راه هاى کنترل خشم و غضب از نگاه امام باقر (ع)

خداوند متعال، یکى از مهمترین ویژگى هاى انسان هاى الهى و پارساپیشه را، کنترل خشم و غضب و عفو از مردم مى شمارد و میفرماید: «وَ الْکَاظِمِینَ الْغَیْظَ وَ الْعَافِینَ عَنِ النَّاسِ وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ؛[۱](مومنان) در هنگام عصبانیت، خشم خود را فرو مى برند و از خطاى مردم در مى گذرند و خدا نیکوکاران را دوست دارد».

«کظم» در لغت، به معنى بستن سر مَشکى است که از آب پر شده باشد و به طور کنایه در مورد کسانى که از خشم و غضب پر مى شوند ولى از اعمال آن خوددارى مى نمایند، بکار مى رود. «غیظ» به معنى شدت خشم و غضب و حالت برافروختگى و هیجان فوق العاده روحى است، که بعد از مشاهده ناملایمات به انسان دست مى دهد.

حالت خشم و غضب، از خطرناکترین حالات انسان است و اگر رها شود، در شکل یک نوع جنون و دیوانگى و از دست دادن هر نوع کنترل اعصاب، خودنمایى مى کند و موجب مى شود که بسیارى از جنایات و تصمیم هاى خطرناک، از انسان صادر شود که انسان یک عمر باید کفاره و تاوان آن را بپردازد.[۲]

در مقاله اى که از نظر خوانندگان عزیز مى گذرد، این آموزه قرآنى با توجه به سخنان امام باقر(ع) مورد بررسى و تحقیق اجمالى قرار مى گیرد.

امام باقر(ع) و پرهیز از خشم و غضب

در سیره اخلاقى امام باقر(ع) آمده است: «روزى یک نفر مسیحى به آن حضرت جسارت کرد و گفت: «انتَ بقر؛ تو گاو هستی». امام بدون اینکه خشمگین شود، فرمود: «لا انا باقر؛ نه من باقرم». مسیحى گفت: تو پسر آن زن آشپز هستی؟! امام فرمود: آرى؛ مادرم یک بانوى آشپز بود. آن مرد براى اینکه امام را عصبانى کند، دوباره گفت: تو پسر زن سیاه چرده، زنگى و دشنام گو هستی؟

امام پاسخ داد: اگر تو راست مى گویی، خدا مادرم را بیامرزد و اگر دروغ مى گویی، خداوند تو را ببخشد. وقتى آن مرد مسیحى، بردبارى و حلم بى پایان امام را مشاهده کرد که با این اهانت ها، هرگز خشمگین نشد و کاملا بر نفس خود مسلط بود، زبان بر شهادتین جارى کرد و مسلمان شد».[۳]

این رفتار حضرت باقر(ع) دقیقا در تفسیر این آیه شریفه است که میفرماید: «هرگز نیکى و بدى، یکسان نیست؛ بدى را با نیکى دفع کن! ناگاه خواهى دید همان کس که میان تو و او دشمنى است، گویى دوستى گرم و صمیمى مى شود و این خصلت را جز کسانى که شکیبا بوده اند، نمى یابند و آن را جز صاحب بهره اى بزرگ، نخواهند یافت».[۴]

دستاوردهاى حرکت پسندیده فرو بردن خشم از نظر روحى و معنوی، خیلى بهتر و بیشتر از آن است که انسان خشم و غضب خود را با هیجانات عصبى و رفتارهاى زشت و کینه توزانه فرو نشاند.

دسته بندی انسان ها در خشم و غضب

خشم و غضب، یکى از غرایز انسانى است و بهره هاى فراوانى براى انسان دارد و در دفاع از هویت، باورها و فرهنگ او، نقش مهمى ایفا مى کند. انسان ها را مى توان در مورد این حالت نفسانی، به سه گروه تقسیم کرد:

۱-انسان هایى که در هنگام غضب افراط می کنند و از حد و مرز ایمان بیرون می روند. اینگونه اشخاص همواره گرفتار اعمال ناپسند خود هستند و بسا که پشیمانى هم، سودى به حالشان نخواهد داشت.

