بیان و پرداختن به حق معلم در اسلام حاکی از ارزشمندی علم در این دین است. در دین اسلام، معلم و آموزگار به دلیل وظیفه علمی مهم و خطیری که بر دوش دارند از جایگاه بالایی برخوردارند. ارزش معلم و آموزگار در حدی است که شاگرد می تواند دست او را ببوسد.
بنابراین حق معلم از ارزش علم و دانش ناشی می شود و از سوی دیگر زحماتی که یک معلم در راه یاد دادن علم و دانش تحمل می کند و باعث تنویر و ارتقای افکار جامعه می شود، شایستگی پیدا می کند که با رعایت حق معلم از سوی دانش آموزان از او قدردانی شود و یادگیری علم به خوبی انجام گیرد.
امام سجاد (علیه السلام) در رساله حقوق، حق معلم و آموزگار را در قبال خدمتی که انجام می دهد بیان نموده و رعایت آن را بر دانش آموزان لازم دانسته است.
متن حدیث درباره حق معلم
وَ أَمَّا حَقُّ سَائِسِكَ بِالْعِلْمِ فَالتَّعْظِيمُ لَهُ وَ التَّوْقِيرُ لِمَجْلِسِهِ وَ حُسْنُ الِاسْتِمَاعِ إِلَيْهِ وَ الْإِقْبَالُ عَلَيْهِ وَ الْمَعُونَةُ لَهُ عَلَى نَفْسِكَ فِيمَا لَا غِنَى بِكَ عَنْهُ مِنَ الْعِلْمِ بِأَنْ تُفَرِّغَ لَهُ عَقْلَكَ وَ تُحَضِّرَهُ فَهْمَكَ؛
وَ تُزَكِّيَ لَهُ قَلْبَكَ وَ تُجَلِّيَ لَهُ بَصَرَكَ بِتَرْكِ اللَّذَّاتِ وَ نَقْصِ الشَّهَوَاتِ وَ أَنْ تَعْلَمَ أَنَّكَ فِيمَا أَلْقَى إِلَيْكَ رَسُولُهُ إِلَى مَنْ لَقِيَكَ مِنْ أَهْلِ الْجَهْلِ فَلَزِمَكَ حُسْنُ التَّأْدِيَةِ عَنْهُ إِلَيْهِمْ وَ لَا تَخُنْهُ فِي تَأْدِيَةِ رِسَالَتِهِ وَ الْقِيَامِ بِهَا عَنْهُ إِذَا تَقَلَّدْتَهَا وَ لَا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ.[1]
ترجمه حدیث درباره حق آموزگار
اما حق معلم و آموزگار تو این است که او را بزرگ داری و مجلس او را محترم شماری، گفته های او را خوب گوش کنی و فراگیری و به او روی آوری، او را کمک کنی تا آنچه را که از دانش و علم به آن نیازمندی به تو بیاموزد، به تو یاد بدهد که عقل و اندیشه ات را فارغ سازی و فم و زیرکی ات را به کار گیری؛
و دل را پاکیزه کنی و چشم را با ترک شهوات جلا و روشنی بخشی و بدانی که تو نسبت به آموخته هایت از او، فرستاده ای هستی نزد آنان که از دانش بی بهره اند، آموخته هایت را بابد به دیگران انتقال دهی و هرگز در این رسالتی که بر عهده گرفته ای خیانت نورزی.[2] و لا حول و لا قوة الا بالله.
حق معلم ناشی از جایگاه علم و دانش در اسلام
در آموزه های دین اسلام علم و دانش از جایگاه ارزشمندی برخوردار است. در قرآن و احادیث معصومان (علیهم السلام) به یادگیری و یاد دادن دانش و علم توصیه های اکیدی شده است. یکی از اهداف بعثت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) ترویج فرهنگ یادگیری در جامعه است.
