حسادت در کودکان، واکنش و رفتاریست که لازمست والدین در مورد آن شناخت کافی داشته و به شیوه صحیح با آن برخورد داشته باشند. «حسادت»(۱) واکنشی هیجانی است که از قریب دو سالگی آغاز می شود و با رشد کودک، ممکن است تا بزرگسالی ادامه یابد و بر طبق الگوهای مختلف فرهنگی، به صورت های متفاوتی جلوه گر شود.
حسادت در کودکان، پاسخی طبیعی است به محرک ها و هنگامی در کودک ایجاد می شود که به اعتقاد وی، عاطفه یا محبتی را از دست داده باشد. در الگوی حسادت، غالبا نوعی ترس نیز وجود دارد؛ زیرا حسود احساس می کند که دیگری عاطفه شخص مورد علاقه او را نسبت به وی به خطر انداخته است و یا مقامی را که او انتظار رسیدن به آن را داشته، دیگری احراز کرده است. بنابراین، موقعیتی که حسادت را برمی انگیزد، غالبا یک موقعیت اجتماعی است.(۲)
حسادت در کودکان به گونه ای است که آنها در ابتدا، از احساسات درونی خویش (حسادت) و علل پیدایش و پیامدهای آن در رفتار خود، آگاهی زیادی ندارند و نمی دانند که چرا رفتارهای آنان تغییر کرده است. به عبارت دیگر، حسادت در کودکان و رفتارهای آزار دهنده کودک حسود، تا حد زیادی ناآگاهانه یا نیمه آگاهانه است، ولی با رشد عقلی بیشتر و نزدیک شدن به دوران بلوغ و نوجوانی و جوانی و پس از آن تا بزرگسالی و به دست آوردن تجربه های درونی و بیرونی درباره علل و انگیزه های رفتار حسادت آمیز خود، اینگونه رفتارها بیشتر آگاهانه می شود و به همین دلیل، از نظر اسلام رفتارهای حسادت آمیز، پس از بلوغ مورد تکلیف قرار می گیرد و فرد وظیفه دارد به گونه ای آنها را مهار کند.
زمینه های رشد حسادت در کودکان
منشا محرک های حسادت را باید در موقعیت ها، شرایط خاص محیطی و روابط اجتماعی و به خصوص در وجود اشخاص جستجو کرد. بدین روی، در اینجا به برخی از آنها اشاره می شود:
الف – شرایط خانواده و تفاوت های فردی
رقابت و همچشمی یکی از فرزندان نسبت به سایر خواهران و برادران، که گاه «رقابت همشیرها»(۳) نامیده می شود، یکی از زمینه های مساعد و عمده رشد حسادت در کودکان است و والدین آن را طبیعی و تقریبا غیر قابل اجتناب می دانند.(۴) با توجه به چنین شرایطی، می توان گفت:
۱. با توجه به ویژگی ها و خصوصیات فرزند اول خانواده، آنها نسبت به کودکان بعدی، حسادت بیشتری از خود نشان می دهند؛ زیرا فرزند اول، مدتها تمام محبت و مواظبت پدر و مادر را به خود اختصاص داده ولی با تولد فرزند دوم، این فرصت از او گرفته می شود و همین موجب تحریک حسادتش نسبت به فرزند بعدی می گردد.
۲. در میان کودکانی که تفاوت سنی آنان بین ۱۸ – ۴۲ ماه است، بیش از سایر کودکان زمینه حسادت وجود دارد. بچه خردسال به هر مزیتی که طفل بزرگ از آن برخوردار است، حسادت می ورزد و بچه بزرگتر از محبت و مواظبتی که به بچه کوچکتر می شود بدش می آید.
۳. در خانواده های ۲ یا ۳ فرزندی، بیش از خانواده های پرجمعیت حسادت وجود دارد.
