مرحوم استاد محمود فرشچیان، یکی از هنرمندان و فرهیختگان نامور تاریخ معاصر ایران به شمار می رود که آثار ماندگار بسیاری در عرصه نقاشی و نگارگری از خود به یادگار گذاشته و آثارش، شهرت جهانی پیدا کرده است. علایق معنوی و مذهبی استاد محمود فرشچیان در هنر وی تجلی خاصی یافته و در این راستا آثار برجسته ای را در عرصه هنر و نگارگری دینی و مذهبی خلق نموده است. در ادامه، نگاهی مختصر به زندگینامه این استاد برجسته و علایق و آثار مذهبی ایشان و بازتاب کارهای هنری وی در جهان خواهیم داشت.
ولادت و کودکی
محمود فرشچیان در بهمن ماه ۱۳۰۸ شمسی در اصفهان به دنیا آمد و در حوالی مسجد امام و عالی قاپو و دیگر شاهکارهای معماری ایران رشد یافت. آشنایی محمود فرشچیان با این بناهای بزرگ تاریخی، تدریجا و ناخودآگاه ذهن او را به درک تناسب ابعاد شکل ها و رنگ ها توانا ساخت و در هفت سالگی آشکار گردید که او زندگانیش را وقف هنر نقاشی خواهد کرد.
پدرش که در کار تولید و تجارت فرش، بازرگانی سرشناس بود، شیفتگی فرزند را به طراحی و هنر نقاشی دریافت و به تشویق وی پرداخت و به منظور فراگرفتن هر چه بهتر هنر نقاشی، او را به کارگاه دوست خود حاجی میرزا آقا امامی هدایت نمود. در آنجا محمود فرشچیان آموخت تا با توجه به طرح ها و نقش های اساتید دوره تیموری و صفوی، قریحه خود را بیازماید. دیری نگذشت تا از این نوجوان دعوت به عمل آمد تا کارگاه را در انجام سفارشاتی که می رسید، یاری دهد.
تحصیلات استاد محمود فرشچیان
محمود فرشچیان در سال ۱۳۲۴ از کارگاه حاجی میرزا به هنرستان هنرهای زیبای اصفهان رفت که در آن زمان در سرپرستی عیسی بهادری یکی از پرورش یافتگان برجسته مرحوم استاد کمال الملک قرار داشت. در آنجا به مطالعه نقاشی و مینیاتور و طرح های الهام گرفته از کاشی کاری های بناهای تاریخی اصفهان پرداخت و به رموز رنگ ها و ابزار نقاشی آشنا شد. طراحی قالی و سرامیک سازی از دیگر کارهایی بود که محمود فرشچیان در نهایت دقت و کوشش در این مرکز فرا گرفت. در سرامیک سازی به چنان درجه ای از مهارت رسید که در سال ۱۳۲۸ عیسی بهادری یکی از گلدان های ساخت او را به آرتور پوپ هنرشناس مشهور اهداء نمود.
اشتیاق به ادامه آموختن و آشنایی هر چه بیشتر با دنیای هنر، فرشچیان را نخست به اروپا و سپس به آمریکا کشانید و او با حفظ هویت ایرانی و با صرف وقت مداوم در موزه ها و کتابخانه های جهان، به روش و شیوه کار خود غنایی خاص بخشید. او آثار مراکز فرهنگی بسیاری از جمله کتابخانه ملی پاریس، موزه بریتانیا، گالری فریر واشنگتن، موزه متروپلولیتن نیویورک و دانشگاه هاروارد را مورد مطالعه و بررسی دقیق قرار داد.
تدریس و شاگردان
استاد فرشچیان در سال ۱۳۴۰ شمسی کار خود را در اداره کل هنرهای زیبای تهران آغاز کرد و در سال ۱۳۵۳ به مدیریت اداره ملی و استادی دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران برگزیده شد. ایشان در سال ۱۳۵۹ درخواست بازنشستگی داد که مورد موافقت قرار گرفت. برخی از شاگردان او عبارتند از: اردشیر مجرد تاکستانی، مجید مهرگان، محمدباقر آقامیری و حسین کاشیان.
