در بین منابع شیعی، تفاسیری منسوب به امام جعفر صادق (ع) و امام حسن عسکری (ع) وجود دارد که در ادامه این نوشتار، پیرامون این دو منبع اشارات و توضیحات مختصری ارائه می کنیم:
تفسیر منسوب به امام جعفر صادق (ع)
اگر چه مکتوبی از امام جعفر صادق (ع) در تفسیر قرآن موجود نیست، انبوهی روایت درجای جای آثار امامی از آن حضرت یافت می شود آنچه علامه مجلسی با عنوان تفسیر امام صادق (ع) درشمار منابع اصلی خود در بحارالانوار یاد کرده (ج ۱، ص ۱۵) و در بخش علوم قرآنی آن را کامل آورده است ارزش پژوهشی بسیاری دارد. این اثر، که روایات امام صادق (ع) از حضرت علی (ع) دانسته شده، همانی است که آن را با نام « تفسیر نعمانی » در جلد ۹۰ بحار الانوار (ص ۱- ۹۷) می شناسیم. افزون بر روایت تفسیر نعمانی، روایاتی تفسیری از امام صادق (ع) در دیگر آثار امامی هست، که از نظر متن و سند در کمال صحت اند، اما این روایات هرگز شاکله ای یک دست ومدون نداشته و اثری مجرد شناخته نشده اند و فقط در عصر حاضر برای تدوین و گردآوری بخش هایی از آن ها گام هایی برداشته شده است (پاکتچی، ذیل « امام جعفر صادق ع»).
گفتنی است متنی تفسیری با صبغۀ عرفانی به امام جعفر صادق (ع) منسوب است که تخستین بار ابو عبدالرحمان سُلمى در حقائق التفسیر آن را بر اساس مجموعۀ روایات گردآوری شدۀ ابن عطاء (- ۳۰۹ ق) آورده است (نصوص، ص ۲۵). انتساب این اثر به امام (ع) بسیار مورد تردید قرار گرفته و به ویژه ضعف اسانید آن و نیز مغایرت برخی از اندیشه های وارد شده در این روایات با آرا و عقاید متعارف امامی و شیعی براین تردید افزوده است. در تقابل با نگاه سنتی، نخستین بارلویی ماسینیون، ومستشرق فرانسوی، این متن را معرفی کرد، هر چند وی بر اصالت این انتساب پای نمی فشرد. پس از او، پل نویا با چاپ انتقادی حقائق التفسیر سلمى مقدمه ای نگاشت که در آن به توصیف تفسیر صوفیانۀ منسوب به امام علی (ع) نیز همت گماشت.
بخشی از ثمرۀ این پژوهش نویا درقالب رساله ای با عنوان تفسیر قرآنی و زبان عرفانی در ۱۹۷۰ (ویراست دوم، ۱۹۹۱) انتشار یافت که وی در آن نقش این تفسیر را در تدوین اندیشه و آرا و اصطلحات صوفیانه بررسی کرده است. نصرالله پورجوادی متن مصحح نویا بر حقائق التفسیر را عیناً به فارسی برگرداند و در مجموعۀ آثار ابوعبدالرحمان سلمى منتشر ساخت. همچنین، على زیعور، با بهره گیری از نسخه ای غیر از نسخۀ نویا، متن تفسیر منسوب به امام صادق (ع) را تصحیح کرد و در ۱۹۷۹ منتشر ساخت. اما تقرییاً هیچ کدام از بزرگان امامیه این متن را اصیل نداسته اند و کسی چون آقا بزرگ طهرانی بر این نظر است که احتمالاً این اثر از آن یکی از اصحاب امام (ع) بوده است (الذریعه، ج ۳، ص ۲۷ ؛ همان، ج ۴، ص ۲۶۹ – ۲۷۰). محمد حسن مبلغ، در جست و جویی برای پی بردن به صحت انتساب، سند و متن آن را بررسی کرده و در هر دو مورد نشانه هایی برشمرده که بیانگر غیراصیل بودن تفسیر و نادرستی انتساب آن به امام صادق (ع) است (ص ۱۰۹ – ۱۱۸).
دربازگشت به سخن ازدیگر امامان (ع)، باید گفت که، افزون بر آموزه های قرآنی و تفسیری امام موسی بن جعفر (ع)، به ویژه در بیانات ایشان در مورد هارون الرشید که در منابع بدان ها اشارت رفته است، سبک امام علی بن موسی الرضا (ع) اهمیت فراوانی دارد. نه تنها آن حضرت به تفسیر قرآن پرداخته است، بلکه با دانش بی منتهای خود و توانمندی درمواضع کلامی به تبیین مباحثی درخداشناسی وتوحید ومباحث مربوط به صفات همت گماشته است. آن حضرت با بذل توجه به یکی ازموضوعات مهم جامعۀ خود، یعنی مجادلات کلامی دربارۀ صفات بشری پروردگار، آیاتی ازقرآن را تفسیر کرده است (مثلاً ابن بابویه، عیون اخبارالرضا ؛ همو، التوحید، ص ۱۴۵).