۴. والدینی که به فرزندان خود توجه افراطی دارند و شدیدا نگران و مواظب آنها هستند، بیش از والدینی که به کودکان خود توجه کمتری دارند با مشکل حسادت در کودکانشان روبرو هستند؛ زیرا این والدین برای پیشرفت فرزندان خود قوانین معینی وضع کرده اند و وقتی که اطفال نتوانند خود را با آن منطبق سازند، مورد سرزنش پدر و مادر قرار می گیرند. این فرزندان بیشتر اوقات با کودکانی که پیش تر رفته اند، مقایسه می شوند و این موجب برانگیخته شدن حسادت نسبت به دیگر کودکان می شود.
۵. در محیط های خانوادگی، که مادران شیوه منظم و ثابتی در تربیت کودک خود ندارند و برخوردشان بی ثبات و متغیر است، بیش از سایر خانواده ها، حسادت در کودکان و رفتارهای حسادت آمیز مشاهده می شود.
۶. در دختران، بیش از پسران حسادت دیده می شود(۵) و از هر سه بچه حسود، دوتایشان دخترند.(۶)
۷. حسد در میان اطفال باهوش تر بیشتر است.
۸. حسد در روابط بین دختر با دختر بیشتر مشاهده می شود تا روابط بین پسر با پسر و دختر با پسر.
۹. اگر میان همسران تضادی باشد، فرزندی که از یک یا چند جهت به یکی از آنها شبیه است، هدف خشم و قصاص دیگری واقع می شود. طفلی که اینگونه مورد بی مهری واقع می شود، به خواهر یا برادری که بر خلاف خودش از محبت و نوازش برخوردار است، حسادت می ورزد.(۷)
ب – برخوردهای تبعیض آمیز
بطور کلی، «امتیاز و تبعیض»، حسادت را به دنبال دارد. کسی که نسبت به دیگری از امتیاز ویژه ای برخوردار است، در معرض حسادت دیگران قرار می گیرد؛ چنانچه در حدیثی از امام علی(ع) آمده است: «کل ذی رتبه سنیه محسود»؛(۸) هر شخص دارای امتیاز و رتبه شایسته، مورد حسادت واقع می شود.
برخی از پدران و مادران به دلایل گوناگون، بعضی از فرزندان را بر خواهران و برادران خود ترجیح داده، مورد توجه و محبت بیشتری قرار می دهند؛ چنانچه گاهی جنسیت فرزندان، عامل تبعیض می گردد، بطوری که مادران معمولا با پسران خود صمیمی بوده و پدران بیشترین محبت خود را متوجه دختران می نمایند. در نتیجه، فرزندی که از طرف یکی از والدین محبت و ملاطفت کمتری دریافت می کند و شاهد رفتاری غیرعادلانه است، نسبت به فرزند دیگر حسادت می ورزد و از وی متنفر می شود.
همچنین زمانی که والدین بیشترین تماس و نوازش خود را با تولد نوزاد جدید به وی اختصاص می دهند، سایر فرزندان احساس می کنند که این نوزاد، سبب بی مهری و فراموشی آنان گردیده است؛ در نتیجه، به وی حسادت می ورزند.
ممکن است هریک از والدین برخی از فرزندان خود را به دلیل زیباتر، باهوش تر، زرنگتر، خونگرم تر، ساکت تر و یا عاطفی تر بودن و یا به دلیل معلولیت جسمی و ذهنی مورد محبت بیشتری قرار دهند و در نتیجه درخواست های این کودکان سریعتر مورد پذیرش سرپرست خانه واقع گردد و به اعمال و گفتار آنان علاقه بیشتری ابراز شود؛ چنین رفتارهایی برای سایر فرزندان، بی مهری و تبعیضی آشکار تلقی گشته، آنان را به حسادت وامیدارد. بطور کلی، در صورت مشاهده رفتارهای غیرعادلانه در خانواده، وجود حسادت شدید و پر دردسر، امری اجتناب ناپذیر است.(۹)
متاسفانه این رفتارها فقط در دوران کودکی، به خانه پدری و خواهر و برادر محدود نمی شود و ریشه های حسادت را برای آینده زنده نگه میدارد و فرد را دچار مشکلات فراوانی می کند؛ مثلا، ممکن است پس از ازدواج، نتواند تبعیض مادرزن خود را – هرچه اندک باشد – تحمل کند و نسبت به دیگر داماد خانواده حسادت بورزد و موجب اختلاف های خانوادگی و تلخ شدن زندگی زناشویی و کانون گرم خانواده خود گردد.