۲-افرادى هستند که اساسا خشمگین نمى شوند و اصلا قوه غضبیه خود را بکار نمى گیرند و در جاهایى که حتى شرع و عقل هم براى آنان خشم را لازم دانسته است، به هیچ وجه حرکتى ندارند. اینان نه تنها عملى ناپسند انجام مى دهند، بلکه از افراد عصبانى بدترند و افرادى بى غیرت و بى هویت تلقى می شوند.

۳-کسانى که بر اساس کمال وجودى خود هرگاه خشمگین شوند، از مرز اعتدال خارج نمی شوند. اینان با ایمان راسخ و اعتماد به نفسى که دارند، هنگام بروز حالت خشم بر وجودشان تسلط کامل دارند و تمام اعضا و جوارح آنان تحت فرمان عقل و ایمانشان قرار دارد.

خشم و غضب مقدس در سیره رسول خدا(ص)

قرآن کریم هرگز اصل خشم را تخطئه نمى کند و خشم هاى مقدس را مى ستاید. اساسا خشم و غضب مقدس، یکى از صفات الهى است که نام هاى قهار و جبار حضرتش به آن اشاره دارد. خشمگین شدن اگر متعادل و در راه حق باشد، نه تنها ناپسند نیست، بلکه پسندیده و مورد رضاى حق هم خواهد بود.

در سیره رسول خدا(ص) به نقل از امیر مومنان(ع) آمده است که: «آن حضرت براى امور دنیا، هرگز عصبانى نمى شد؛ اما هرگاه براى حق غضبناک مى شد، احدى را نمی شناخت و خشم پیامبر(ص) آرام نمى شد تا اینکه حق را یارى کند».[۵]

علامه طباطبایى(ره) در این زمینه میفرماید: «هرگاه رسول خدا(ص) خشمگین مى شد -که جز براى خدا غضب نمى کرد- چیزى تاب مقاومت در برابر غضب آن حضرت را نداشت».[۶]

آرى یک انسان کامل فقط در راه حق و به خاطر پایمال شدن حقوق الهى و حقوق مردم خشمگین مى شود و در این مورد هم از مرز ایمان و حدود الهى خارج نمى شود.

صبوری پیامبر(ص) و فرو بردن خشم و غضب

در این خصوص روایتى زیبا از سیره رسول گرامى اسلام(ص) نقل شده است. حمزه بن عبدالمطلب، عموى بزرگوار و برادر رضاعى حضرت رسول بود؛ زیرا حمزه از ثویبه اسلمیه، دایه پیامبر قبل از حلیمه سعدیه شیر خورده بود. حمزه از رسول خدا(ص)، چهار سال بزرگتر بود. او در جنگ احد، ۶۰ سال داشت که به دست وحشی -غلام جبیر بن مطعم- به شهادت رسید.

وحشى به تحریک و تطمیع هند -دختر عتبه بن ربیعه و مادر معاویه بن ابى سفیان- حضرت حمزه سیدالشهداء را مورد حمله غافلگیرانه قرار داد و به شهادت رساند. هند که از آن بزرگوار به شدت ناراحت بود و از حضرت حمزه به علت کشته هاى جنگ بدر، کینه شدیدى داشت، بعد از شهادت حمزه، اعضاى بدن آن حضرت را مثله کرد و حتى جگرش را بیرون آورده، از عمق کینه آن را در دهانش مکید.

رسول خدا(ص) وقتى به بالین پیکر قطعه قطعه عمویش آمد، آن چنان ناراحت و خشمگین شد که سخن از انتقام گفت. در آن هنگام، جبرئیل(ع) نازل شد و براى دلدارى پیامبر(ص) این آیه شریفه را نازل کرد:

«وَ إِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَیْرٌ لِلصَّابِرِینَ؛[۷] هرگاه خواستید کسى را مجازات و عقوبت کنید، تنها به مقدارى که به شما تعدى شده کیفر دهید و اگر صبر کنید، این کار براى صبرکنندگان بهتر است»؛ پیامبر(ص) نیز خشم خود را فرو برد و فرمود: «پس من صبر می کنم».[۸]

افراط نکردن در حالات خشم و غضب

به طور طبیعى هر انسانى بر اثر عوامل و زمینه هایى که برایش پیش مى آید، گاهى خوشحال و گاهى نیز ناراحت و خشمگین مى شود؛ اما اگر این حالات فطرى با معیار دین و هدایت قرآن و رهنمودهاى اهل بیت(ع) همراه باشد، هرگز در آن افراط و تفریط دیده نخواهد شد.

