ابوحمزه ثمالى همنشین ائمه معصومین علیهم السلام بود. روزى دریک مسافرتى ابوحمزه با امام باقر علیه السلام هم کجاوه بود. آنها براى استراحت از کجاوه پیاده شدند و بارشترها را برزمین گذاردند. امام باقر علیه السلام بعد از اندکى قدم زدن، نزدابوحمزه آمد و با او دست داد. ابوحمزه گفت: فدایت شوم! من الآن در کجاوه همراه شما بودم، چه طور دوباره با من دست می دهید؟ امام فرمود:
«مگر نمی دانى که چون مومن گردشى کند و سپس با برادرش دست دهد، خداوند توجه خود را به سوى آنها می افکند و پیوسته به آنها رو می کند و به گناهانشان خطاب می کند: از آنها فرو ریزید! اى ابوحمزه! بعداز این فرمان، گناهان هر دو مانند برگ درختان فرو می ریزند و آنها خالى از گناه از همدیگر جدا می شوند.» (۱)
همراه امام صادق علیه السلام
ابوحمزه مورد عنایت ومحبت پیشوای ششم بود. روزى ابوحمزه در قبرستان بقیع بود که شخصى آمد و گفت: اى ابوحمزه! مولاى خودت را اجابت کن! ابوحمزه باشنیدن این فرمان، بدون هیچ معطلى به دنبال آن شخص راه افتاد و به محضر امام رسید. او متوجه شد که امام صادق علیه السلام منتظر اوست. امام به ابوحمزه فرمود: «اىاباحمزه! ما وقتى تو را می بینیم، آرامش می یابیم.» (۲)
ابوبصیر، یار دیرین و صمیمى ابوحمزه نقل می کند: روزى به محضر امام صادق علیه السلام مشرف شدم. امام علیه السلام در ضمن گفت و گو از من سوال کرد:
– ابوحمزه ثمالى چه طور است، چه کار می کند؟
– ابوحمزه را وقتى ترک کردم، مریض و بدحال بود.
– موقعى که به پیش او رفتى، سلام مرا به وی برسان و بگو: در فلان ماه و فلان روز مرگ تو فرا می رسد و زندگانى را به درود خواهى گفت.
– فدایت شوم! به خدا سوگند! او یکى از دوستان و شیعیان خالص شماست و ما به او انس گرفته ایم.
– راست می گویى! اما آن موقعیت و منزلتى که اودر نزد خداوند و پیش ما دارد، برایش بهتر است.
– اى فرزند رسول خدا! آیا شیعه شما در روز قیامت با شما خواهد بود؟
– بلى؛ اگر از نافرمانى خداوند بترسد، مراقب دستورهاى پیامبرش باشد و از ارتکاب گناهان خوددارى ورزد، حتما در درجات بهشت با ما خواهد بود. (۳)
کلام امام رضا علیه السلام
امام رضا علیه السلام در مورد ابوحمزه ثمالی می فرماید: «ابوحمزه ثمالى در روزگار خودمانند لقمان حکیم بود. او به چهار نفر از ما (ائمه علیهم السلام) خدمت کرده است؛ علی بن الحسین، محمد بن على، جعفر بن محمد علیهم السلام و اندکى هم در عصر امامت امام موسى بن جعفر علیه السلام.
یونس بن عبدالرحمن هم سلمان روزگاراست.» (۴)
در بعضى از عبارات از ابوحمزه به عنوان «سلمان عصر» تعبیر شده است.
در آینه اهل نظر
۱ – شیخ صدوق قدس سره، بزرگترین محدث شیعه می نویسد: «ابوحمزه ثابت بن دینار ثمالى شخصى مورد اعتماد و عادل است. او با چهار امام معصوم علیهم السلام رفت و آمد داشت. وی در سال ۱۵۰ هجرى از دنیا رفت.» (۵)
۲ – ابوالعباس نجاشى، رجال شناس معروف قرن پنجم می گوید: «ابوحمزه ثمالی کوفى فرزند ابی صفیه و شخصى مورد اعتماد است. او مورد حمایت طایفه آل مهلب بود. فرزندان وى: نوح، منصور و حمزه همراه زید بن علی علیه السلام به شهادت رسیدند. او با چهار امام در عصر خویش رابطه داشته و روایات آنان را نقل کرده است.