ج – احساس محرومیت
یکی دیگر از زمینه های بروز حسادت در کودکان، شرایطی است که کودکان احساس می کنند از دارایی های مادی و یا هر نوع دارایی دیگری نظیر دارایی های عاطفی محروم شده اند؛ مثلا، اسباب بازی، لباس یا هر شیء مورد علاقه دیگری ممکن است زمینه به وجود آمدن حسادت کودک را نسبت به دیگری فراهم آورد. این نوع حسادت، که از علاقه شدید به چیزی ناشی می شود گاهی «غبطه»(۱۰) خوانده می شود.
لازم به ذکر است که تهیه چند چیز و تقسیم آن بطور مساوی بین فرزندان، ضرورتا به حل مشکلات حسادت در کودکان نمی انجامد؛ زیرا در هر صورت، کودکان بزرگتر به دلیل ارشد بودن خود، احساس می کنند که باید سهمی بیش از دیگران نسبت به بقیه داشته باشند؛ اما والدین می توانند با توضیح و توجیه و فراهم کردن مقدمات فکری و شناختی، از بروز حسادت در کودکان جلوگیری نمایند.
تفاوت هاى فردى در حسد
مقدار و شدت حسادت در کودکان و اطفال، متفاوت است و با عواملى از قبیل سن، جنس، هوش و رشد ذهنى، تعداد اطفال در یک خانواده و طرز رفتار والدین به خصوص رفتار مادر بستگى دارد. حسد اطفال در بین ۲ و ۴ سال و بار دوم در ایام بلوغ به شدیدترین مرحله خود می رسد.
هر چه اطفال در یک خانواده کمتر باشد، حسد در میان آنها بیشتر است و غالبا نخستین فرزند خانواده، بیشتر حسود می شود. گاهی اوقات، رفتار مادر است که حسادت در کودکان و اطفال را سبب می شود. مادرى که بیش از حد به اطفال، اظهار علاقه کند و مادرانى که در مقررات انضباطى خود، ثبات و نظم ندارند، بیش از مادران معتدل و منظم، حسد فرزندان خود را باعث می شوند. هر قدر توجه و علاقه مادر به بچه کمتر باشد، بروز حسد کمتر است.
حسادت کودک به پدر یا مادر
حسادت در کودکان، گاهی دچار پیچیدگی های خاصی می شود و برخی بچه ها به یکى از والدین به خصوص به پدر حسادت می ورزند. در نتیجه تماس همیشگى که بچه با مادر خود دارد، میل مالکیتى نسبت به او پیدا می کند و چون مادر در حضور او به پدر محبت کند، حسودیش می شود. اگر میان همسران تضاد باشد، فرزندى که از یک یا چند جهت به یکى شبیه است، هدف خشم و قصاص دیگرى می شود و طفلى که اینگونه مورد بی مهرى واقع شده است، به خواهر و یا برادرى که برخلاف خودش از محبت و نوازش برخوردار است، حسد می ورزد.
در حدود پنج و شش سالگى که علایق کودکان به خارج خانه گسترش می یابد، حسادت در کودکان کمتر می شود. در عوض همشاگردی ها مخصوصا آنها که به جهاتى به طفل برترى دارند، محسود واقع می شوند. اگر معلمى در کلاس یک یا چند نور چشمى داشته باشد و به مقایسه هاى ناپسند بچه ها بپردازد، آتش حسد را دامن می زند. بیشتر بچه ها وقتى ببینید که اطفال دیگر، اشیا بیشتر و بزرگتر از ایشان را مالکند بر آنها حسد می خورند. اگر کودک بازیچه اى در دست کودک دیگر ببیند که خود ندارد، احساس می کند که به او ستم رفته است و دلش می خواهد از همان بازیچه او نیز داشته باشد.
