ترک امر به معروف و نهی از منکر از دیدگاه امام علی(ع)

از آنجا که امر به معروف و نهی از منکر بر مسلمانان واجب می باشد، طبعاً ترک آنها نیز حرام است. از روایت ها و احادیث، مذموم بودن ترک این فریضه به خوبی مستفاد می گردد؛ به ویژه روایت های مربوط به گفتار و جواب امر به معروف و نهی از منکر که به دنبال خواهد آمد. در اینجا دسته ای از کلمات و سخنان وارد شده از حضرت امیر المؤمنین (علیه السلام) را ارائه می نماییم که بیشتر اختصاص دارند به ترک امر به معروف و نهی از منکر، آثار مترتب بر این ترک و همچنین علل و عواملی که انسان ها را وادار به ترک این فریضه می نماید.

الف. آثار ترک امر به معروف و نهی از منکر

۱. «اذا لم یأمروا بالمعروف و لم ینهوا عن‌المنکر و لم یتبعوا الاخیار من اهل بیتی؛۱ هر که مردم به معروف و نهی از منکر نکنند، در آن هنگام است که از نیکان و برگزیدگان اهل‌ بیت من پیروی نمی شود». بزرگ ترین خطر و ضرری که در اثر ترک امر به معروف و نهی از منکر متوجه جامعه اسلامی می شود، این است که مسلمانان از نیکان اهل ‌بیت تبعیت و پیروی نمی کنند و در عوض تابع نا‌اهلان و فاسدان خواهند گردید.

بنابراین، یکی از آثار سوء ترک این فریضه، گمراهی و ضلالت است که گرفتار جامعه می شود؛ چرا که دنباله رو هادیان و راهنمایان معصوم و امین نگردیده و زمام امور خود را به دست افراد ناباب خواهند داد؛ همان گونه که در صدر اسلام و پس از رحلت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و نیز پس از شهادت امیرالمؤمنین (علیه السلام) این اتفاق افتاد.

۲. «ان‌الله لم یلعن القرن الماضی بین ایدیکم الا لترکهم الامر بالمعروف و النهی عن المنکر. فلعن الله السفهاء لرکوب المعاصی و الحکماء لترک التناهی؛ ۲ خداوند افراد قرن گذشته و پیش از شما را لعن نکرد مگر به خاطر این که آنان امر به معروف و نهی از منکر را ترک کردند. لذا خداوند نادان ها را به خاطر ارتکاب معاصی و حکما و دانشمندان را به دلیل ترک تناهی و باز‌ نداشتن گناهکاران مورد لعن قرار داده است».

۳. «لا تترکوا الامر بالمعروف و النهی عن المنکر فیولی علیکم شرارکم ثم تدعون فلا یستجاب لکم؛ ۳ امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید؛ زیرا بدان بر شما مستولی می شوند و آنگاه دعا می کنید (برای نجات از آن وضع) ولی دعای شما مستجاب نمی شود».

۴. «ایها الناس لو لم تتخاذلو عن نصر‌الحق و لم تهنوا عن توهین الباطل، لم یطمع فیکم من لیس مثلکم و لم یقو من قوی علیکم؛ ۴ ای مردم! اگر در یاری حق پستی به خرج نمی‌دادید و در تحقیر و کوچک کردن باطل سستی نمی کردید، هرگز کسی که از شما نسبت به شما طمع نمی ورزید و هیچ گاه فرد قوی بر شما مسلط نمی گشت».

۵. «انما هلک من کان قلبکم حینما عملوا بالمعاصی و لم ینهاهم الربانیون و الاحبار عن ذلک … فنزلت بهم العقوبات:۵ گذشتگان به این دلیل هلاک شدند که مرتکب گناه می شدند و رهبران و پیشوایان مذهبی، آنان را از منع نمی کردند … لذا مجازات های خداوند شامل حالشان گردید».

۶. «انهم لما تمادوا فی المعاصی و لم ینهاهم الربایون و الاحبار عن ذلک، نزلت بهم العقوبات:۶ آنگاه که پیشینیان تمایل به گناه پیدا کردند و پیشوایان مذهبی و پرهیزگارانشان آنان را از گناه باز نداشتند، عقوبت ها بر آنان نازل گردید».

۷. «ظهر الفساد فلا منکر مغیر و لا زاجر مزدجرا فبهذا تریدون ان تجاوروا‌الله فی دار قدسه و تکونوا اعز اولیائه؟ هیهات لا یخدع الله عن جنته و لا تنال مرضاته الا بطاعه۷؛ فساد آشکار شده است اما کسی نیست که آن را تغییر دهد و باز‌دارنده ای نیست که آن را باز دارد. آیا این گونه می خواهید در منزلگاه قدس الهی با خداوند مجاور و همنشین شوید و از عزیزترین اولیای او به حساب آیید؟ هرگز! خداوند را در مورد بهشتش نمی توان گول زد و جز با اطاعت نمی توان رضای او را به دست آورد».

