در این نوشتار برآنیم تا به دو تن از مفسران شیعه در عصر صفوی اشاره کنیم:
استرآبادی، محمد بن علی
(۱۰۲۸ ق)؛ عالم، رجالی، محدث، مفسر در قرن ۱۱ق.
می دانیم که در نجف زندگی و نزد مقدس اردبیلی دانش اندوزی کرده است (افندی، ص ۲۷۷). بر اساس منابع، پس از درگذشت مقدس در ۹۹۳ ق، راهی حجاز و تا پایان عمر در مکه مجاور شد. از استادان او اطلاع چندانی نداریم و فقط می دانیم که، علاوه بر مقدس، نزد ابومحمد محسن بن غیاث الدین منصور هم دانش اندوخته است (آقا بزرگ، طبقات اعلام الشیعه، ص ۴۹۷). از شاگردان او بزرگانی مانند محمد امین استرآبادی و شیخ محمد، نوادۀ شهید ثانی، و علی بن حجت الله شولستانی را می توان نام برد. محمد امین، که در حدود ده سال نزد استاد کسب فیض کرده و از او اجازۀ روایت گرفته، او را بسیار ستوده است (تفرشی، ص ۱۷ – ۱۸؛ حرعاملی، امل الآمل، ج ۲، ص ۲۸۱؛ آقا بزرگ طهرانی، همان جا).
درشرح حال محمد بن علی آمده است که علت خروج او از نجف و رهسپاری به مکه آن بوده که استادش، مقدس اردبیلی، پیش از مرگ، وی را به جانشینی برنگزیده است (افندی، ص ۲۷۷). از سوی دیگر، تفرشی (همان جا) بیان کرده که محمد امین بن علی استرآبادی در شکل دهی اندیشۀ اخباری محمد امین استرآبادی بسیارنقش داشته است. با توجه به آنچه ازمقدس اردبیلی و مکتب او ونیز محمد امین استرآبادی و مکتب او می شناسیم، نه تنها جمع این دو سخن، بلکه اساساً نوع رابطۀ محمد بن علی با این دو اندکی غیرعادی می نماید؛ چه از سویی مقدس دارای گرایش های جدی در عقلانیت و استنباط و گرایش به اجتهاد بود و محمد بن علی استرآبادی هم چندان با این استاد هم فکر بوده که انتظار داشته جانشین او شود. از سوی دیگر، محمد امین استرآبادی درست در نقطۀ مقابل قرار دارد و رسماً پایه گذار اندیشه اخباری است.
محمد بن علی استرآبادی، افزون برپدید آوردن آثار رجالی، مقام مفسر را نیز داشت و کتاب آیات الاحکام را تألیف کرد و مسیر استادش، مقدس اردبیلی، را ادامه داد. با نگاهی به سیر این گونه آثار، نام فاضل مقداد و مقدس اردبیلی و محمد بن علی استرآبادی به ذهن می آید.
نسخه هایی از این اثر در کتاب خانه های ایران، از جمله در کتابخانۀ آستان قدس رضوی (ص ۱۳)، موجود است. بخش اول این کتاب، که تا پایان « کتاب الزکوه» را بردارد، در سال ۱۳۹۴ ق به کوشش محمد باقر شریف زاده منتشر شده است.
شیخ بهائی، محمد بن حسین
(بعلبک لبنان ۹۵۳ – اصفهان۱۰۳۰ ق) ادیب، شاعر، محدث، فقیه، ریاضی دان، منجم، متکلم، عارف، دانشمند؛ جامع الاطراف ۱در قرن های ۱۰ و ۱۱ق، هم عصر حکومت صفویان.
محمد بن حسین بن عبدالصمد عاملی حارثی، ملقب به بهاء الدین و معروف به شیخ بهائی، اهل جبل عامل لبنان. این دانشمند بزرگ در علوم گوناگون زمان خود مهارت داشت و در آن ها شهرت فراوان کسب کرده بود، اما شخصیت تفسیری او به هیچ روی از ابعاد دیگر شخصیت وی کمتر نیست و چندین اثر تفسیری نشان از توامندی او در این دانش دارد. شیخ بهائی آثاری قرآنی چون العروه الوثقی (در تفسیر سورۀ حمد) و عین الحیوه پدید آورده که تفسیری فشرده به سبک تفسیر صافی فیض کاشانی است و شرح حاشیه ای بر تفسیر بیضاوی و تفسیرکشاف زمخشری هم نگاشته است.
علاوه بر این آثار، یکی از تفاسیر ارزشمند او دربارۀ آیات الاحکام است که در ادامۀ آیات الاحکام نویسی هایی است که تقریباً از قرن ۸ ق در معاقل شیعه آغاز شده بود و اثر دیگرش با عنوان مشرق الشمسین و اکسیر السعادتین دربارۀ فقه القرآن است و در موضوع فقه استدلالی و بر اساس آیات قرآن و حدیث تدوین شده است. مؤلف در این اثر ازحدود ۴۰۰ حدیث صحیح بهره برد، اما موفق نشده آن را به پایان برساند و فقط بخش طهارت آن کامل شده است. این کتاب به کوشش مهدی رجایی در آستان قدس رضوی در سال ۱۳۸۷ ش ضمن مجموعۀ منتشر شده در کنگرۀ بین المللی بزرگداشت شیخ بهائی منتشر شد. این اثر پیش از این نیز به اهتمام شیخ احمد شیرازی در ضمن مجموعۀ الوجیز فی علم الدرایه در سال ۱۳۲۱ق چاپ سنگی شده بود.
اثر تفسیری دیگر وی، حاشیه بر انوار التنزیل بیضاوی دربردارندۀ حاشیه بر کل انوار است. نسخه هایی از این اثر در برخی کتابخانه ها یافت می شود و شفیعی به برخی از این نسخه ها اشاره کرده و از تفسیر جامع شیخ بهائی با عنوان عروه الوثقی، که در بالا بدان اشاره شد، نیز یاد کرده که حر عاملی هم آن را در امل الآمل ذکر کرده است (شفیعی، ص ۱۵۲ – ۱۵۴).
فهرست منابع
- افندی، عبدالله (۱۰۴۱ق). « ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ج ۱- ۵.
- آقا بزرگ طهرانی، محمد محسن (۱۳۶۶)، طبقات اعلام الشیعه (احیا، الداثر من القرن العاشر)، تصحیح علی نقی منزوی، تهران، دانشگاه تهران.
- عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم (۱۳۷۱). طبقات، مفسران شیعه، قم، نوید اسلام.
منبع: ولایتی؛ علی اکبر؛ نقش شیعه در فرهنگ و تمدن اسلام و ایران
