خلاقیت کودکان، به معنای توانایی آنها در ایجاد ایده های جدید، یافتن راه حل های نوآورانه برای مسائل و تفکر خارج از چارچوب های معمول است. این ویژگی به آنها کمک می کند تا موقعیت ها را از زوایای متفاوت ببینند، ترکیب های تازه ای از اطلاعات و تجربیات خود بسازند و به شیوه هایی بدیع و منحصر به فرد مسائل را حل کنند.
خلاقیت کودکان، فقط در هنر و داستان پردازی خلاصه نمی شود، بلکه در تفکر ریاضی، حل مسائل علمی، مهارت های اجتماعی و حتی در بازی های روزمره نیز نقش دارد.
تاثیر مثبت خلاقیت کودکان
خلاقیت، آزادانه ترین شکل بیان احساسات درونی است. برای کودکان هیچ چیز از این لذت بخش تر نیست که بتوانند احساسات خود را بدون ترس از قضاوت شدن، بیان کنند. ابراز احساسات و افکار درونی به شکلی خلاقانه، نشانه ای از سلامت کودک است.
مطالعات نشان می دهند که خلاقیت به بهتر شدن توانایی شناختی مغز کمک می کند؛ مثلا ارتباط بین دو نیمکره مغز، در افرادی که سابقه فعالیت در موسیقی دارند، قوی تر است. خلاقیت، اتصالات بین شبکه عصبی و یادگیری مفاهیم جدید را هم آسان می کند. فعالیت های خلاقانه، احساس شادی و آرامش را در افراد بیشتر می کنند. پرسیدن «چرا؟» و جستجوی دلیل موقع انجام کارهای خلاقانه با تحریک احساسات، باعث بهبود سلامت مغز می شود.
روند رشد خلاقیت از کودکی تا بزرگسالی
مطالعات روانشناسان درباره خلاقیت نشان داده است که خلاقیت نیز همانند سایر جنبه هاى انسان، از الگویى پیروى می کند. به نظر آنها، خلاقیت در اوایل زندگى و ابتدا در بازى کودک ظاهر می شود و به تدریج در جنبه هاى دیگر زندگى از قبیل کار، مدرسه، فعالیت هاى تفریحى و مشاغل تجلى می کند. ابتکارات یا تولیدات خلاق در طول سال هاى ۳۰ و ۴۰ به اوج می رسد. بعد از آن حالت فلات پیدا می کند، به تدریج کاهش می یابد.
اریکسون، میانسالى را سن بحرانى نامیده است که در آن، تولید یعنى تمایل به خلق یا به وجود آوردن یا رکود حکمفرما خواهد شد. به عقیده روان شناسان عوامل محیطى از قبیل فقر بهداشتى، اوضاع و احوال خانوادگى، فشارهاى مالى و نبودن وقت آزاد در به اوج رسیدن خلاقیت مؤثرند و شواهد دال بر کاهش آن به سبب محدودیت هاى موروثى وجود ندارد.
عوامل تسریع کننده در رشد خلاقیت کودکان
به منظور تسریع در روند رشد خلاقیت کودکان، لازم است تا به موارد زیر توجه شود:
۱-وقت: کودکان براى خلاق شدن، وقت زیادى لازم دارند تا با افکار و مفاهیم درگیر شوند و با آنها بازى کنند و آنها را به اشکال نو و ابتکارى در آورند.
۲-ترغیب و تشویق: کودکان براى خلاقیت و خلاق بار آمدن، به تشویق و ترغیب نیاز دارند و انتقاد، مانع خلاقیت ایشان می شود.
۳-مواد: بدیهى است وجود مواد گوناگون مثلا کاغذ، خمیر و… براى تحریک و رشد خلاقیت کودکان ضرورت دارد.
۴-محیط محرک: محیط خانه و مدرسه باید با تشویق و راهنمایى کودکان در کاربرد مواد و اشیاء، خلاقیت ایشان را بر انگیزد.
۵-روابط غیر انحصارى والدین کودک: والدینى که نه حامى افراطى و نه انحصارگر افراطى فرزند خود هستند، طبعا او را به استقلال و اتکا به خویش تشویق خواهند کرد و این دو تاثیر بیشترى در خلاقیت دارند.
۶-روش هاى پرورش کودک: روش آزاد منشانه و آسانگیر در پرورش کودکان درخانه و مدرسه، خلاقیت کودکان را تسریع می کند، و روش سختگیرانه، از آن جلوگیرى می کند.
۷-فرصت کسب معلومات: خلاقیت در خلا انجام نمی گیرد، بلکه مستلزم کسب معلومات است که زیر بناى خلاقیت به شمار می رود.