قرآن کریم، خشم و غضب بى مورد را به دوران جاهلیت نسبت داده و سکون و آرامش را در هنگام خشم، ویژه رسول خدا(ص) و مؤمنین مى داند و خاطرنشان می کند که این آرامش هم، یک موهبت الهى است؛ همچنانکه خشم و تعصبات جاهلى را ره آورد افکار نادرست و عملکرد غلط کافران قلمداد می کند و می فرماید:

«إِذْ جَعَلَ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّهَ حَمِیَّهَ الْجَاهِلِیَّهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَکِینَتَهُ عَلَىٰ رَسُولِهِ وَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ وَ أَلْزَمَهُمْ کَلِمَهَ التَّقْوَىٰ وَ کَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَ أَهْلَهَا وَ کَانَ اللَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمًا؛ [یاد کن] هنگامی را که کافران [پس از قرارداد صلح حدیبیه] دل هایشان را از تعصب و خشم شدید جاهلی آکنده کردند، پس خدا هم آرامشش را بر پیامبرش و مؤمنان نازل کرد و روح تقوا را [که حقیقت و جان توحید است] ملازم آنان نمود، و آنان به [روح تقوا] سزاوارتر و شایسته آن بودند؛ و خدا همواره به هر چیز داناست».

خداوند در این آیه به ما مى آموزد که فرهنگ جاهلیت، حمیت، تعصب، خشم و غضب جاهلى است ولى فرهنگ اسلام، سکینه، آرامش و تسلط بر نفس می باشد.

کلام امام باقر(ع) در این زمینه، رهنمود شایسته اى براى ماست. آن حضرت در مورد ویژگى شیعیان على(ع) می فرماید: «الذینَ إن غَضِبُوا لَم یَظلِمُوا، و إن رَضُوا لَم یُسرِفُوا؛[۹] آنان چنان اند که در هنگام خشم و غضب، دست به ستم و گناه و حرکات جاهلانه نمى آلایند و هرگاه راضى و خشنود شدند، افراط و زیاده روى نمی کنند».

آری، غرایز انسانى همانند موتور محرک است که انسان را گاهى همانند طوفان و تندباد چنان به حرکت درمى آورد که اگر مراقبتى صورت نگیرد، خسارت هاى جبران ناپذیرى در پى خواهد داشت؛ اما همین محرک ها اگر به وسیله ایمان و باورهاى قلبى و ارتباط با انسان هاى کامل تعدیل و کنترل شود، از عواقب ناشایست به دور خواهند ماند.

راه های کنترل خشم و غضب

براى فرونشاندن خشم و غضب، راهکارهاى مختلفى وجود دارد که با انجام آن مى توان از ضررهاى بعدى خشم و غضب جلوگیرى کرد.

وقتى که در حضور امام باقر(ع) سخن از غضب به میان آمد، حضرت فرمود؛ «همانا که مرد خشمگین می شود و تا خود را داخل آتش نکند و به گناهى دست نیالاید، آرامش نمى یابد و خشمش فرو ننشیند؛ پس براى اینکه در هنگام خشم به کارهاى ناشایست اقدام نکنید، هرگاه شخصى خشمگین شد، اگر ایستاده است، فورا بنشیند تا پلیدى و وسوسه شیطان از او دور شود و هرگاه به خویشاوندش غضب کند، به نزد او برود و بدنش را مس کند؛ زیرا خویشاوند اگر مس شود، آرامش یابد».[۱۰]

پیرامون این حدیث براى کنترل خشم و غضب، راهکارهاى مشابه دیگرى که دانشمندان اخلاق و روان مطرح کرده اند نیز پیشنهاد می شود:

۱- در آن حالت، شخص به سیره انبیاء، اولیاء و صلحاء -که خود را پیرو آنان مى داند- توجه کند و در مورد آیات و احادیثى که خشم و غضب بیجا را مذمت کرده اند، فکر کرده و از عواقبش بر حذر باشد.

۲- در هنگام خشم، استعاذه نماید و با گفتن جمله «اعوذ بالله من الشیطان الرجیم» به خداوند عالم پناه ببرد.