آثار ماندگار استاد محمود فرشچیان و علایق مذهبی او
۱-تابلوی عصر عاشورا
به طور کلی، تابلوهای استاد محمود فرشچیان از شعر شاعران بزرگ، آیات قرآن و رویدادهای تاریخی تأثیر زیادی گرفته است. صدای نجواهای مادر که از کودکی به آن عادت داشت، همیشه در گوشش بود. مادر، عاشق امام حسین (ع) بود. اسم امام حسین (ع) که می آمد، بی اختیار اشک از چشمانش سرازیر می شد. ایام عزاداری که فرا می رسید، مجلس روضه خوانی همیشه برقرار بود. ده دوازده ساله که بود، چند باری همراه مادر به کربلا رفته بود. یکبار همزمان با جنگ جهانی دوم، همراه مادر این سفر را تجربه کرد و به مدت چند ماه در شهر کربلا و در جوار بارگاه امام حسین (ع) اقامت نمود.
به طور کلی فضای خانه، فضای هنر و معنویت بود؛ بدون این که کوچکترین اجبار و یا تظاهری در کار باشد. مرحوم استاد محمود فرشچیان در یک برنامه تلویزیونی ماجرای خلق تابلو عصر عاشورا را چنین روایت می کند: «سه سال پیش از انقلاب، روز عاشورا مادرم گفت: برو روضه گوش کن تا چند کلام حرف حساب بشنوی! گفتم: من حالا کاری دارم، بعد خواهم رفت. رفتم اتاق، اما خودم ناراحت شدم، حال عجیبی به من دست داد. قلم را برداشتم و تابلوی عصر عاشورا را شروع کردم. قلم را که برداشتم همین تابلو شد که الان هست بدون هیچ تغییری.»[۱]
۲-طراحی ضریح امام حسین (ع) و امام رضا (ع)
او همواره قبل از این که سراغ بوم و رنگ برود، وضو می گرفت. به تناسب موضوعی که روی آن کار می کرد، به موسیقی خاصی گوش می داد، گاهی هم به نوحه و مداحی اهل بیت (ع). استاد محمود فرشچیان، طراحی ضریح امام حسین (ع) و امام رضا (ع) را بدون هیچ گونه چشمداشت مادی و صرفا از روی علاقه قلبی و ادای دین به اهل بیت (ع) انجام داد.
یکی از مسئولین کارگاه ساخت ضریح امام حسین (ع) می گوید: برای اولین بار که ایشان جهت کار طراحی در کارگاه حاضر شدند، از ما درخواست کردند اگر می شود برایم روضه امام حسین (ع) پخش کنید تا کار را شروع کنم! سوال کردیم: چه روضه ای علاقه دارید؟ استاد با حالتی خاص گفتند: همان شعر عربی که تلویزیون در محرم پخش می کرد و شروع کرد به خواندن قسمت هایی از آن و ما متوجه شدیم منظورشان چیست. بلافاصله شعر معروفی که ملا باسم کربلایی پیرامون زبان حال حضرت سکینه (ع) در مورد حضرت عباس (ع) می خواند را در فضای کارگار پخش کردیم. انقلابی در حالت ایشان ایجاد شد. قلم را به دست گرفتند و کار طراحی نقوش ضریح را با چشمانی اشکبار آغاز کردند. دیدن این حالات از یک هنرمند در این طراز، برای ما دور از انتظار بود و همه را تحت تاثیر قرار داد. بعدها وقتی با استاد فرشچیان بیشتر انس پیدا کردم، متوجه شدم برای این که توفیق طراحی ضریح امام حسین (ع) نصیبشان بشود، چقدر به درگاه نورانی حضرت زهرا (س) و حضرت رضا (ع) توسل جسته اند و این فیض حضور را مرهون الطاف اهل بیت (ع) می دانند.[۲]