قرآن کریم می فرماید: «لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنينَ إِذْ بَعَثَ فيهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ إِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفي ضَلالٍ مُبينٍ [3]؛ خداوند بر مومنان منت نهاد [نعمت بزرگى بخشيد] هنگامى كه در ميان آنها، پيامبرى از خودشان برانگيخت؛ كه آيات او را بر آن ها بخواند و آن ها را پاک كند و كتاب و حكمت بياموزد؛ هر چند پيش از آن، در گمراهى آشكارى بودند.»
در این آیه شریفه خداوند متعال با بعثت پیامبرش بر مومنان منت گذاشته است؛ زیرا پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) چند کار مهم و بزرگ را برای مردم انجام می دهد که جای منت گذاری دارد. اولین کار او خواندن آیات خداوند بر مردم است و دومین کار او تزکیه نفوس و تربیت آنان است و کار سوم تعلیم کتاب و حکمت است.
در این آیه شریفه پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم)، معلم و آموزگار علم حقیقی و حکمت الهی است که باعث رستگاری بشر می شود. بنابراین معلم و آموزگاری که دانش و علم را بر دیگران آموزش می دهد وظیفه بزرگی بر عهده دارد و در رساله حقوق امام سجاد (علیه السلام) مراد از معلم و آموزگار آن معلم و آموزگاری است که علوم نافع و سودمند را تعلیم می دهد که باعث رستگاری انسان در دنیا و آخرت می شود.
حق معلم به کسانی که دانش مضر از قبیل سحر و جادو و یا علومی که باعث انحرافات اخلاقی و اعتقادی می شود تعلق نمی گیرد زیرا آنان در زمره معلم و آموزگار قرار نمی گیرند که حقوقی داشته باشند.
ارزش علم و دانش در اسلام
علم و دانش در اسلام از جایگاهی بالا و مهمی برخودار است و معصومان (علیهم السلام) در یادگیری علم و دانش تاکید و توصیه های زیادی نموده اند.
امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «اطْلُبُوا الْعِلْمَ وَ تَزَيَّنُوا مَعَهُ بِالْحِلْمِ وَ الْوَقَارِ وَ تَوَاضَعُوا لِمَنْ تُعَلِّمُونَهُ الْعِلْمَ وَ تَوَاضَعُوا لِمَنْ طَلَبْتُمْ مِنْهُ الْعِلْمَ وَ لَا تَكُونُوا عُلَمَاءَ جَبَّارِينَ فَيَذْهَبَ بَاطِلُكُمْ بِحَقِّكُمْ [4]؛ دانش بجویيد و با آن بردبارى و وقار را زيور خود كنيد و تواضع كنيد براى شاگردان و استادان خود و دانشمندان جبار نباشيد كه باطل شما، حق شما را از ميان ببرد.»
همچنین از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) در ارزش یادگیری علم و دانش حدیثی نقل شده است: «اطْلُبُوا الْعِلْمَ وَ لَوْ بِالصِّينِ فَإِنَّ طَلَبَ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ [5]؛ علم را فراگیر و لو در چین باشد زیرا فراگیری علم و دانش بر مرد و زن مسلمان فرض است.»
پی نوشت ها
[1] . تحف العقول، ص 260.
[2] . شرح رساله حقوق امام سجاد (علیهم السلام)، ص 221.
[3] . سوره آل عمران، آیه 164.
[4] . الكافي، ج1، ص36.
[5] . روضة الواعظين و بصيرة المتعظين، ج1، ص11.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، محقق / مصحح: غفارى، على اكبر، قم، جامعه مدرسین، چ2، 1414ق
- حیدری نراق، علی محمد، شرح رساله حقوق امام سجاد (علیهم السلام)، قم، انتشارات مهدی نراقی، چ7، 1386ش.
- فتال نیشابوری، محمد بن احمد، روضة الواعظين و بصيرة المتعظين، قم، انتشارات رضی، چ1، 1375ش.
- کلینی؛ محمد بن يعقوب، الكافی، مصحح: غفارى على اكبر و آخوندى، محمد تهران، دار الكتب الاسلامية، چ4، 1407ق.
سلام. عالی بود و همه چی کامل بود ممنون از شما
سلام عالی بود و همه چیز کامل بود با تشکر از شما