۳- با آب سرد، وضو بگیرد و یا غسل نماید.

۴- زمینه ها و بسترهاى دیگر خشم و غضب را خود یا دیگران از میان بردارند مانند گرسنگی، تشنگی، خستگی، بى خوابى و… .

۵- فوائد شیرین و لذتبخش کظم غیظ را -که بارها تجربه کرده- در نظر آورد.

۶- از افراد بدخلق و عصبانى، فاصله بگیرد و رفاقت نکند.

۷- اعتقاد به قضا و قدر الهی را در وجودش تقویت کند و بداند که گاهى پدید آمدن برخى حوادث ناگوار که با میل باطنى او ناسازگار است، در اثر تقدیر الهى است.

امام باقر(ع) در این زمینه فرموده: «در میان خلق خدا، سزاوارترین کس به تسلیم در برابر قضاى خدا، کسى است که خداى عزوجل را بشناسد و هر که به قضا راضى باشد، قضا بر او وارد شود و خدا اجر او را بزرگ فرماید و هر که قضا را ناخوش دارد، قضا بر او وارد شود و خدا اجرش را تباه سازد».[۱۱]

۸- انسان وقتى که بر فردى ضعیف تر از خودش خشم مى گیرد، فراموش نکند که قدرت خداوند، خیلى بالاتر از قدرت اوست و ممکن است مورد قهر و غضب و انتقام خداوند قرار گیرد. قرآن میفرماید: «آنها باید عفو کنند و چشم بپوشند، آیا دوست نمى دارید خداوند شما را ببخشد؟ و خداوند آمرزنده و مهربان است».[۱۲]

۹- سفارش به اطرافیان در مورد یادآورى عواقب شوم خشم و غضب و تذکر نکات مؤثر. نوشته اند که در میان پادشاهان بنى اسرائیل عادتى مرسوم بود که آنان را در حکومت کنترل مى کرد؛ به این صورت که در نزد هر یک از آنان، حکیمى دانا بود و صحیفه اى به همراه داشت که هرگاه پادشاه عصبانى مى شد، آن حکیم، صحیفه را در مقابل او گرفته، به دستش مى داد. در آن صحیفه نوشته بود: «بر زیردستان رحم کن! از مرگ بترس! روز جزا را فراموش نکن!» وقتى شاه آن را مى دید، خشم و غضب او ساکن مى‌شد.

۱۰- آخرین نکته اینکه بدانند انسان هاى عصبانى در میان مردم و عقلاى عالم، منفورند و بردباران، عزیز و محترم.

آثار و فواید کنترل خشم و غضب

وقت خشم و وقت شهوت مرد کو؟      طالب مردى چنینم کو به کو!

کو در این دو حال مردى در جهان       تا فداى او کنم امروز جان[۱۳]

اگر انسان بتواند در حالات خشم و غضب، مالک نفس خویش باشد، او را مى توان از افراد نیرومند و توانا برشمرد؛ زیرا کنترل نفس سرکش در آن حالت، ایمان و اراده اى والا و قوى لازم دارد که خیلى از انسان ها نمى توانند از عهده اش برآیند. اگر مرورى به صفحات حوادث در رسانه ها داشته باشیم، اکثر حوادث ناگوار ریشه در عدم توانایى مجرمین در کنترل خشم و غضب خود دارد. به این جهت کنترل خشم و غضب، امرى مهم به شمار مى آید و هر کس در آن موفق شود، افزون بر بهره‌ هاى فراون دنیوی، داراى مقامى بلند از نظر معنوى خواهد بود.

اینک به برخى از آثار و فواید کنترل خشم توجه مى کنیم:

 الف) نجات از آتش دوزخ

امام باقر(ع) یکى از مهمترین برکات خویشتندارى در حالت خشم و غضب را، نجات از آتش دوزخ بیان می کند و میفرماید: «مَنْ مَلَکَ نَفْسَهُ إِذَا رَغِبَ وَ إِذَا رَهِبَ وَ إِذَا اشْتَهَى وَ إِذَا غَضِبَ وَ إِذَا رَضِیَ، حَرَّمَ اللَّهُ جَسَدَهُ عَلَی النَّارِ؛[۱۴] هر کس در هنگام رغبت، ترس، شهوت، خشم و رضایت، مالک نفس خود باشد، خداوند بدنش را بر آتش حرام می کند».