استاد محمود فرشچیان در آمریکا ساختمانی خریده بود که قبلا متعلق به کلیسا بوده است. مسجدی در آن ساخته و کنارش مرکز فرهنگی بر پا کرده بود. در آستانه نود سالگی، هر وقت پیشنهاد طراحی کارهایی مربوط به ضریح و پنجره و تزیینات حرم معصومین (ع) به او داده می شد، بی هیچ تردیدی می پذیرفت.[۳]
۳-تابلوی ضامن آهو، شاهکار عرصه نگارگری
استاد محمود فرشچیان، همچنان که برای تأثیرگذاری آثارش، دست به دامان معصومان (ع) می شد، برای برطرف شدن موانع کار هم به آن ها توسل پیدا می کرد. یکی از خبرنگاران صدا و سیما در این باره می نویسد: «[استاد محمود فرشچیان] اثر ضامن آهو را تازه تمام کرده بود… درباره اش پرسیدم، گفت: این اثر ادای نذری من است. گفتم: چطور؟ با چشمان اشک آلودی گفت: پیش از خلق این اثر، مدتی بود دست راستم حالت فلج به خود گرفت و از کار افتاد به گونه ای که نمی توانستم انگشتانم را حرکت بدهم. پزشکان حاذق و پرآوازه هم تشخیص دادند که به مرور زمان و فشار زیاد، عصب های دستم به شدت آسیب دیده و به راحتی قابل ترمیم نیست و تأکید کردند هرگز نباید قلم به دست بگیرم و نقاشی کنم.
استاد محمود فرشچیان می گفت: دلم خیلی شکست که دیگر توان خلق اثر و نقاشی را ندارم تا این که به ذهنم رسید از امام رئوف و باب الحوائج، حضرت رضا (ع) درخواست کنم کمکم کنند تا این بیماری علاج شود و همان لحظه نذری کردم که اگر این دستم بهبود یافت، ماجرای شفاعت و ضمانت آهو را به تصویر کشم. استاد با حالتی بغض گونه گفت: شب خواب دیدم تابلو را پیش رویم گذاشته ام و ابزار و قلم هم آماده است ولی دستم مشکل دارد. ناراحت بودم که دیگر هرگز نخواهم توانست نقاشی کنم. در همان عالم خواب، یک چهره مبارک و نورانی به من فرمان داد قلم بردار و آنچه می خواهی ترسیم کن! عرض کردم که دستم مشکل پیدا کرده است و دیگر قادر نیستم. همان صدای آسمانی فرمود: الان می توانی، شروع کن! من از این که توانستم دست به قلم ببرم هیجان زده بیدار شدم و دیدم اثری از بیماری و ناتوانی در دستم نیست و از همان لحظه خلق تابلوی ضامن آهو را آغاز کردم.»[۴]
بازتاب هنر استاد محمود فرشچیان در ایران و جهان
افتخارات و امتیازات متعدد زندگی هنری و حرفه ای مرحوم استاد محمود فرشچیان را متمایز ساخته است و آثارش نیز خواهان بسیار داشته اند. نخستین نمایشگاه انفرادی از نقاشی های استاد محمود فرشچیان در سال ۱۳۲۸ در مرکز فرهنگی ایران و انگلیس در اصفهان برگزار شد. در سال ۱۳۳۳ نمایشگاه دیگری از کارها او در قصر چهل ستون تشکیل یافت.
نمایشگاه دیگری از آثار وی در سال ۱۳۳۹ در استانبول برقرار گردید و هنر او را به جهانیان شناساند. در همان سال نمایشگاه انفرادی دیگری در موزه گلستان، وی را قرین افتخار نمود. در سال های بعد نیز نمایشگاه های متعددی از آثار محمود فرشچیان در میلان، رم، مونیخ، وین، الجزایر، پاریس، راولپندی، کراچی، لاهور، واشنگتن، سالت لیک سیتی، شیکاگو و نیویورگ دایر گردید.