پاسخ هاى حسد
به مقتضای ماهیت حسد، حسادت در کودکان، با فشار عاطفى همراه است و به اشکال گوناگون ظاهر می شود. کودک حسود ممکن است: با رقیب خود دشمنى و بدرفتارى کند، از شخص مورد علاقه، دورى کند، از جمع، گوشه گیرى و تظاهر به بی اعتنایى کند و به تعالى و برترسازى و به رقابت ابداعى یا خلاق بپردازد.
اعمال طفل، همیشه در همه موارد یکسان نیستند. گاهى ممکن است، شخص مورد نظر را مورد حمله قرار دهد و گاهى در صدد جلب محبتش برآید. در هر صورت تشویق و عدم اعتماد از کلیه اعمالش هویداست و چنین می نماید که می خواهد شایستگى خود را به شخص مورد علاقه نشان دهد.
طفلى که خود را گرفتار رقیب می بیند همه کوشش ها را بکار می برد تا به هر طریقى این مشکل را حل کند. یک کودک چهار ساله را به خود جلب کند و گاهى با آنها تندى می کرد و به نوزاد بد می گفت و انگشت می مکید. پاسخ هاى حسد، ممکن است تمام ذهن کودک را مدتى اشغال کند و یا این که در فواصل مختلف و فقط هنگام برخورد، وضع حسدانگیز ظاهر شود.
حسادت در کودکان و واکنش های آنها
از جمله آثار عمومی حسادت، که در کودک و بزرگسال وجود دارد، «خشم» است. حسود فرد مورد حسادت واقع شده را هدف غضب خود قرار می دهد؛ چنانچه از امام علی(ع) نقل شده است: «حسود نسبت به کسی که هیچ گناهی ندارد خشمگین می شود».(۱۱) تنها خطای او برخورداری از نعمتی است که حسود از آن محروم می باشد. حسادت در کودکان ممکن است به منجز به واکنش های مستقیم یا غیر مستقیم آنها شود:
۱- واکنش های مستقیم(۱۲)
این نوع واکنش در رفتار کودکان، بیش از بزرگسالان دیده می شود. کسانی که عواطف فرد مورد علاقه کودک را به خود جلب نمایند، معمولا مورد خشم و غضب وی قرار می گیرند. برای مثال، اگر با تولد فرزند جدید، عواطف مادر از فرزند بزرگتر به نوزاد جلب شود، نوزاد مورد خشم کودک بزرگتر واقع می شود. او در این هنگام، ممکن است قهر خود را با واکنش های لفظی علنی و روشن و یا حملات بدنی مثل گاز گرفتن، لگد زدن و هل دادن کودک تازه متولد شده آشکار سازد.