جلوه هاى خلاقیت کودکان
کودکان، فرایند خلاقیت خود را درسنین مختلف به شکل هاى گوناگون آشکار می کنند که به جلوه هاى خلاقیت معروفند. این جلوه ها عمدتا عبارتند از:
۱-جاندار پندارى
علاقه به نسبت دادن هشیارى به اشیاء و موجودات غیر جاندار، یکی از جلوه های خلاقیت کودکان است. این جلوه را غالبا در کودکان خردسال که هنوز نمی توانند جاندار را از غیر جاندار تمیز دهند، می بینیم. آنها از نسبت دادن صفات زندگان به موجودات غیر زنده، لذت می برند و معمولا صفاتى را به آنها نسبت می دهند که والدینشان به خود ایشان نسبت می دهند.
۲-بازى سازنده
کودکان زمانى که به سن مدرسه می رسند و می توانند خیالبافى و واقعیت را از هم تشخیص دهند، توجه خود را از بازى نمایشى به بازى سازنده معطوف می کنند.
۳-دوستان خیالى
این دوست خیالى، می تواند شخص یا حیوان یا چیزى باشد که کودک در عالم خیالش می آفریند تا نقش دوست را با او ایفا کند؛ زیرا بیشتر بازی ها براى لذت بخش بودن به همبازى نیاز دارند و کودکانى که همبازى ندارند، غالبا یک همبازى خیالى براى خودشان خلق می کنند. کودکى که تجارب اجتماعى تلخ و ناخوشایند دارد، ممکن است همبازى خیالى را بر همبازى واقعى ترجیح دهد.
۴-رویاى بیدارى
رویاى بیدارى مانند بازی ها، فعالیتى است که شخص از پرداختن به آن لذت می برد. شکلى از بازى ذهنى است که معمولا خیالپردازى خوانده می شود تا جلوه هاى کنترل شده تخیل مشخص شود.
۵-دروغ هاى مصلحت آمیز کودک
یکى از جلوه هاى بسیار شایع میان کودک خردسال، گفتن دروغ هاى مصلحتى است که با دروغی که بزرگسالان تصور می کنند تفاوت دارد. اینگونه دروغ را کودکان بر خلاف تصور بزرگسالان، عملا درست می پندارند.
۶-شوخی سازى
شوخى و مزاح دو جنبه دارد: توانایى ادراک شوخى و دیگری توانایى تولید آن و البته جنبه پذیرش اجتماعى را هم باید به آن افزود؛ زیرا جالب یا غیرجالب بودن شوخى را، اطرافیان تعیین می کنند. تولید شوخى، مستلزم شناخت موقعیت است، همچنین با میزان علاقه شخص به پذیرش اجتماعى بستگى دارد؛ به این معنا که کودکان ناراضى از میزان آن، طبعا به تولید شوخى انگیزش بیشترى خواهند داشت تا به هدف خود برسد. شوخی ها، انواع ساده و پیچیده دارند که خلاقیت، عمدتا در شوخی هاى پیچیده به چشم می خورد.
۷-داستان گویى
یکى دیگر از جلوه هاى خلاقیت کودکان، داستان گویى است. کودکان خلاق در انتخاب و بیان داستان موفقیت بیشترى دارند و بهتر و بیشتر می توانند توجه شنوندگان خود را جلب کنند.
۸-مفهوم خودآرمانى
مفهوم خود آرمانى و آرزوى کودکان به این است که آن باشند یا آن چیز را عرضه کنند که خود دوست دارند به آن برسند. به عبارت دیگر، منظور از خود آرمانى، علاقه شخص به این است که دیگران او را آنچنان که خودش می خواهد دریابند. اعم از خود پندارى بدنى و خود پندارى روان شناختی.
موانع خلاقیت کودکان در محیط خانواده
رشد خلاقیت کودکان، نیازمند وجود محیطی سالم در خانه است و وجود برخی رفتارها و نگرش ها از سوی والدین و محیط، می تواند بر روند رشد خلاقیت کودکان تاثیر منفی بگذارد:
۱-تأکید بیش از حد والدین بر هوش و حافظه کودک
بسیاری از والدین، ناآگاهانه کودک خود را فقط با هدف تقویت مهارت های حافظه ای و انباشتن ذهن وی از اطلاعات لغوی، تربیت و هدایت می کنند و برای حافظه و هوش کودک، اهمیتی بیش از حد قائل می شوند. این گروه از والدین بدون در نظر گرفتن این اصل تربیتی مهم که تنها اطلاعات عمومی و داشتن حافظه قوی برای تکامل و رشد فکری و باروری استعدادهای کودک کافی نیست، با اصل قرار دادن هوش و حافظه کودک از پرورش سایر توانمندی های ذهنی و روانی کودک خود که مهمترین آنها تفکر خلاق است غافل می مانند.