به طور کلی همواره تقاضاهای متعددی برای داشتن یکی از آثار محمود فرشچیان و یا برگزاری نمایشگاهی از آن ها مطرح بوده است و برگزاری بیش از ۳۷ نمایشگاه انفرادی و ۶۲ نمایشگاه گروهی تا سال ۱۳۷۴ در ایران، اروپا، آمریکا و چندین کشور آسیایی پاسخی است به درخواست روزافزون هنردوستان. اغلب کشورهای جهان او را به عنوان چهره بارز و نماینده زنده هنر نقاشی ایران می شناسند و به پاس خدماتش به جامعه هنری، جوایز و نشانهای متعددی به او اعطا کرده اند؛ مانند: پرچم هنر اروپا، اسکار ایتالیا، نخل زرین اروپا و … و افتخاراتی دیگر چون عضویت در فرهنگستان اروپا و فرهنگستان هنر و فنون ایتالیا.
فدریکو مایور، مدیر کل یونسکو درباره آثار محمود فرشچیان می گوید: «فرشچیان ضمن داشتن شناخت عمیق از هنر معاصر، همچنان به سنن هنری ایران وفادار مانده و میراث فرهنگی ایران را زیرپا نگذاشته است. آثار امروز او، شاهدی بر گنجینه های گذشته اش هستند. مجموعه آثارش به درخشندگی هزار خورشید است و یونسکو به همکاری با او افتخار می کند.»
درگذشت استاد محمود فرشچیان
استاد محمود فرشچیان سرانجام در ۱۸مرداد سال ۱۴۰۴ شمسی، بر اثر بیماری در ایالت نیوجرسی آمریکا درگذشت. پیکر این استاد گرانقدر حدود ۱۰ روز بعد به ایران منتقل شد و در شهر اصفهان تشییع و بنا به وصیت خود ایشان، در آرامگاه صائب تبریزی به خاک سپرده شد.[۵]
جمع بندی
استاد محمود فرشچیان در سال ۱۳۰۸ شمسی چشم به جهان گشود. ذوق هنری او از کودکی بر همگان نمایان گردید و وی با بهره گیری از اساتید برجسته ایرانی، به فراگیری و آموختن فنون نقاشی و نگارگری پرداخت. محمود فرشچیان سپس برای مطالعه و تحقیق پیرامون آثار و سبک های هنری، به اروپا و آمریکا رفت تا به هنرش غنای بیشتری بخشد. این استاد برجسته با توجه به علایق دینی و مذهبی که داشت، توانست آثار فاخر و برجسته ای از جمله تابلو عصر عاشورا را از خود به یادگار گذارد و سرانجام در سال ۱۴۰۴ بر اثر بیماری درگذشت.
پی نوشت ها
[۱] خبرگزاری صدا و سیما، ۲۸ مرداد ۱۴۰۰. کد خبر ۳۱۹۶۶۳۹.
[۲] خبر آنلاین، ۱۸ تیر ۱۳۹۰، کد مطلب ۱۶۱۵۹۰.
[۳] روزنامه شرق، مورخ ۱۳۹۰/۱۰/۲۵، ص ۹.
[۴] مشرق نیوز، ۳ آبان ۱۳۸۹، کد خبر ۱۱۶۱۳.
[۵] روزنامه جمهوری اسلامی، مورخ ۱۴۰۴/۰۵/۱۹، ص ۴.
منابع اقتباس
- رضا زاده طامه، قاسم، کلک خیال انگیز: استاد محمود فرشچیان، هنر بهار، ش ۲۸، ۱۳۷۴، ص ۲۰۴ و ۲۰۵.
- دانشنامه اهل بیت (ع). مدخل استاد محمود فرشچیان.
- کری ولش، استوارت، محمود فرشچیان برگزیده آثار یونسکو، ایران شناسی، ش ۱، ۱۳۷۴، ص ۱۷۳-۱۷۱.
- موسسه فرهنگی مطالعاتی شمس الشموس، هیأت تحریریه، گذری در کوی نیک نامان، تهران، موسسه فرهنگی مطالعاتی شمس الشموس، بی تا، ص ۱۸۰-۱۸۲.
