ذکر و یاد خدا، از بنیادی ترین مفاهیم اخلاقی و عرفانی در معارف اسلامی است که نه تنها به عنوان یک عمل زبانی و قلبی، بلکه به عنوان روشی برای تربیت روح و رسیدن به آرامش درونی معرفی شده است. آیات قرآن کریم و روایات اهلبیت (ع)، بارها بر اهمیت یاد خدا در همه حالات تاکید کرده اند؛ یاد کردنی که می تواند انسان را از غفلت و وسوسه های شیطان دور ساخته و مسیر او را به سوی قرب الهی هموار نماید.
بررسی معنا، مفهوم، اقسام و مراتب ذکر و یاد خدا، انسان را با جلوه های مختلف این حقیقت نورانی آشنا نموده و جایگاه ویژه آن را در زندگی فردی و اجتماعی آشکار می سازد.
معنای ذکر و یاد خدا
ذکر و یاد خدا، در لغت به معنای یادکردن، گفتن، بیان کردن، یادآوری، به زبان جاری کردن در مقابل صمت و در اصطلاح یاد کردن زبانى و قلبى خداوند است. ذکر و یاد خدا، از اصطلاحات اسلامى است که بیشتر در مباحث اخلاقى و عرفانی مطرح است و پژوهشگران علوم دینی در دو عرصه اخلاق و عرفان، بیشتر بدان پرداخته اند. ذکر و یاد خدا، بر سه قسم می باشد که عبارت است از ذکر لسانی، قلبی و عملی.
ذکر و یاد خدا در آیات و روایات
خداوند متعال در سوره بقره فرموده است: «فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ وَاشْکُرُوا لِی وَ لَا تَکْفُرُونِ؛[۱] پس یاد کنید مرا تا یاد کنم شما را و شکر کنید مرا و ناسپاسى مکنید مرا». و در سوره احزاب فرموده است: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْرًا کَثِیرًا؛[۲] اى گروهى که ایمان آورده اید! یاد کنید خدا را یاد کردنى بسیار».
و در آیه دیگری از همین سوره فرموده است: «وَ الذَّاکِرِینَ اللَّهَ کَثِیرًا وَ الذَّاکِرَاتِ؛[۳] مردان و زنانى که خدا را بسیار یادکننده اند». و در سوره ذاریات فرموده است: «وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْرَىٰ تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِینَ؛[۴] پس پند بده که تو پند دهنده اى و برایشان چیره نیستى».[۵]
مفسران گفته اند: خداوند فرموده است: «با ایمان، مرا یاد کنید تا من هم از صمیم جان، شما را یاد کنم؛ با حالت تسلیم و مسلمانى مرا یاد کنید، تا شما را با گرامى داشتن یاد کنم؛ با توبه مرا یاد کنید، تا با آمرزش گناهانتان شما را یاد کنم؛ با پوزش خواهى مرا یاد کنید، تا با آمرزش شما را یاد کنم؛ با خواهش و سؤال مرا یاد کنید، تا با بخشش و دهش شما را یاد کنم؛ شما با دعا مرا یاد کنید، تا با عطا شما را یاد کنم؛ شما با آمرزش خواهى مرا یاد کنید، تا من با غفران شما را یاد کنم؛ بدون غفلت، مرا یاد کنید تا بدون درنگ شما را یاد کنم».[۶]
پیامبر (ص) فرموده اند: «اى على! بهترین اعمال سه خصلت است، انصاف دادن از خویشتن و همراهى انسان با برادر دینى خود در راه خدا و در همه حال به یاد خدا بودن».[۷]
از امام باقر (ع) یا امام صادق (ع) نقل شده که فرموده اند: «ذکر و یاد خدا، به هفت چیز آدمى بخش شده است که عبارت است از: زبان، روح، نفس، عقل، معرفت، سر، قلب، و هر یک نیاز به استقامت و پایدارى دارد. استقامت و راستى یاد با زبان، اقرار از روى راستى و درستى است. استقامت روح، راستى در استغفار است. استقامت نفس، پوزش خواهى است.