۲- ایجاد رقابت میان کودکان
معمولاً رقابت میان کودکان وقتی پدید می آید که نوعی ارزیابی و رتبه بندی توسط والدین وجود داشته باشد یا پاداشی یا جایزه ای در میان باشد. معمولاً کودکان چنانچه احساس کنند که کار آنها توسط والدین مورد ارزشگذاری قرار خواهد گرفت و یا به بهترین کار جایزه یا پاداش داده خواهد شد بیشتر از آنکه به انجام بهتر آن کار بیندیشند به کسب آن جایزه فکر می کنند. ضمن اینکه گاهی این رقابت ها به ستیزه جویی میان کودکان تبدیل میشود و سبب می گردد تا آنها نتوانند از توانایی ها و استعدادهای واقعی خود استفاده کنند.
۳-تأکید افراطی بر جنسیت کودک
تأکید زیاد بر جنسیت کودک و تمایز قائل شدن زیاد میان دختر و پسر، یکی از موانع مهم رشد خلاقیت کودکان در گروهی از خانواده هاست. در برخی از فرهنگ ها بسیاری از دختران و پسرانی که از تفکرهایی خلاق برخوردار هستند، به سبب ملزم شدن به رعایت پاره ای مقررات و هنجارهای از پیش تعیین شده و همچنین به دلیل قرار گرفتن در نقش های قالبی که فرهنگ و محیط بر آنها تحمیل کرده، علائق و تمایلات خلاقانه خود را سرکوب می کنند و در نتیجه به تدریج دچار تعارض شده و خلاقیت آنها از بین می رود.
۴- قوانین خشک و دست و پاگیر در منزل
بسیاری از والدین برای کودک خود، قوانین و مقررات خشک و محدود کننده ای نظیر تعداد ساعت های درس خواندن در روز، رأس ساعت معین خوابیدن استفاده از لوازم خاص … قرار می دهند. پدید آوردن چنین شرایطی در منزل و اصرار و پافشاری بر رعایت آنها از جانب کودکان، سبب می شود کودک تدریجاً به کلیشه ای و تکراری رفتار کردن عادت کند. باید توجه داشت که افکار و رفتارهای کلیشه ای و تکراری نقطه متضاد خلاقیت کودکان است.
۵-عدم آشنایی والدین با مفهوم واقعی خلاقیت کودکان
عدم آگاهی و شناخت برخی والدین از فرایند رشد خلاقیت کودکان و مطالعه نکردن آنها در این زمینه، سبب می شود آنها هیچ گاه نتوانند برای پرورش و شکوفایی خلاقیت کودکان خود برنامه ریزی و اقدام صحیحی نمایند و به این ترتیب ناخواسته سبب می شوند استعدادهای خلاق کودک آنها به هدر رود.
۶-انتقاد مکرر از رفتارهای کودک
ارزیابی پی در پی رفتارهای کودک و زیر ذره بین قرار دادن و انتقاد از کارهای او در خانواده، آزادی امنیت خاطر و اعتماد به نفس کودک را مختل می سازد و ترس از اشتباه را در وی تقویت می کند. این ترس چنانچه در کودک حالت مرضی پیدا کند، جرأت ابراز هرگونه اندیشه جدید و یا انجام کارهایی که در عین خلاق بودن احتمال وجود اشتباه نیز در آنها وجود دارد را در کودک از بین می برد و به این ترتیب خلاقیت کودک که لازمه اش داشتن آزادی و امنیت خاطر در محیط خانواده و ریسک پذیری و عدم ترس از اشتباه می باشد، با مانع روبرو می گردد.
۷-بیهوده شمردن تخیلات کودک
تخیل کودک، اساس خلاقیت اوست و چنانچه تخیلات و رویاهای کودک با بی توجهی تمسخر و یا بیهوده انگاشتن از جانب والدین روبرو شود در واقع سرچشمه خلاقیت او خشکانده شده است. محکوم کردن خیالپردازی کودک و وادار نمودن او به واقع بینی در خانواده نگرش و شیوه ای کاملاً اشتباه است و برای بذر حساس و زودرنج خلاقیت کودک آفتی مهلک محسوب می شود.