ب) آرامش روز قیامت

آن حضرت، پاداش شیرین کظم غیظ را در ضمن تفسیر آیه «و اذا ما غضبوا هم یغفرون»[۱۵] اینگونه بیان می کند: «مَنْ کَظَمَ غَیْظاً وَ هُوَ یَقْدِرُ عَلَى إِمْضَائِهِ حَشَا اَللَّهُ قَلْبَهُ أَمْناً وَ إِیمَاناً یَوْمَ اَلْقِیَامَهِ؛[۱۶] هر کس خشم خود را فرو برد، در حالى که مى توانست از طرف مقابل انتقام بگیرد، خداوند متعال در روز قیامت قلبش را از ایمان و امنیت و سلامتى پر خواهد کرد».

 ج) روشنى چشم اهل بیت(ع)

فرو بردن خشم و بردبارى در مقابل عصبانیت، از لذتبخش ترین لحظاتى است که امامان معصوم(ع) از آن به عنوان روشنى چشم نام مى برند. آن گرامیان این خصلت والاى انسانى را همواره دوست داشتند و شیرینى آن را هرگز فراموش نمى کردند. حضرت باقر(ع) میفرماید: «پدرم میفرمود: پسرم! هیچ چیز مانند عصبانیتى که با صبر پایان مى پذیرد، چشم پدرت را روشن نمی کند».[۱۷]

آرى؛ اگر انسان بتواند در آن لحظه خطرناک و حساس، صبر و شکیبایی پیشه کند، لذت و شیرینى آن تا آخر عمر در کامش خواهد ماند و او را مسرور خواهد نمود. در مقابل اگر خود را کنترل نکند، تا آخر زندگى در آتش حسرت و ندامت خواهد سوخت.

 د) ایمنی از خشم خدا

امام باقر(ع) در این مورد فرموده: «در کتاب تورات در ضمن مناجات خداى عزوجل با موسی(ع) آمده است:‌ اى موسى! خشم خود را از کسى که تو را بر او مسلط ساخته ام، بازگیر تا خشم خود را از تو بازگیرم».[۱۸]

 ه ) داخل شدن در ردیف اهل ایمان

قرآن کریم، مومنان را در آیات متعدد، به خاطر کنترل خشمشان مى ستاید. در سوره شورى در مورد یکى از ویژگى هاى بارز مومنین میفرماید: «وَ إِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ؛[۱۹] مومنین زمانى که خشمگین می شوند(با فرو خوردن خشم خود) عفو می کنند».

هر انسانى طبیعتا در مقابل پیشامدهاى ناگوار و ناهنجارى ها ناراحت و عصبانى می شود و آیه فوق مى گوید که اهل ایمان در چنین مواقعى نه تنها خود را به گناه آلوده نمی کنند، بلکه با کنترل خشم خود از صفت عفو و بخشش بهره مى گیرند.

آثار و پیامدهای منفی خشم و غضب

الف) زمینه براى تسط شیطان

ضررهاى فراوانى بر غضب مى توان برشمرد که مهمترین آن، تسلط شیطان بر انسان است. اساسا فرد خشمگینى که قادر به کنترل خشم خود نیست و نمى تواند تصمیمات مثبت بگیرد و وجودش را آتش کینه و انتقام پر کرده است، در آن لحظه، وجودش بسترى مناسب براى بهره بردارى شیطان است و شیطان مى تواند به راحتى او را گمراه کند و از همین راه، به اهداف شوم خود دست یابد.

امام باقر(ع) در این زمینه میفرماید: «غضب، آتش پاره اى است از شیطان که در باطن فرزند آدم است و چون کسى از شما عصبانى شد، چشم هاى او سرخ می شود و باد به رگ هاى او مى افتد و شیطان در وجودش داخل می شود».[۲۰] البته اگر انسان تحت تأثیر شیطان قرار گیرد، ممکن است هر گونه گناه و کار ناشایستى مرتکب شود.