استقامت قلب، به راستى یقین داشتن است؛ استقامت عقل، به راستى پند گرفتن است؛ استقامت معرفت، به راستى سرفراز بودن است و استقامت سِر (نهانى)، سرشار بودن از عالم اسرار و خشنود بودن به آن است.
ذکر زبان، حمد و ثناى خداوند است و ذکر نفس، تلاش و کوشش است و ذکر روح، خوف و رجا (امید و بیم) است. ذکر دل، صدق و صفاست و ذکر عقل، تعظیم و حیاست و ذکر معرفت، تسلیم و رضاست و ذکر نهان، مقام شهود حق جل و على است».[۸]
امیرالمومنین على (ع) فرموده است: «تمام خیر در سه خصلت جمع شده است: «نگریستن و خاموشى و سخن گفتن. هر نگاهى که در آن اعتبار نیست، سهو و بى ارزش است. هر خاموشى که در آن اندیشه نیست، غفلت است و هر سخنى که در آن یاد خدا نیست، غفلت است. خوشا به حال آن کس که نگاهش عبرت و سکوتش اندیشه و کلامش ذکر و یاد خدا است و بر گناه خود مى گرید و مردم از گزندش در امانند».[۹]
حضرت موسى (ع) به خداوند چنین گفت: «پروردگارا! پاداش آن کس که با زبان و دل خویش تو را یاد مى کند چیست؟ فرمود: اى موسى! روز قیامت او را در سایه عرش و حمایت خویش قرار مى دهم».[۱۰]
پیامبر (ص) فرموده اند: «در خواب یکى از امت خویش را دیدم که شیطان ها او را احاطه کرده بودند. یاد کردن او از خداوند متعال آمد و او را از میان ایشان نجات داد».[۱۱]
جابر مى گوید، به امام باقر (ع) گفتم: «برخى از مردم چنانند که چون چیزى از از قرآن به یاد مى آورند یا براى ایشان چیزى از قرآن خوانده مى شود، چنان فریادى بر مى آورند و مدهوش مى شوند تا آنجا که اگر دست ها و پاهاى کسى از ایشان بریده شود، احساس نمى کند. فرمود: سبحان اللَّه! این از کارهاى شیطانى است. به این کار فرمان داده نشده اند. همانا هدف، نرم شدن و دل سوختن و اشک ریختن و از خدا بیم کردن است».[۱۲]
پیامبر (ص) فرموده اند: «هر مسلمان که پس از نماز صبح در مصلاى خود بنشیند و ذکر و یاد خدا خدا بگوید تا آفتاب بدمد، براى او پاداشى همچون پاداش حاجیان است و گناهانش آمرزیده مى شود، و فرموده اند: هر گاه باغ هاى بهشت را مى یابید، در آن به گردش پردازید. گفتند: باغ هاى بهشت چیست؟ فرمودند: مجالس ذکر و یاد خدا».
همچنین پیامبر (ص) فرموده اند: «هیچ قومى براى ذکر و یاد خدا خدا نمى نشینند و جلسه تشکیل نمى دهند، مگر این که سروشى از آسمان به آنان ندا مى دهد که برخیزید، سیئات شما به حسنات تبدیل شد و همه تان آمرزیده شدید و هیچ گروهى از مردم زمین براى ذکر و یاد خدا خداوند به زمین نمى نشینند، مگر این که گروهى از فرشتگان هم همراه ایشان به زمین مى نشینند».[۱۳]
نیز آن حضرت فرموده اند: «هیچ قومى براى ذکر و یاد خدا به زمین نمى نشینند، مگر این که فرشتگان آنان را احاطه مى کنند و رحمت آنان را فرا مى گیرد و آرامش بر آنان فرو مى آید. من هم آنان را یاد مى کنم».[۱۴]
شاعر چنین سروده است:
به آن برادرت که نسبت به من نیکى مى کند ابلاغ کن که من هر چند به ظاهر او را نمى بینم، همواره مى بینمش. هر چند جایگاه او از جایگاه من دور است ولى نگاه من پیوسته به دیدار اوست. خداى مى داند که من هیچ گاه به یاد او نمى افتم؛ زیرا کسى را که هیچ گاه فراموش نمى کنم، چگونه لازم است که به یادش باش چگونه ممکن است هرگز مونسى جز او را آرزومند بود و چگونه بنده یى که او مولاى اوست، اندوهگین باشد».[۱۵]
نتیجه گیری
ذکر و یاد خدا، یادآور پیوند دائمی بنده با پروردگار خویش است؛ پیوندی که در هر لحظه می تواند مایه آرامش قلب، صفای روح، و نجات از لغزش های شیطانی باشد. طبق کلام خدا در قرآن کریم و گفتار و سیره پیامبر(ص) و اهل بیت (ع)، ذکر حقیقی تنها به زبان محدود نمی شود، بلکه با قلب مومن، عقل بیدار و عمل صالح همراه است. مجالس ذکر و یاد خدا، مصادیقی از باغ های بهشت در دنیا هستند و انسان ذاکر، همواره در حصن حصین الهی قرار می گیرد. بنابراین، ذکر و یاد خدا نه یک عمل مقطعی، بلکه راه و رسم زندگی مومنانه و کلید وصول به رحمت و قرب پروردگار است.