ابوحمزه از برجسته ترین، شایسته ترین و مطمئن ترین اصحاب ما در حدیث و روایت می باشد. اهل سنت از وى روایت هایى نقل کرده اند. امام رضا علیه السلام: ابوحمزه ثمالى در روزگار خود مانند لقمان حکیم بود. کتاب هاى تفسیر قرآن، نوادر و رساله حقوق امام سجاد علیه السلام از وى به یادگار مانده است. او در سال ۱۵۰ هجری درگذشت.» (۶)
۳ – شیخ طوسى در کتاب فهرست می گوید: ثابت بن دینار – که کنیه او ابوحمزه ثمالی می باشد.- یکى از محدثین مورد اعتماد ماست و کتاب حدیث دارد و کتاب نوادر و کتاب زهد هم از آثار اوست. شیخ طوسی همچنین در رجال خویش ضمن شمردن نام وى در ردیف اصحاب امام چهارم، پنجم، ششم و هفتم علیهم السلام می گوید: در این که آیا ابوحمزه زمان امامت امام کاظم علیه السلام را درک کرد، یا نه؟ اختلاف است ولى از سه امام قبلی روایت نقل کرده است.» (۷)
۴ – محمد بن اسحاق ندیم در کتاب ارزشمند «الفهرست» در مورد ابوحمزه ثمالى می نویسد: «کتاب تفسیر تالیف ابوحمزه ثمالى می باشد. وى از پیروان علی علیه السلام و از شخصیت های نجیب و مطمئن روزگار خویش بود. او با ابوجعفر علیه السلام رابطه نزدیک داشت.» (۸)
در منظر اهل سنت
۱ – محمد بن اسماعیل بخارى (۱۹۴-۲۵۶ه .ق) در کتاب «التاریخ الکبیر»، در شرح حالابوحمزه ثمالى می گوید: «ثابت ابن ابىصفیه،ابوحمزه ثمالى از اهالى کوفه و تحتحمایتمهلب بود. وى از ذاذان، عکرمه و ابىجعفرالباقر حدیث نقل کرده است. ابونعیم و وکیعاز شاگردان وى می باشند که از او حدیثشنیدهاند.» (۹)
۲ – ابن حجرعسقلانى مصرى شافعى(۷۷۳-۸۵۲ ه .ق) بعد از ذکر سخنان فوق، ازقول ابن سعد نقل می کند: ابوحمزه در زمانخلافت ابوجعفر منصور دوانیقى – دومینخلیفه عباسى – از دنیا رفت. ابن حجر نظرعلماى اهل تسنن در باره ابوحمزه و احادیث،اساتید و شاگردان وى را مفصل نقل می کند واو را به علت این که از شیعیان تندرو می باشد،مورد بىمهرى قرار می دهد. ابن حجراحادیث ابوحمزه را به خاطر سخنان او علیهخلفا غیر متین دانسته و ازقول دانشمندانغیر شیعى وى را تضعیف می کند و مورداعتماد و اطمینان نمی داند. (۱۰)
البته آنان هیچ گونه نقض و ایراد منطقى واستدلالى که با آن بتوان بر احادیث وشخصیت ابوحمزه خدشه کرد، در کتب خودنقل نکردهاند. عاملى که سبب آشفتگى وبىمهرى شدید آنان نسبتبه شخصیتوالاى این فقیه شیعى شده است و آن را دلیلبر تضعیف ابوحمزه و تردید در صداقت وایمان وى شمردهاند، استقامت در تشیع وپیروى مخلصانه از مولاى متقیان،امامعلىعلیه السلام می باشد. (۱۱)
با این حال آنها در کتابهاى متعدد خویشاز کلمات و احادیث ابوحمزه ثمالى سودجسته و بهره بردهاند. ما براى آشنایى بیشترخوانندگان عزیز، با عظمت ابوحمزه و اطلاعاز شخصیت فراگیر این دانشمند برجستهجهان حدیث و تفسیر، نگاهى کوتاه و گذرا بهاحادیث ابوحمزه در منابع غیر شیعىمىاندازیم.