۸-عدم شناسایی علایق درونی کودک
بسیاری از کودکان خصوصاً در سنین پایین، از علائق و کشش های خود نسبت به موضوعات و پدیده های پیرامون اطلاع روشنی ندارند و یا اینکه نمی توانند آن را به زبان بیاورند. این موضوع از مواردی بسیار حساس به شمار می رود که باید از همان دوران کودکی مورد توجه والدین قرار گیرد. خانواده هایی که نسبت به این مسئله بی تفاوت هستند و سعی نمی کنند انگیزه ها و موضوعات مورد علاقه کودک خود را شناسایی و کشف کنند، ناخواسته فرصت های زیادی را برای رشد خلاقیت کودک از وی سلب می کنند.
۹-عدم وجود حس شوخ طبعی در محیط منزل
شوخ طبعی، از شاخص های مهم خلاقیت به شمار می رود و وجود حس شوخی و شوخ طبعی در فضای خانواده، بسیار حائز اهمیت است؛ زیرا مستقیماً به رشد خلاقیت کودکان کمک می کند؛ اما در خانواده هایی که فضای زندگی آنها خشک، رسمی و جدی است، زمینه ای برای بروز حس شوخ طبعی کودک به وجود نمی آید و در نتیجه در چنین محیطی، بسیاری از کشش های خلاقانه کودک پنهان می ماند.
۱۰-تحمیل نقش بزرگسال به کودک
بسیاری از والدین علاقمند هستند که کودک آنها سریعاً رشد کند و کودکی خود را پشت سر بگذارد. آنها گاهی برای تسریع این امر، سعی می کنند با کودک خود همانند بزرگسالان رفتار کنند و به تبع آن از کودک خود توقع ایفای نقش هایی بزرگتر از محدوده سنی آنها را دارند.
تحمیل نقش های کاذب بزرگسالی به کودکان، روند رشد اجتماعی آنان را مختل می سازد و سبب پدید آمدن رفتارهای نابهنجار و تصنعی در آنها می گردد و همین امر باعث از بین رفتن بسیاری از استعدادهای خلاق دوران کودکی و خلاقیت کودکان می گردد.
راه های پرورش خلاقیت کودکان
بسیاری از مردم تصور می کنند که خلاقیت یک نوع استعداد ذاتی است که برخی از کودکان از آن بهره مند هستند و برخی بی بهره! اما واقعیت این است که خلاقیت کودکان بیش از یک استعداد ذاتی در مهارت است. در واقع، خلاقیت کودکان می تواند با کمک والدین رشد پیدا کند.
خلاقیت کودکان فقط برای سلامت، شادی و داشتن بیان هنری بهتر مفید نیست بلکه فرزند خلاق شما می تواند عملکرد بهتری برای یادگیری علوم، ریاضیات، هوش اجتماعی و عاطفی داشته باشد. بسیاری از محققان بر این باورند که بسیاری از ما تجربه دوران کودکی را به گونه ای شکل داده ایم که باعث مختل شدن رشد خلاقیت می شود. حتی شرکت های تولید کننده اسباب بازی و ابزارهای سرگرمی، با ارائه اسباب بازی هایی که دارای شخصیت های پیش ساخته هستند، به کودکان اجازه می دهند که تفکر خلاق خودشان را آرام کنند. با این حال، راه های مختلفی وجود دارند که برای پرورش خلاقیت کودکان مورد استفاده قرار می گیرند:
۱-فراهم نمودن منابع مورد نیاز برای شکوفایی خلاقیت کودکان
الف) زمان: کودکان برای اجرا و کارگردانی بازی های تخیلی و بدون ساختار نیاز به زمان بسیار زیادی دارند.
ب) مکان و فضای مناسب: شما باید یک فضای مناسب برای شکوفا شدن خلاقیت کودکان خود اختصاص دهید. در این فضا، کودک می تواند نظم تجهیزات و وسایل را تغییر دهد و هر کاری که دوست دارد را انجام دهد.
از افرادی که می خواهند برای فرزند شما هدیه بخرند، درخواست کنید تا چیزهایی مثل لوازم هنری، دوربین های ارزان قیمت، اجزای دوخت لباس، مصالح ساختمانی و … برای کودک شما بخرند. شما می توانید این ابزارها و وسایل را در یک سطل مناسب قرار دهید تا کودک خلاقتان هر زمان دوست داشت به آنها دسترسی داشته باشد.
