آن، پایه ریزی و استوار شوند تا در هنگام لزوم، کودک، نوجوان و جوان، بتواند به نحوی شایسته از آنها استفاده کند. هر چه مادر و پدر از نقش های جنسیتی خود، رضایت و خشنودی بیشتری داشته باشند، بهتر می توانند دیدگاه ها و هویت خود را به فرزندانشان نیز انتقال دهند و الگویی شایسته برای آنان باشند.

کودکان، نیازمند شرایط و موقعیت هایی اند که بتوانند مهارت های اساسی زندگی را بر اساس اصل احترام گذاشتن به اخلاقیات و دیدگاه های خانوادگی بیاموزند و تجربه کنند. پایه ریزی ارزش های سالم اخلاقی در خانواده، به بچه ها کمک می کند تا هنگام بلوغ و نوجوانی بهتر تصمیم بگیرند و مسئولیت زندگیشان را بپذیرند.

کودکان و موضوعات جنسی

در تربیت جنسی کودکان، زمانی که والدین قصد دارند درباره مسائل جنسی با فرزندانشان صحبت کنند، نگرانند که آیا بچه ها را گیج و سردرگم می کنند؟ آیا اطلاعات زیادی در اختیار آنها می گذارند؟ آیا توانسته اند سوالات آنان را پاسخ دهند؟

پژوهش های مختلف (GOSSART, MARY , 2002) نشان می دهند فراگیری موضوعات جنسی، همچون سایر درس هایی که کودکان و نوجوانان در محیط مدرسه و آموزشگاه‌ می آموزند، باید به تدریج و گام به گام باشد. گفتگو و پاسخگویی به پرسش های جنسی کودکان، باید متناسب با سن، شیوه آموزش و درک آنان باشد.

والدین می توانند هر بار که فرصتی پیش می آید تا درباره احساسات، هیجانات، ارزش ها و عقاید خودشان درباره رفتارهای جنسی شایسته و پسندیده صحبت کنند، بحث ساده ای پیش بکشند و با آگاه سازی های تدریجی فرزندانشان، رابطه ای صمیمانه با آنها برقرار سازند؛ رابطه ای که در سالهای بعد می تواند موجب ارتباط دائم آنها با یکدیگر شود.

برخی از والدین به دلیل عقاید و بینش های خود، علاقه ای به صحبت کردن درباره مسائل و آموزه های جنسی ندارند؛ زیرا تصور می کنند ارائه اطلاعات، موجب بیدار شدن غریزه جنسی فرزندانشان می شود. در حالی که باید بدانند هر چه اطلاعات و دانسته های کودکان و نوجوانان درباره بدن خود و مسائل مربوط به جنسیتشان بیشتر و صحیح تر باشد، رفتار‌های جنسی آگاهانه تری از خود بروز می دهند.

بچه ها به هر حال کنجکاوی خود را از طریق منابع مختلف، مثل دوستان، نشریات، رسانه ها و… ارضا می کنند. به همین سبب، والدین و اعضای موثر خانواده، بهتر است برای اطمینان حاصل کردن از آموزش سالم آنان، وظیفه آگاهی دهنده اصلی را، خود به عهده بگیرند.

مراحل رشد جنسی کودکان

الف) از هنگام تولد تا ۳ سالگی

● نسبت به اعضای مختلف بدن خود، کنجکاو می شود و در صدد کشف آنها بر می آید.
● از لمس کردن آلت تناسلی خود، لذت می برد (توجه داشته باشید که لذت کودک ۳-۲ ساله، با لذت جنسی تفاوت دارد).
● به راحتی و بدون هیچگونه خجالت و شرمساری، درباره اعضای بدن خود صحبت می کند.
● قادر به صحبت با دیگران و درک گفته های آنان است. می توان نام اعضای بدنش را به او یاد داد.

مادر و پدر می توانند در فرایند تربیت جنسی کودک خردسال خود (تا ۳ سالگی) و رشد ویژگی های جنسی سالم در او، به نکات آموزشی زیر دقت کنند:

۱-درباره اعضای مختلف بدن و کارکرد هر یک، توضیحات ساده و قابل فهمی به کودک بدهید. برای مثال، دهان و دندان ها برای خوردن و جویدن غذا می باشد، چشم ها برای دیدن و…

۲-کودک را در آغوش بگیرید و اجازه دهید علاقه و محبت شما را از این طریق درک کند. کودکان نیاز به برقراری تماس های جسمانی با والدین و اعضای خانواده خود دارند.

۳-به تدریج به فرزندتان، تفاوت و خصوصی بودن بعضی از اندام های بدنش را یاد بدهید. برای مثال، بینی، عضوی از صورت است و دست زدن به آن، اشکالی ندارد، ولی آلت تناسلی، اندامی خصوصی است و دیگران نباید به آن دست بزنند.

۴-چنانچه فرزندتان با کودک غیر همجنس خودش بازی می کند و متوجه تفاوت جنسی خودش با او می گردد، سعی کنید تفاوت دختر و پسر را خیلی ساده و متناسب با سن و درک او برایش توضیح دهید.