قندوزى حنفى در «ینابیع الموده»، ابنماجه در «سنن»، طبرانى در «معجم کبیر»، ابنهیثمى در «مجمع الزواید» و سایر محدثین ودانشمندان اهل سنت روایتهاى ابوحمزه رانقل کردهاند. ما به عنوان نمونه فقط یکمورد از احادیث وى را در رابطه با فضیلتامام علىعلیه السلام و غیبتحضرت مهدى(عجلالله تعالى فرجه) از آن منابع نقل می کنیم:
ابوحمزه ثمالى از سعیدبن جبیر و او از ابن عباس چنین نقل می کند: «پیامبر بزرگواراسلام فرمود: على بعد از من، امام امت است وقائم منتظر از نسل على است؛ همان کسى کهزمین را پراز عدل و داد خواهد کرد، بعد از آنکه از ظلم و جور پرخواهد شد. قسم به آنکسى که مرا به حق مبعوث فرمود – تا مردم رابشارت داده و از عذاب خدا بترسانم.- آنان کهدر امامت وى در زمان غیبت ثابت و استوارخواهند بود از «کبریت احمر» کمیابترهستند.
جابرابن عبدالله انصارى در این هنگام به پاخاست وعرض کرد: یارسول الله! مگر فرزند قائم تو غیبتخواهد داشت؟! پیامبرصلى الله علیه وآلهفرمود: بلى. قسم به پروردگارم! مطمئناخداوند اهل ایمان را آزمایش خواهد کرد ودر این آزمایش کفار هلاک خواهند شد. اىجابر! این غیبت طولانى یکى از اسرار الهىاست و از نظر بندگان خداوند، آن سر مخفىاست. مبادا در این امر شک کنى؛ زیرا شک وتردید در کارها و افعال پنهان و آشکار خداوندمتعال، مساوى با کفر است.» (۱۲)
پدر سه شهید
ابوحمزه پنج پسر صالح داشت. سه نفر ازفرزندان او: نوح، منصور و حمزه همراه زیدبن على بن الحسینعلیه السلام قیام کردند و علیهحکومت جبار امویان در کوفه دستبهشورش زدند. در این قیام شیعیان کوفه با زیدبیعت کردند.
سه فرزند ابوحمزه از شاخصترینچهرههاى آن قیام شمرده مىشدند. آنهادرکنار فرزند دلیر امام سجادعلیه السلام علیه ظلممبارزه کردند. هنگامى که جنگ به اوج خودرسید و یاران زید بن علىعلیه السلام احساس ضعفو شکست کردند، بسیارى از آنان بیعت راشکسته و فرار کردند. فقط عده اندکى دراطراف زید باقى ماندند، که از جمله آنان نوح،منصور و حمزه؛ فرزندان ابوحمزه ثمالىبودند. آنان تا آخرین لحظه مقاومت کردند وتاپاى جان ایستادند و در کنار پسرشجاع وغیرتمند پیشواى چهارمعلیه السلام بعد ازفداکارىهاى بسیار، به درجه رفیع شهادتنائل شدند.
دو فرزند دیگر ابوحمزه: على و حسین درزمان امام کاظمعلیه السلام زنده بودند. آن دو درردیف محدثین و فقهاى شیعه قرار دارند و ازامام ابوالحسن موسى الکاظمعلیه السلام و سایرائمهعلیهم السلام احادیث و روایاتى نقل کردهاند. (۱۳)
تالیفات و آثار
این محدث بلند پایه و فقیه نام آور شیعهدر طول عمر با برکتخویش، آثار متعددى رابه عرصه فرهنگ و دوستداران معارف شیعىعرضه کردهاند.