۲-تبدیل نمودن خانه به مکانی برای شکوفایی خلاقیت کودکان
از کودک خودتان بخواهید تا ایده هایی که در رابطه با یک موضوع در ذهنش هستند را بیان کند. اما در نظر داشته باشید که نباید این ایده ها را ارزیابی کنید و در میان آنها بهترین را انتخاب کنید. مثلا اگر قرار است برای تعطیلات آخر هفته به یک پارک بروید، می توانید فرزند خود را تشویق کنید تا کارهایی را انجام بدهد که تا به حال انجام نداده است. البته باید از بیان ایده هایی که امکان اجرای آنها وجود ندارد، پرهیز کنید.
شما باید کودک خودتان را تشویق کنید که اشتباه کند و حتی شکست بخورد. کودکانی که از شکست و قضاوت شدن می ترسند، تفکر خلاق خودشان را محدود می کنند. شما می توانید برای رفع ترس از شکست در کودک خودتان به او بگویید که قبلا چه کارهایی انجام داده اید که منجر به شکست شده اند.
۳-استقبال از نوآوری و ایده جدید
دیوارهای خانه و اتاق فرزند خودتان را با نقاشی ها و سایر شواهدی که نشان می دهند کودک شما خلاق است، تزئین کنید. شما می توانید از فناوری ها و نرم افزارهای جدیدی که در دسترس کودک شماست، استقبال کنید تا کودک شما تغییرات ایجاد شده در زندگی خودش را هیجان انگیز بداند، نه ترسناک و خسته کننده.
به کودک خود اجازه دهید تا ایده هایش را کشف کند و آنچه را که می خواهد، انجام دهد. شما می توانید به بچه ها آزادی و استقلال بدهید تا ایده های خودشان را کشف کنند و آنچه می خواهند را در مورد ایده هایشان انجام دهند. نیازی نیست که در مورد اینکه آنها در امنیت نیستند یا ممکن است به یک دانشگاه عالی وارد نشوند، نگران باشید.
ایجاد محدودیت و تعیین دستورالعمل های پیچیده و سخت، می تواند انعطاف پذیری کودکان را برای فکر کردن کاهش دهد. شاید جالب باشد که بدانید، یک دستورالعمل برای چیدمان پازل، می تواند بطور قابل توجهی باعث کاهش خلاقیت کودکان شود.
۴-تشویق کودکان به انجام کارهای هنری
شما باید برای کودک خلاق خودتان این امکان را فراهم کنید تا کارهای خلاقانه مانند تمرین نمایشنامه، یادگیری نقاشی، خواندن کتابهای مختلف و … را انجام دهد. سعی کنید که زمان مشاهده تلویزیون و یا بازی کردن با گوشی تلفن همراه را برای کودک خودتان کاهش دهید.
۵-اجازه ابراز وجود و مخالفت کودک
به کودک خودتان اجازه دهید تا با شما مخالفت کنند. شما می توانید کودک خود را تشویق کنید و به او توضیح دهید که همیشه یک راه حل دیگر هم برای حل مسئله وجود دارد. اگر کودک شما یک مشکل را به درستی حل کرد، او را تشویق کنید که مجددا و با یک راه حل دیگر، مسئله را حل کند. از کودک خودتان بخواهید که برای حل یک مشکل، چندین راه حل را به شما پیشنهاد بدهد.
۶-اهمیت دادن به فرآیند یک کار، نه نتیجه نهایی
اگر به دنبال تقویت خلاقیت کودکان هستید، نباید به نتیجه نهایی یک کار اهمیت زیادی بدهید. اجازه دهید تا کودک شما متوجه شود که فرآیند انجام یک کار اهمیت بسیار بیشتری دارد. می توانید با پرسیدن سوال های مختلف مثل اینکه از انجام این کار لذت بردی، متوجه شوید که فرآیند یک کار خلاقانه برای کودک شما جذاب بوده است یا خیر.
نتیجه گیری
رشد خلاقیت کودکان فرایندی است که با ایجاد محیطی مناسب و تشویق کنجکاوی و نوآوری در آنها تقویت می شود. والدین و مربیان می توانند با فراهم کردن اسباب بازی های خلاقانه، زمان آزاد برای بازی، حمایت از فعالیت های هنری، تشویق به تفکر آزاد و پاسخگویی به سؤالات کودکان، به این مهم کمک کنند. در مقابل، برخی نگرش ها و رفتارها در محیط خانه مثل وضع قوانین خشک، فضای سرد و جدی خانواده و انتقادهای مکرر از کودک، می تواند رشد خلاقیت کودکان را با چالش های جدی مواجه سازد.
منابع اقتباس: دانشنامه رشد، على غلامپور طالمی؛ دانزی؛ افشین سلیمانی، کلاس خلاقیت، ص۴۹-۵۳، تهران، انتشارات انجمن اولیا و مربیان، چاپ پنجم، ۱۳۹۱