۵-به کودک یاد بدهید که اگر کودک دیگری قصد داشت آلت تناسلی او را ببیند، با مخالفت کردن و گفتن اینکه: “این قسمت از بدن من، کاملا خصوصی است”، مانع از انجام این کار شود.

۶-چنانچه فرزند خردسالتان درباره حاملگی سوالی پرسید؛ سعی کنید با ساده ترین عبارات و جملات جواب او را بدهید.

۷-سعی کنید هنگامی که درباره اعضای بدن –اعم از سر، دست، پا و آلت تناسلی صحبت می کنید-، احساس گناه، شرمساری و خجالت نداشته باشید.

ب) کودکان ۵-۴ ساله

● احساس کنجکاوی درباره تمام مسائلی که به جنسیت مربوط می شود. برای مثال، دختر و پسر چه تفاوتی با هم دارند؟ چرا مردان حامله نمی شوند؟ کودک چگونه به دنیا می آید؟

● ارضای حس کنجکاوی درباره اندام های تناسلی کودکان دیگر، از طریق بازی هایی مثل دکتربازی.
● اطمینان حاصل کردن از جنسیت خود و توانایی تشخیص دادن دختر یا پسر بودن خود.
● فهم و درک رفتارهای کلیشه ای زنانه و مردانه و تفاوت گذاشتن بین نقش های مادر و پدر در خانه (زن و مرد بودن).
● آگاهی کامل نسبت به اعضای بدن خود.

مادر و پدر می توانند در فرایند تربیت جنسی کودک ۵-۴ ساله خود و رشد ویژگی های جنسی سالم در او، به نکات آموزشی زیر دقت کنند:

۱-مفهوم خصوصی بودن اندام های تناسلی را به کودک یاد بدهید.

۲-نام اعضای بدن او را (چه داخلی و چه خارجی) با کلمات و الفاظ درست و شایسته به کودک بیاموزید.

۳-کودک را تشویق کنید تا سوالات مختلف خود را درباره جنسیت و اندام های تناسلی، از شما یا افراد قابل اطمینان خانواده بپرسد.

ج) کودکان ۹-۶ ساله

● اغلب کودکان ۹-۶ ساله، مایل به دوست شدن و بازی کردن با کودکان همجنس خود هستند. این گروه کاملا به نقش های جنسیتی شان حساس و هوشیارند.
● تشخیص خصوصی بودن مسائل مربوط به جنسیت. (اگر والدین از صحبت کردن درباره مسائل جنسی احساس شرم و گناه کنند، این گروه از کودکان به تدریج از صحبت کردن و در میان گذاشتن سوالات و پرسش های جنسی خود امتناع خواهند کرد).
● توجه به صحبت های دوستان، اعضای خانواده، رسانه ها و… درباره مسائل جنسی.
● درک کامل نقش ها و تصورات قالبی خانواده ها درباره مسائل جنسیتی. برای مثال، این کار پسرانه است و این کار دخترانه.
● تشکیل خودپنداره ای قوی درباره نوع جنس و تن انگاره خود.

مادر و پدر می توانند در فرایند تربیت جنسی کودک ۹-۶ ساله خود و رشد ویژگی های جنسی سالم در او، به نکات آموزشی زیر توجه داشته باشند:

۱-سعی کنید آگاهی ها و دانسته های فرزندتان را در مورد مسائل مربوط به جنس خود بالا ببرید. گاهی کودکان این سن و سال، از پرسیدن چنین نکات و سوالاتی طفره می روند یا اجتناب می ورزند. در این گونه موارد، والدین و اعضای موثر خانواده می توانند اطلاعات سالم و مورد نیاز او را که موجب ارضای حس کنجکاوی اش می شود، در اختیار او قرار دهند.

۲-زمانی که سعی می کنید تفاوت های دختر و پسر را برای فرزندتان شرح دهید، بر رعایت حقوق هر یک و نقش های مساوی آنان در انجام کارها و وظایف روزانه، تاکید کنید.

۳-توضیحات ساده، مختصر و قابل فهمی درباره بلوغ و تغییرات گوناگون جسمانی، عاطفی و رفتاری به کودک ۸ ساله خود بدهید. هر چند کودکان این سن و سال، هنوز تجربه ای از این گونه تغییرات ندارند، ولی صحبت درباره آن، موجب صمیمیت، یکرنگی و ایجاد فضایی احترام آمیز برای گفتگوهای بعدی شما با نوجوانتان می شود. برای مثال، گفتن این که در دوران بلوغ زیر و بمی صدای بچه ها تغییر می کند و از این قبیل، راه را برای راهنمایی ها و هدایت های بعدی شما باز می کند.

اصول و پایه های ایجاد صمیمیت سالم با فرزندان

جاذبه شنیدن و فهمیدن درباره مسائل جنسی، باعث می شود کودک کنجکاو، به سمت گویندگان اطلاعات کشیده شود و از آنها الگو بگیرد. رابطه ای که غنی از عواطف باشد، باعث می شود فرزند به طرف والدین خود جذب شود و برای پیدا کردن پاسخ کنجکاوی هایش، سراغ همسالان ناآگاه نرود. هر چه خلقیات والدین بهتر و پرکشش تر از همسالان باشد، کودک به جای تقلید از همسالان، جذب پدر و مادر خود می شود و موفق تر و فرمانبردارتر خواهد شد.