ب) دورى از فضائل اخلاقى

انسان در حال عصبانیت، از ادب و حیا و عفت فاصله مى گیرد. احترام بزرگان و اطرافیان را نمى تواند نگهدارد. پرده حیا و عفت را مى درد و در نتیجه، سخنانى بر زبانش جارى می شود که در حالت عادى از گفتن و حتى شنیدن آن خجالت مى کشد. دست به کارهایى مى زند که هرگز با اخلاق و انسانیت همخوانى ندارد.

 ج) خوارى و رسوایى

از دیگر مفاسد خشم هاى بیجا، خوارى و ذلت و رسوایى فرد عصبانى است. او معمولا وقتى که حالت خشم بر او چیره می شود، در میان جمع، فردى غیرعادی، ناتوان و سبک قلمداد می شود که قادر به کنترل وجودش نیست و نمى تواند امور زندگى اش را مدیریت کند و تمام کسانى که او را در آن حال مى بینند، به دیده حقارت و یا ترحم به او مى نگرند.

 د) سلب اعتماد دیگران

غالب افراد جامعه به ویژه نخبگان، به افراد عصبانى کمتر اعتماد می کنند؛ زیرا احساس می کنند او به اندک بهانه اى، خشمگین می شود و تصمیماتى مى گیرد که مبناى عقلانى و منطقى ندارد؛ گرچه بعدا اظهار ندامت کرده، عذرخواهى هم می کند.

نتیجه گیری

کنترل خشم و غضب، یکی از مهمترین علائم ایمان، عقلانیت و کمال انسانی است که قرآن کریم و سیره اهل بیت(ع) به ویژه امام باقر(ع) بر آن تاکید دارند. فرو بردن خشم، نه تنها موجب آرامش روحی و نجات از بسیاری از لغزش های خطرناک می شود، بلکه انسان را از آتش دوزخ حفظ کرده، قلب او را در قیامت سرشار از امنیت و ایمان می سازد. در مقابل، کنترل نکردن خشم و غضب، به شیطان فرصت نفوذ داده و انسان را از فضائل اخلاقی دور می کند.

پی نوشت ها

[۱] آل عمران/۱۳۴.

[۲] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۳، ص۹۷.

[۳] ابن شهر آشوب، المناقب، ج۴، ص۲۰۷.

[۴] فصلت/۴۳.

[۵] نراقی، معراج السعاده، ص۲۲۶.

[۶] علامه طباطبایی، سنن النبی، ص۶۷.

[۷] نحل/۱۲۶.

[۸] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱۱، ص۸۵۴.

[۹] ابن شعبه حرانى، تحف العقول، ص۵۳۴.

[۱۰] کلینى، کافی، ج۲، باب الغضب، ح۲، ص۳۰۲.

[۱۱] کلینى، کافی، ج۲، ص۳۶.

[۱۲] نور/۲۲.

[۱۳] مثنوى مولوی، دفتر اول.

[۱۴] بحرانى، تفسیر البرهان، ج۴، ص۸۲۸.

[۱۵] شوری/۷۳.

[۱۶] مجلسی، بحارالانوار، ج۶۸، ص۴۱۱.

[۱۷] کلینی، کافی، باب کظم الغیظ، ح۱.

[۱۸] کلینی، کافی، باب کظم الغیظ، ح۷.

[۱۹] شوری/۳۷.

[۲۰] نراقی، معراج السعاده، ص۶۲.

منابع پایانی

۱. قرآن کریم.
2. بحرانى، محمد بن حسن، تفسیر البرهان، قم، مؤسسه البیع، ۱۳۷۶ش.
3. ابن شعبه حرانى، محمد بن احمد، تحف العقول، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۳۶۵ش.
4. ابن شهر آشوب، محمد بن علی، المناقب، قم، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۰ش.
5. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵ش.
6. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، قم، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۶۲ش.
7. مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، قم، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۴ق.
8. مثنوی مولوی، جلال‌الدین محمد، دفتر اول، تهران، انتشارات امیرکبیر، بی تا.
9. نراقی، محمد بن ابراهیم، معراج السعاده، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۲ش.
10. علامه طباطبایی، محمد حسین، سنن النبی، تهران، انتشارات اسوه، ۱۳۷۸ش.

منبع اقتباس: پاک نیا، عبدالکریم، راه های کنترل خشم و غضب از نگاه امام باقر(ع)، نشریه کیهان، ص۶، بهمن ۱۳۸۶.