در برخی موارد، ممکن است کودک از درون به انجام کارهایی مانند دزدی و فریبکاری، که از نظر اجتماعی ناپسند است، تحریک گردد تا شیء مورد علاقه خود را، که در اختیار دیگری است، به چنگ آورد. همچنین ممکن است کودکان نزد والدین خود از فرزندی که از امکانات ویژه ای برخوردار است، شکایت کنند و یا سعی نمایند شیء مطلوبی را که در اختیار دیگری است مورد تحقیر قرار داده، کم ارزش جلوه دهند و یا والدین خود را به دلیل تهیه نکردن آن سرزنش کنند.(۱۳)
یکی از متداول ترین واکنش ها در حسادت در کودکان بروز خشم است. در روایتی از امام علی(ع)، به واکنش سریع و پرخاشگرانه حسود اشاره شده است: «الحسود سریع الوثبه» حسود، زود پرخاش می کند.(۱۴)
۲- واکنش های غیر مستقیم(۱۵)
حسادت در کودکان، لزوما همیشه با رفتارهای آشکار نیست؛ در برخی موارد، به ویژه در دوران پیش دبستانی و در سال های بالاتر، به گونه های غیر مستقیم و پوشیده ظاهر می شود. بنابراین، برخورد با این رفتارها تا حدی مشکل تر است. اعمال غیر مستقیم عبارتند از:
الف. بازگشت به دوران شیر خوارگی و انجام رفتارهایی مناسب با سطوح اولیه رشد؛ مثل شب ادراری و انگشت مکیدن؛
ب. کوشش برای جلب توجه دیگران از طریق تظاهر به ترس هایی که قبلا از او دیده نشده است، غذا نخوردن یا خواستن غذاهای مخصوص، اظهار بیماری بی مورد، تخریب و ویرانگری، نافرمانی عمومی و ناسزاگویی، عیب جویی همراه با تظاهر به بی نیازی از محبت و توجه اطرافیان، خراب کردن اسباب بازی های خود و مانند آن؛
ج. دیگر آزاری؛ مثل اذیت اطفال کوچکتر از خود، آزار جانوران، ایجاد نزاع بین بچه ها و مانند آن؛
د. دست زدن به رفتارهای ضد اجتماعی؛ مثل تکبر، تظاهر، تقلب، ترشرویی، گوشه گیری و مانند آن؛
گاهی حسادت در کودکان چنین بروز می کند که کودک به نحو غیر عادی نسبت به فرد مورد حسادت اظهار علاقه و محبت می نماید و گاهی با انجام رفتارهای مطلوب و جامعه پسند و جلب توجه والدین به سوی خود، سعی می کند تا فرد مورد حسادت را شکست دهد.(۱۶)
در برخی از روایات به بعضی از واکنش های غیرمستقیم حسود اشاره شده است: امام صادق(ع) به نقل از لقمان در ذکر نشانه های حسود میفرمایند: «… در پنهان، از فرد مورد حسادت بدگویی می کند، اما در ظاهر، به چاپلوسی می پردازد و هنگام مصیبت، شماتت می کند.»(۱۷)
درمان حسادت در کودکان
برای جلوگیری از ظهور و رشد حسادت در کودکان، لازم است والدین توجه داشته باشند که کودک را به دلیل حسادت مورد ملامت و سرزنش قرار ندهند، بلکه با برخوردهای حساب شده، در حذف علت های آن، گام های مؤثری بردارند. والدین می توانند با خودداری از تنبیه و کنار کشیدن ظاهری خود، رفتار او را نادیده بگیرند و احساس ارزشمندی، شخصیت و محبوبیت را در او تقویت کنند.(۱۸)
به عنوان مثال، برای کاهش حسادت در کودکان نسبت به نوزاد تازه متولد شده، می توان پیش از تولد، کودک را از ورود وی آگاه ساخت و پس از تولد نیز در طول روز، مدتی را با کودک بزرگتر سپری نمود و او را مورد مهر و نوازش قرار داد. در مورد کودکان کوچکتر نیز می توان شیئی از طرف نوزاد به او هدیه داد و در نگهداری و انجام کارهای نوزاد او را سهیم کرد.
اگر والدین در برخورد با کودک، واکنش های حسادت آمیز وی را تشدید کنند و او را به شدت خشمگین سازند، تاثیرات منفی زیادی را در او ایجاد خواهند کرد. اگر والدین انتظار داشته باشند که او هنگام حسادت، هیچ واکنشی نشان ندهد و هیجان درونی خود را نادیده بگیرد، در این صورت، به تدریج و به طور طبیعی، ممکن است شیوه های دفاعی نامطلوبی برای مقابله با این موقعیت ها در او شکل گیرد. همانگونه که اشاره شد، بهترین راه از بین بردن زمینه حسادت در کودکان، به کارگیری عدالت در بین فرزندان و توجه و محبت به همه آنهاست.