او احادیثبسیارى در موضوعات فقهى،تفسیرى و عرفانى و در زمینههاى آدابمعاشرت، حقوق، اقتصاد اسلامى، حج، اصولدین و… را از ائمهعلیهم السلام نقل کرده است.
شاخص ترین آثار وى عبارت است از:
۱- «تفسیر قرآن کریم»: ابن ندیم درفهرستخویش از آن یاد کرده است. اخیرااین کتاب به شکلى زیبا، توسط یکى ازمحققین محترم به زیور طبع آراسته گشتهاست.
۲ – کتاب «نوادر»: موضوع آن حدیث است وحسن بن محبوب آن را از ابوحمزه نقل کردهاست.
۳- کتاب «زُهد»
۴- رساله «حقوق امام زین العابدینعلیه السلام»که در کتابهاى امالى و من لایحضره الفقیهآمده است.
۵ – «دعاى ابوحمزه ثمالى» که داراىعبارتهاى عرفانى و ملکوتى و مورد توجهاهل نظر بوده و شرحهاى متعددى بر آننوشته شده است.
۶ – سایر ادعیه و زیارات که زینتبخشصفحات کتب ادعیه می باشد.
آثار زرین ابوحمزه در کتابها و منابع مهمشیعه و سنى، در موضوعات گوناگون دیدهمی شود. (۱۴)
اساتید و شاگردان
ابوحمزه ثمالى علاوه بر این که از مکتبپرفیض امام زین العابدین، امام باقر و امامصادقعلیهم السلام استفاده برد؛ از محضر بزرگانصحابه و دانشمندان نامى عصر خویش نیزبهرهمند شد که از جمله آنها مىتوان ازجابرابن عبدالله انصارى، عبدالله بنحسنعلیه السلام، سعیدبن جبیر و ابوبصیر نام برد.وى از آنان حدیث و تفسیر آموخته است.
او همچنین معارف اهلبیتعلیهم السلام را بهشمار فراوانى از فقیهان و سایر شیعیان دانشطلب و علم دوست آموخته است. نویسندهمعجم رجال الحدیثبیش از چهل نفر را ناممىبرد که در زمزه شاگردان ابوحمزه محسوبمی شوند.
حسن بن محبوب، محمدبن مسلم، معاویهبن عمار، صفوان جمال، حسن بن حمزه،هشام بن سالم، داودرقى ابوایوب، ابان بنعثمان، ابوسعید المکارى، ابن مسکان وحمادبن ابىطلحه بیاع السابرى از شاگردانابوحمزه هستند. بعضى از شاگردان او از ارکانشیعه و از یاران نزدیک ائمه اطهارعلیهم السلاممحسوب می شوند.
افول ستاره
ابوحمزه ثمالى بعد از عمرى ترویج مکتبوالاى تشیع، در سال ۱۵۰ ه .ق درشهر کوفهرخ در نقاب خاک کشید و جان به جان آفرینتسلیم کرد.
ابن جان عاریت که به حافظ سپرد دوست روزى رخش بینم و تسلیم وى کنم
بنابه گفته شیخ طوسى و نجاشى، ابوحمزهبعد از شهادت امام صادق علیه السلام (۱۴۸ ه .ق) ودر زمان خلافت منصورعباسى، درسال ۱۵۰ه .ق از دنیا رفت. اما از آنجا که ابن محبوب(متولد ۱۴۹ ه .ق) از وى احادیث زیادىرابلاواسطه نقل کرده است، به نظر می رسدابوحمزه تا آخرین سالهاى خلافت منصور(۱۵۸ه .ق) زنده بود؛ تا امکان داشته باشد کهابن محبوب بتواند در ده سالگى از او حدیثشنیده باشد. در هر صورت، در تاریخ وفات وىاختلاف است. (۱۵)
حسن ختام این مقاله چند حدیث نورانی است که ابوحمزه ثمالى راوى آنهاست:
بهترین مردم
امام زین العابدینعلیه السلام فرمود: «من عمل بما افترض الله علیه فهو منخیرالناس» (۱۶)
هرکس به واجبات الهى عمل کند، ازبهترین مردم است.