آموزه های تفسیری امامان نهم ودهم شیعیان دربسیاری ازمنابع امامی بازتابندۀ این واقعیت است که آن بزرگواران با اهتمام به مسائل علمی عصرخویش برآن بودند تا درمسیراندیشۀ کلی امامت بیانگر اصلی ترین مواضع حق باشند. ازهمین روست که، مثلاً، امام محمد تقی (ع) به موضوع بحث برانگیزخلق قرآن توجه کرده اند. ازهمین دست است التفات امام هادی (ع) به مباحث فقهی وکلامی و ازجمله مفهوم ایمان وحل برخی معضلات فکری درپرسش ازچیستی آن جهانی (عقیقی بخشایشی، طبقات مفسران شیعه، ج ۱، ص ۳۰۳- ۳۲۱). دراین میان مباحثه ومحاجۀ قرآنی امام حسن عسکری (ع) با کندی، فیلسوف، عراقی، نیز از اهمیث فراوانی برخوردار است.
تفسیر منسوب به امام حسن عسکری (ع)
تفسیرروایی متعلق به قرن ۳ ق در دست است که درمنابع شیعی به تفسیر امام حسن عسکری (ع) شهرت دارد. این تفسیرمنسوب دربردارندۀ خطبه وتفسیر سورۀ حمد وبخش هایی از سورۀ بقره به صورت منقطع تا پایان آیۀ ۲۸۲ است. سند روایی این اثررا شیخ صدوق روایت کرده وگویا تفسیر را محمد بن قاسم استرآبادی خطیب، معروف به « مفسرجرجانی»، ابو الحسن علی بن محمد بن سیاروابویعقوب یوسف بن محمد بن زیاد روایت کرده است (التفسیرالمنسوب، ص ۹). درصحت انتساب این تفسیربه امام حسن عسکری (ع) امامی گزارش های مختلفی بیان کرده اند. ابن غضائری درکتاب الضعفای خود شخص استرابادی را ضعیف معرفی کرده وروایت کتاب را مشکوک دانسته است. علاوه بر این، یادکردهای تاریخی آمده درخطبه ومقدمۀ کتاب نیزبا واقعیات تاریخی هم خوانی چندانی ندارد (التفسیرالمنسوب، ص ۹ – ۱۰ ؛ مقایسه شود با این جوزی، ج ۱۲، ص ۷۴ ؛ آقا بزرگ طهرانی، الذریعه، ج ۴، ص ۲۸۶ -۲۸۸). از سوی دیگر، ابن شهر آشوب درمعالم العلما (ص ۳۴) تفسیری ۱۲۰ جلدی ازامام (ع) نام برده که برخی احتمال داده اند تفسیرموجود بخشی از آن تفسیرمفصل باشد (نوری، ج ۵، ص ۱۸۸، ۱۹۶ ؛ آقا بزرگ طهرانی، الذریعه، ج ۴، ص ۲۸۳ – ۲۹۳). افزون برابن غضائری (قهپایی، ج ۶، ص ۲۵ ؛ تفرشی، ص ۳۲۸ – ۳۲۹)، کسانی مانند علامه حلی درالرجال (ص ۲۵۶) و شوشتری دراخبارالدخیله (ج ۱، ص ۱۵۲ – ۱۵۴) نیزدروثاقت سند این اثر تردید کرده و آن را ضعیف شمرده اند. با این حال تأیید شیخ صدوق ازسند روایی ونقل آن سبب شده برخی صحت آن را تأیید کنند (مجلسی، ج ۱، ص ۲۸ ؛ حر عاملی، ج ۲۰، ص ۵۹ – ۶۰).
تفسیرمنسوب به امام علی (ع)، که درحال حاضرموجود است وبارها وازجمله در۱۲۶۸ ق در تهران انتشاریافته، مشتمل بر روایات واخباری ازمعصومان (ع) است دربیان فضایل قرآن وفضایل اهل بیت (ع) ومعایب دشمنان آن بزرگواران. این اثر بارها وازجمله به قلم محمد باقر یزدی (- ۱۳۱۸ ق) با عنوان جواهرالایمان به فارسی ترجمه شده وآقا بزرگ هم به برخی دیگر از آن ها اشاره کرده است (الذریعه، ج ۴، ص ۸۹ – ۹۰).
فهرست منابع
1. آقا بزرگ تهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، بیتا.
2. صدوق، عیون اخبار الرضا، نجف، کتابخانه حیدریه.
3. عقیقی بخشایشی، عبد الرحیم، طبقات مفسران شیعه، قم، نوید اسلام.
4. مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی،
5. حر عاملی، وسائل الشیعه، به کوشش ابوالحسن شعرانی، بیروت، داراحیاء التراث العربی،
6. شوشتری، محمد تقی، الاخبار الدخلیه، تهران.
7. قهپایی، علی، مجمع الرجال، اصفهان.
8. تفریشی، مصطفی، نقد الرجال، تهران.
9. ابن شهر آشوب، محمد، معالم العلماء، نجف.
منبع: ولایتی، علی اکبر؛ نقش شیعه در فرهنگ و تمدن