پی نوشت ها
[۱] بقره/۱۵۲.
[۲] احزاب/۴۱.
[۳] احزاب/۳۵.
[۴] ذاریات/۵۵.
[۵] آیات مورد ذکر در قرآن بسیار زیاد است و براى اطلاع بیشتر از نمونه هاى دیگر، رک. به: نووى، ریاض الصالحین، ص۴۹۳ ؛ فیض کاشانی، محجه البیضاء، ص۲۶۶، ج۲.
[۶] در اینباره به تفسیر میبدى، کشف الاسرار، ص۴۱۴، ج۱، چاپ مرحوم على اصغر حکمت، مراجعه فرمایید که لطیف تر و با افزونى هایى آمده است.
[۷] ضمن حدیثى از امام باقر (ع) در شیخ صدوق، ترجمه خصال، ص۱۴۵، ج۱، آمده است.
[۸] این روایت بدون نسبت به امام باقر و امام صادق (ع) در شیخ صدوق، ترجمه خصال، ص۱۶۶، ج۲، آمده است. سندش ضعیف و مورد اعتراض است.
[۹] شیخ صدوق، ترجمه خصال، ص۱۲۰، ج۱.
[۱۰] شیخ حر عاملى، الجواهر السنیه فی الاحادیث القدسیه، ص۵۵.
[۱۱] شیخ صدوق، فضائل الاشهر الثلاث، ص ۱۱۳.
[۱۲] کلینی، ترجمه اصول کافى، ص۴۲۱، ج۴.
[۱۳] در صحیح مسلم، ص ۷۲، ج ۸.
[۱۴] در صحیح مسلم، ص ۷۲، ج ۸.
[۱۵] فتال نیشابوری، روضه الواعظین، ص۶۲۲.
فهرست منابع
- قرآن کریم.
- ابن بابویه، محمدبن علی (شیخ صدوق)، الخصال، ترجمه مدرس گیلانی، تهران، نشر جاویدان، ۱۳۵۲ش.
- ابن بابویه، محمدبن علی (شیخ صدوق)، فضائل الاشهر الثلاث، نجف الاشرف، مکتبه الداوری مطبعه الآداب، ۱۳۹۷ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، الجواهر السنیه فی الاحادیث القدسیه، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۹۹۸م.
- فیض کاشانی، ملامحسن، محجه البیضاء، قم، نشر جامعه مدرسین، ۱۳۸۳ق.
- فتال نیشابوری، محمد بن احمد، روضه الواعظین و بصیره المتعلمین، قم، نشر شریف رضی، ۱۳۷۵ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش.
- میبدی، ابوالفضل، تفسیر کشف الاسرار و عده الابرار، تهران، نشر دانشگاه تهران (به کوشش علی اصغر حکمت)، ۱۳۳۷ش.
- مسلم بن حجاج، مسلم، صحیح مسلم، قاهره، دارالحدیث، ۱۴۱۲ق.
- نووی، محیی الدین بن یحیی، ریاض الصالحین من کلام سید المرسلین، المنصوره مصر، دارالوفا، ۲۰۰۰م.
منبع اقتباس: پایگاه اطلاع رسانی حوزه.