البته آنچه گفته شد، وقتی میسر می شود که والدین، مهارت همدلی با کودک را داشته باشند و این رابطه را از دوران خردسالی و حتی نوپایی ۵-۳ سالگی با کودک خود ایجاد کرده باشند. والدین باید در تفریحات سالم، مثل یک دوست صمیمی همراه کودکان باشند؛ آنها را به کوه، سینما و گردش ببرند و اجازه صحبت تلفنی با دوستانشان را بدهند و اجازه دهند در جشن تولدهای غیرآسیب زا با دوستانشان خوش بگذرانند. در ادامه این مطلب، به اصول و پایه های ایجاد صمیمیت سالم با فرزندان و آموزش درست و علمی به آنها اشاره می کنیم:

۱-توجه به تربیت همه جانبه فرزند

والدینی که به تربیت جنسی کودک بها ندهند، با او در نوجوانی مشکل خواهند داشت. اگر مربی یا والدین نوجوان به نیازهای آموزشی او توجه نکنند، این پدیده خود به خود در مسیر زندگی هر شخص به طور اتفاقی و بدون انتخاب مناسب صورت خواهد گرفت. عمده تحولات شخصیتی، در دوره کودکی و اوایل نوجوانی رخ می دهد.

اگر والدین در تربیت جنسی کودک خود، موفق عمل کرده و توانسته باشند اهداف، افکار، ایده ها و خط مشی کودک و نوجوان را در رابطه با مسائل جنسی به طور مطلوب بازسازی و نوسازی کنند و مدرسه نیز در راستای خانواده در این امر موفق عمل کند، می توان در انتظار یک نسل سالم و پویا بود.

صلاح و فساد جامعه، بر اساس صلاح و فساد افراد و روابط آنها با یکدیگر، شکل می گیرد. یکی از مسائلی که مردم در ارتباط با هم با آن روبرو هستند، مساله غریزه جنسی است که به صورت یک نیاز، در انسان وجود دارد و به طور حتم باید آن را به گونه صحیحی ارضا کرد. در غیر این صورت، انسان برای ارضای این نیاز، به راه هایی کشیده خواهدشد که هم خود و هم جامعه را به تباهی و فساد خواهدکشاند.

۲-آگاهی بخشی متناسب با سن کودک

آگاهی از خطرها و امراضی که جوانان را تهدید می کند، می تواند از بروز بسیاری از نابسامانی ها برای آنها جلوگیری کند. پدر و مادر باید شرایطی را در خانه ایجاد کنند که فرزندان، انگیزه سوال کردن در مورد مسائل پیرامون رفتارهای جنسی شان را پیدا کنند.

آنها باید نحوه جلوگیری از بروز بیماری های جنسی و مشکلات متعددی را که بر اثر رعایت نکردن بهداشت اندام های جنسی به وجود می آید، بدانند. هدف از تربیت جنسی کودکانمان، باید این باشد که فرزندانمان را به نحوی تربیت کنیم که در پرتو آگاهی های لازم، بتوانند از زندگی جنسی لذت ببرند و لذت عشق خود را با تشکیل خانواده تحقق بخشند.

غزالی در تمثیلی، نتیجه توجه نکردن به ایجاد عادت درست در دوران کودکی را چنین بیان می دارد: «مثل تو چون کسی است که می گویند درختی را از بیخ برکن، گوید: این درخت، قوی است و من ضعیفم، صبر کن تا سال دیگر، اما نمی داند که درخت، سال دیگر، قوی تر می شود و تو ضعیف تر، درخت شهوت نیز هر روز قوی تر و تو هر روز از مخالفت عاجزتر». این تمثیل، حاکی از این است که اگر عادت مناسب در کودکی شکل نگیرد، ایجاد آن در بزرگسالی بسیار دشوار خواهد بود.

جمع بندی

تربیت جنسی کودک عبارتست از ارائه اطلاعاتی متعادل و متناسب با رشد و درک کودک، پیرامون اندام جنسی. کودکان بطور طبیعی، در سنین ۳ تا ۵ سالگی، کنجکاوی های بسیاری را در ارتباط با فیزیک و آناتومی بدن خویش دارند. والدین می بایست در فرایند تربیت جنسی کودک خود، بدون هیچگونه واکنش منفی، متناسب با درک و فهم کودکشان، اطلاعات لازم جنسی را به او ارائه دهند. ایجاد رابطه صمیمی بین والدین و کودک، علاوه بر موفقیت در فرایند تربیت جنسی کودک، باعث می شود تا فرزندشان در سنین نوجوانی و بلوغ نیز به آنان اطمینان کرده و بجای مراجعه به دوستان خود، از والدین در این زمینه راهنمایی بگیرد.

منابع اقتباس: تبیان؛ میگنا؛ دکتر سوزان قلعه باغی؛ دکترای مدیریت بهداشت، عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی