از آنجایی که روح و حقیقت نماز، بر وجود حضور قلب استوار است و آثار و فوایدی که برای نماز در آیات و روایات آمده، مخصوص نماز با حضور قلب است، لذا ائمه معصومین (ع) در روایات متعددی بر این مسئله مهم تأکید داشته اند، که به عنوان نمونه به ذکر یک روایت اکتفا می کنیم: امام باقر (ع) می فرماید: بر تو است که در نمازت توجه قلبی داشته باشی، پس همانا از نمازت آن مقداری برای تو محسوب می شود که با قلبت توجه به نماز داشته ای.
آنچه برای کسب حضور قلب در نماز مهم است این است که شرایط و عوامل ایجاد چنین حالتی را مهیا کنیم و موانع آن را برطرف نماییم. چرا که حواس ظاهری و حواس باطنی انسان مثل پرنده ای از یک شاخه به شاخه دیگر و از یک مسئله به مسئله دیگر پرواز می کنند، حال با وجود این مانع ، به دست آوردن حضور قلب مشکل تر خواهد شد و زحمت بیشتری را می طلبد.
تفاوت شرط قبولی و شرط صحت
قبل از پرداختن به راه های تقویت و افزایش حضور قلب در نماز، ذکر این نکته لازم است که حضور قلب یکی ازشرائط وآداب باطنیه نماز است و طبق روایات، شرط قبولی نماز است. یعنی آثار معنوی و اخروی نماز منوط بر داشتن حضور قلب در نماز است که البته خود دارای مراتبی بس فراوان است، با این وجود حضور قلب نزد فقها، از شرائط قبول نماز است، نه ازشرائط صحت نماز و بین این دو فرق است. زیرا ممکن است نمازی تمام شرائط فقهی ای که برای احکام نماز در رساله های عملیه آمده است را، داشته باشد و احتیاجی به اعاده نماز نباشد، اما دارای شرائط قبول وکمال نباشد. در این صورت درست است که نماز بدون حضور قلب، اعاده یا قضا ندارد، اما این نماز فایده وثوابی برای نمازگذار نخواهد داشت.
شرایط به دست آوردن حضور قلب در نماز
شرایط و عواملی که جهت دستیابی به حضور قلب در نماز مهم و مؤثر هستند عبارتند از:
- اهمیت دادن به نمازعارف بزرگ
میرزا جواد آقا ملکی تبریزی (ره) می گوید: حضور قلب سببش همت آدمی است، چون قلب تابع همت و ایمان انسان به حقیقت نماز می باشد. آن کس که به این حقیقت اعتقاد داشته باشد که نماز معراج اوست و مایه اوج و سعادت او خواهد شد، با کسی که نماز را سر بار خود و یک تکلیف طاقت فرسا می پندارد یقیناً از جهت دارا بودن حضور قلب متفاوتند.[۱]
پس اگر بخواهیم در نماز حضور قلب پیدا کنیم باید اهمیت عبادت را به قلب تفهیم و تلقین کنیم و این ممکن نیست مگر با فهمیدن فواید و اسرار و حقایق نماز.[۲]
- کسب معرفت نسبت به معبود و عبادت
شناخت و آگاهی معرفت و آگاهی نسبت به معبود و عبادت تأثیر بسزایی در کسب حضور قلب دارد. چنانکه امام صادق (ع) می فرماید: «ما من شی بعد المعرفه یعدل هذه الصلاه».[۳] بعد از معرفت، عملی وجود ندارد که با نماز رقابت کند.
شناخت انسان نمازگزار باید به مرحله ای برسد که خود را محتاج و نیازمند به خدا بداند و در آیات و روایاتی که انسان را محتاج و نیازمند واقعی به خدا می شمارد، توجه و تفکر نماید.
برای نمونه، آنجا که قرآن کریم می فرماید:
«أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ»؛[۴] شما نیازمندان به سوی خدا هستید.
این آیه گویای آن است که اگر هنگام نماز توجه داشته باشیم که سراسر زندگی و وجود ما وابسته به خداوند است، هر نفسی که می کشیم نیازمند عنایت اوست و هرچه می خواهیم در دست قدرت او قرار دارد، بی تردید توجه و حضور قلب بیشتری در نماز خواهیم داشت.[۵]
پیامبر اکرم (ص) می فرمایند: آنچنان خدا را عبادت کن که گویا او را می بینی و اگر تو او را نمی بینی، او تو را مشاهده می کند.[۶] احساس نیازمندی به خدا، درک عظمت و بزرگی خداوند و احساس حضور در برابر او، عوامل مؤثری در کسب حضور قلب می باشند.
- تقویت حس نیازمندی به نماز
یکی دیگر از عوامل ایجاد حضور قلب در عبادت احساس نیاز به نماز است. اگر انسان باور کند که نماز سرمایه سعادت و بهترین وسیله ارتباط مخلوق با خالق و نردبان صعود و معراج مؤمن و مایه نزدیکی به خداوند متعال و دژ محکمی در برابر حملات شیطان و مایه آرامش در زندگی و بطور کلی کارخانه انسان سازی است، آنچنان احساس نیازی به نماز خواهد نمود که به هیچ وجه آن را از دست نخواهد داد.[۷]
- فهمیدن معانی نماز
نمازگزار با توجه به معانی و مفاهیم الفاظ نماز درحقیقت خدا را در قلب خود حاضر می یابد. اگر نمازگزار دقیقاً معانی نماز را به قلب القاء نماید، آنجاست که اثر خودش را خواهد گذاشت و لذا امام صادق (ع) می فرماید: آن کس که دو رکعت نماز بخواند و بفهمد چه می گوید، از نماز خارج نمی شود مگر اینکه گناهان او بخشیده شده است.[۸]
- نماز وداع و آخرین نماز
امام صادق (ع) می فرمایند: هنگامی که نماز واجب را می خوانی در وقتش بخوان، مانند کسی که نماز وداع می خواند و می ترسد که بعد از این دیگر توفیق نماز خواندن نیابد.[۹]
این نگاه سبب می شود نمازگزار با توجه، جدیت و حضور قلب بیشتری به عبادت بپردازد و نماز را آخرین فرصت گفت وگو با خدا بداند.