با جمع بندی روایت ها و احادیثی که گذشت، در مجموع از دیدگاه امام علی (علیه السلام)، آثار زیر ناشی از ترک فریضه امر به معروف و نهی از منکر خواهد بود:

۱. عدم پیروی از اهل بیت و دنبال نا‌اهلان رفتن (گمراهی)

۲. لعنت خداوند که شامل هر دو قشر سفیه و عالم جامعه خواهد شد.

۳. مستولی شدن بدان و انسان های شرور جامعه بر دیگران

۴. عدم استجابت دعا

۵. به طمع افتادن بیگانگان و اقویا در مورد مسلمانان

۶. هلاکت مردم و سرازیر شدن سیل بلاها بر آنان

۷. عدم امکان مجاورت و هم‌نشینی با خداوند

۸. عدم امکان این که انسان جزء اولیای عزیز خداوند بشود.

۹. بی خاصیتی انسان (میت الاحیاء…)

ب. علت ترک امر به معروف و نهی از منکر

این موضوع دارای دامنه وسیع و گسترده ای است و به همین دلیل بسیار جای تأمل دارد؛ چراکه انسان پس از این همه تأکیدات که در شرع اسلام نسبت به اهمیت و فضیلت امر به معروف و نهی از منکر و همچنین آثار و برکات اجرای آن و نیز آثار و عواقب سوء ترک آن شده است، همچنان بی توجهی کرده و از انجام آن سرباز می زند. در اینجا اشاره به مطلب زیر ضروریست:

«ان الامر بالمعروف و النهی المنکر لا یقربان من اجل و لا ینقصان من رزق۸؛ امر به معروف و نهی از منکر نه مرگی را نزدیک می کند و نه موجب کاستی رزق و روزی می گردد». این کلام امیر‌المؤمنین (علیه السلام) گویا در جواب یک سؤال مطرح شده است و آن این که «آیا امر به معروف و نهی از منکر موجب ضرر جانی و یا مالی می گردد؟» که حضرت عقیده ای برخلاف آن را مطرح می نمایند. این معنا مجموعاً سه بار دیگر در قول آن حضرت(با اندکی تفاوت.، بیان گردیده است.۹

بنابراین مهم ترین عامل باز‌دارنده مسلمانان از اجرای فریضه مقدس امر به معروف و نهی از منکر از نظر روانی براساس دیدگاه امام علی (علیه السلام)، عبارت از «بیم و خوف جانی و ترس از ضرر مالی» است.

پی نوشت ها

۱. الآمدی، عبدالواحد. غررالحکم و دررالکم، ج ۱، ص ۲۸۶، شماره ۱۷۶، مؤسسه الا علمی للمطبوعات، بیروت، ۱۴۷۰ق/ ۱۹۸۷ م.
۲. فیض الاسلام، علی نقی. ترجمه و شرح نهج البلاغه. به خط طاهر خوشنویس، خطبه ۲۳۴، ص ۸۰۸،بی تا، بی جا
۳. ابن میثم، کمال الدین، اختیار مصباح السالکین. نامه ۴۶، ص ۵۳۵، بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۴۰۸ ه/ ۱۳۶۶ش
۴. همان، خطبه ۱۶۵، ص ۳۴۹.
۵. کورانی، علی. امر به معروف و نهی از منکر. دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۱ ش، تهران، چاپ ششم، ص ۲۱.
۶. مشکینی، علی. امر به معروف و نهی از منکر، ص ۷، انتشارات یاسر، قم، بی تا،، (به نقل از وسائل باب ۱ ح ۷).
۷. دشتی، محمد. ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۱۲۹، ص ۲۴۶، انتشارات مشرقین، قم: ۱۳۷۹ ش، چاپ چهارم.
۸. الآمدی، ج ۱، ص ۲۳۸، شماره ۲۷۲.
۹. دشتی، خ ۱۵۶، ص ۲۹۰؛ عبده، محمد. شرح نهج البلاغه. حکمت ۳۷۴، ص ۷۴۶ دار الذ خائر للمطبوعات، قم: ۱۴۱۲ ه/ ۱۳۷۰ ش؛ الخرازی، السید‌محسن،  الامر بالمعروف و النهی عن المنکر. مؤسسه النشر الاسلامی، قم: ۱۴۱۵ ق، ص ۲۷(به نقل از کافی، ۵،ص ۵۷

منبع اقتباس: خبرگزاری دانشجویان ایران