پاداش شهید
امام صادق علیه السلام فرمود: «من ابتلى من«المومنین ببلاء فصبر علیه کان له مثل اجرالف شهید» (۱۷)
هرکس از مومنین به بلائى گرفتار شود وبرآن صبر کند، معادل پاداش هزار شهید راخواهد داشت.
زکات
حضرت محمدصلى الله علیه وآله فرمود: «اذا منعتالزکاه منعت الارض برکاتها» (۱۸)
اگر مردم از دادن زکات خوددارى کنند،زمین هم برکات خود را از آنان منع خواهدکرد.
تبعیض نژادى ممنوع!
امام زین العابدین علیه السلام فرمود: «لا حسب لقرشى و لا عربى الا بتواضع، و لا کرم الابتقوى، و لا عمل الا بنیه» (۱۹) ؛
قرشى بودن و عربى بودن مایه افتخار نیست، مگر این که شخص متواضع باشد. نیکوکارى و سخاوتمندى ارزش ندارد، مگر این که بر اساس تقوا باشد. هیچ عملى مورد قبول درگاه الهى نیست؛ جز این که نیت خیر و خدایى همراه آن باشد.
ولایت
ابوحمزه ثمالى می گوید: «روزى امام سجاد علیه السلام به ما فرمود: کدام سرزمین بهتراست؟ گفتیم: خدا، پیامبر و فرزند رسول الله بهتر می داند. امام فرمود: بهترین مکان، بین رکن و مقام است. اگر مردى عمر حضرت نوح علیه السلام را داشته باشد؛ و (حداقل) ۹۵۰ سال عمر کند و روزها را روزه بگیرد و شب ها را در چنین مکان با عظمت نماز بخواند و به عبادت بپردازد، سپس در روز قیامت خداوند را ملاقات کند در حالى که به ولایت ما معتقد نباشد؛ این همه تلاش و زحمت و عبادت طاقت فرسا هیچ سودى برایش نخواهد داشت.» (۲۰)
پى نوشت ها
۱ – اصول کافى، ج ۲، ص ۱۸۰٫
۲ – سفینه البحار، ج ۲، ص ۴۴۰ و قاموس الرجال، ج۲، ص ۴۴۷٫
۳ – معجم الرجال الحدیث، ج ۴، ص ۲۹۴ و سفینه البحار، ماده حمز.
۴ – رجال کشى، ص ۳۳ و اعیان الشیعه، ج ۴، ص ۹٫
۵ – معجم الرجال الحدیث، ج ۴، ص ۲۹۲٫
۶ – رجال نجاشى، ص ۸۳٫
۷ – الفهرست، شیخ طوسى، ص ۹۰ و رجال شیخ طوسى، ص ۱۱۰، ۱۲۹، ۱۷۴، ۳۳۳٫
۸ – الفهرست، ابن ندیم، ص ۵۹٫
۹ – التاریخ الکبیر، ج ۲، ص ۱۶۵٫
۱۰ – التهذیب التهذیب، ج ۲، ص ۷٫
۱۱ – الامام الصادق، اسد حیدر، ج ۳، ص ۵۱۷٫
۱۲ – ینابیع الموده، ج ۳، ص ۳۹۷٫
۱۳ – اعیان الشیعه، ج ۴، ص ۱۰ و نامه دانشوران،ج۱، ص ۵۰٫
۱۴ – من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص ۴۵۹ و قاموس الرجال، ج ۲، ص ۴۴۴٫
۱۵ – اعیان الشیعه، ج ۴، ص ۹٫
۱۶ – الکافى، ج ۲، ص ۸۱٫
۱۷ – همان، ص ۹۲٫
۱۸ – وسایل الشیعه، ج ۹، ص ۲۶٫
۱۹ – همان، ج ۱، ص ۴۷٫
۲۰ – همان، ص ۱۲۲٫
منبع: پایگاه شبکه اطلاع رسانى شارح