- استعانت از خدا در دستیابی به حضور قلب
دعا و طلب حضور قلب در نماز بدون کمک و یاری خداوند ممکن نیست؛ ازاین رو در نمازهای یومیه می خوانیم: «إیّاک نعبد و إیّاک نستعین»،[۱۰] یعنی اگرچه تو را عبادت می کنیم، اما در همین عبادت نیز از تو استعانت می جوییم. افزون بر این، عوامل دیگری نیز در مراتب بعدی قابل توجه اند؛ مانند رعایت برخی مقدمات و مستحبات نماز، از جمله استفاده از بوی خوش، گفتن هفت تکبیر پیش از تکبیرهالاحرام، نگاه به محل سجده در حال قیام، نگاه میان دو پا در هنگام رکوع و تشهد، و چسباندن دست ها به بدن در حال قیام و…؛ البته دستیابی به حضور قلب کامل، مستلزم رفع موانعی همچون ترک گناهان و پرهیز از شتاب زدگی در نماز نیز هست.
- تمرین و ممارست برای حضور قلب
تمرین و ممارست یکی از راه های مهم برای کنترل افکار و خیال و دستیابی به حضور قلب در نماز است. انسان در نماز باید تا آنجا که در توان دارد، فکر خود را حفظ کرده و به نماز توجه کند و هرگاه ذهن او به جای دیگری معطوف شد، آن را بازگرداند و به معانی نماز دقت نماید. هرچند این کار در آغاز دشوار به نظر می رسد، اما با استمرار و تمرین، به تدریج حواس و خیال تحت کنترل درمی آید و انسان می تواند با اندکی اراده، توجه خود را تا پایان نماز حفظ کند. [۱۱]
- کاستن از اشتغالات دنیوی
کاستن از اشتغال به امور دنیوی از عوامل مؤثر در تقویت حضور قلب در نماز است. انسان باید بیرون از نماز، دل خود را از مشغولیت های افراطی به دنیا حفظ کند و تنها به اندازه نیاز به امور دنیوی بپردازد؛ زیرا هنگامی که دل در طول روز پیوسته درگیر اشتغالات بیهوده باشد، این افکار در وقت نماز نیز هجوم می آورند و تمرکز و توجه را سلب می کنند.[۱۲] از همین رو بزرگان سفارش کرده اند که پیش از نماز، دل را از هر آنچه به آن مشغول است بازداریم و آن را کنار بگذاریم تا در هنگام نماز، ذهن متوجه آن نشود.[۱۳]
جمع بندی
در جمع بندی می توان گفت حضور قلب روح و حقیقت نماز و معیار اصلی بهره مندی انسان از آثار معنوی و تربیتی آن است. هرچند نماز بدون حضور قلب از نظر فقهی صحیح است، اما کمال و قبولی واقعی آن وابسته به توجه قلبی نمازگزار است. شناخت خداوند، فهم معانی نماز، احساس نیاز، تمرین و کاهش دلبستگی های دنیوی از مهم ترین راه های تقویت حضور قلب اند. با مداومت بر این عوامل، نماز به تدریج از یک عمل ظاهری به عبادتی زنده، اثرگذار تبدیل می شود.
پی نوشت:
[۱] . ملکی تبریزی، اسرار الصلاه، ص۳۰۱.
[۲] . عزیزی، حضور قلب در نماز، ص۱۰۸.
[۳] . مجلسی، بحارالانوار، ج۶۹، ص۴۰۶.
[۴] . سوره فاطر، آیه ۱۵.
[۵] . عزیزی، حضور قلب در نماز، ص ۱۱۲ ـ ۱۱۷.
[۶] . پاینده، نهج الفصاحه، ص۶۵.
[۷] . عزیزی، حضور قلب در نماز، ص۱۱۸ ـ ۱۲۲.
[۸] . مجلسی، بحارالانوار، ج۱، ص۲۴۰.
[۹] . مجلسی، بحارالانوار، ج۸۳، ص۲۳۲.
[۱۰] . سورۀ حمد، آیه۲.
[۱۱] . خمینی، چهل حدیث، ص۴۳۰.
[۱۲] . نراقی، معراج السعاده، ص۶۷۳ ـ ۶۶۶.
[۱۳] . خمینی، سرّ الصلوه، ص۵۸.
فهرست منابع:
- قرآن مجید.
- عزیزی تهرانی، علی اصغر، حضور قلب در نماز، قم، بوستان کتاب، ۱۳۷۵ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۱۵ش.
- ملکی تبریزی، جواد، اسرار الصلاه، ترجمه رجب زاده، تهران،: پیام آزادی، ۱۴۲۰ ه.ق. نوبت چاپ: چهارم
- موسوی خمینی، سید روح الله، شرح چهل حدیث (اربعین حدیثا)، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۲ش.
- موسوی خمینی، سید روح الله، سرّ الصلوه، انتشارات پیام آزادی، ۱۳۶۰ش.
- نراقی، ملا احمد، معراج السعاده، تهران، انتشارات رشیدی، ۱۳۶۱ش.
- پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحه، انتشارات جاویدان، ۱۳۵۴ش، نوبت چاپ: نُهم.
منبع مقاله | با اقتباس و ویرایش از:
نرم افزار «پاسخ ۲» تولید شده توسط مرکز مطالعات حوزه علمیه قم.