این نکته در آموزش های تربیتی اسلام آمده و سفارش شده است که نسبت به فرزندانتان به عدالت رفتار کنید.(۱۹) همچنین با پنهان نمودن برتری و برجستگی یکی از فرزندان نسبت به دیگری، می توان از بروز حسادت در کودکان پیشگیری کرد؛ چنانچه حضرت یعقوب (ع) به فرزند برجسته اش، یوسف (ع)، سفارش می کند که خواب نویدبخش خود را برای برادرانش نقل نکند تا مبادا باعث حسادت آنان گردد.(۲۰)
نتیجه گیری
حسادت در کودکان، واکنشی هیجانی است که از قریب دو سالگی آغاز می شود و با رشد کودک، ممکن است تا بزرگسالی ادامه یابد. زمینه ها و بسترهای بروز و رشد حسادت در کودکان را می توان در مواردی همچون شرایط خانواده، تفاوتهای فردی، تبعیض بین فرزندان و احساس محرومیت برشمرد. حسادت در کودکان در دو قالب واکنش های مستقیم و غیرمستقیم مشاهده می شود. عدالت ورزی و رفتار سنجیده والدین، پنهان نمودن برتری های فرزندان نسبت به هم و نیز پرهیز از هر گونه تنبیه و رفتار تند با کودک حسود، از مهمترین راهکارهای پیشگیری و درمان حسادت در کودکان است.
پی نوشت ها
۱-jealousy.
2-Hurlock, Child Development, P. 203 .
3-Sibling rivalty.
4-Gardner Development In Early Childhood, P. 242.
5-Hurlock Developmental psychology, P 138.
6-شعاری نژاد، روان شناسی رشد، ص ۴۵۵.
7-شعاری نژاد، روان شناسی رشد، ص ۴۵۵.
۸- خوانساری، شرح فارسی غررالحکم، ج ۴، ص ۵۳۱.
9-ر. ک. به: ایلینگورث، کودک و مدرسه، ترجمه شکوه نوابی نژاد، ص ۳۶.
10-غبطه اگر به حسادت نینجامد، خود مذموم نیست و این مساله مورد توجه دانشمندان اخلاق اسلامی قرار داشته است. به عنوان نمونه، مرحوم فیض کاشانی در کتاب محجه البیضاء، ج ۵، ص ۳۲۵، میفرمایند: اگر فرد از برخورداری دیگری از نعمتی احساس رنج نکند و علاقه به سلب آن از او نداشته باشد، اما از این که خودش را برخوردار از آن نعمت نمی بیند ناراحت باشد و دوست بدارد که خود نیز مانند او دارای آن نعمت باشد، به چنین حالتی «غبطه» می گویند که ناپسند هم نیست.
11-علامه مجلسی، بحار الانوار، ج ۷۳، ص ۲۵۶.
12-direct responces.
13-Hurlock Child Development, P. 204.
14-علامه مجلسی، بحار الانوار، ج ۷۳، ص ۲۵۱.
15-indirect responses.
16-Ibid.
17-علامه مجلسی، بحار الانوار، ص ۲۵۱: «للحاسد ثلاث علامات: یغتاب اذا غاب، یتملق اذا شهد و یشمت بالمصیبه»
18-ایلینگورث، کودک و مدرسه، ترجمه شکوه نوابی نژاد، ص ۹۳
19-علاءالدین هندی، کنزالعمال، ج ۱۶، ص ۴۴۴: رسول خدا (ص): «اتقوا الله و اعدلوا بین اولادکم…».
20-یوسف/۵
منابع اقتباس
- مجله معرفت – شماره ۳۸؛ محمد مهدی صفورایی پاریزی؛ فارغ التحصیل کارشناسی ارشد روانشناسی از مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره)
- داناک مشاور؛ مقاله حسادت در کودکان
